Bắc Ninh dừng tổ chức Hội Lim năm 2022 để phòng dịch COVID-19, chỉ duy trì nghi lễ hạn chế tại nơi thờ tự theo quy định.
Trong đời sống văn hóa của người dân vùng Kinh Bắc, Hội Lim là một trong những cuộc hội xuân được mong đợi nhất. Những ngày tháng Giêng vốn gắn với hình ảnh liền anh, liền chị trong trang phục truyền thống, tiếng hát Quan họ vang trên đồi Lim, bên hồ nước, trong các lán hát và tại những làng Quan họ quanh vùng. Bởi vậy, thông tin Hội Lim năm 2022 không được tổ chức đã để lại nhiều tiếc nuối đối với người dân địa phương cũng như khách thập phương.
Việc tạm dừng Hội Lim năm Nhâm Dần được thực hiện trong bối cảnh dịch COVID-19 còn diễn biến phức tạp. Đây không phải sự thay đổi ngày hội truyền thống hay sự gián đoạn trong ý thức gìn giữ di sản, mà là biện pháp hạn chế tập trung đông người nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Một số nghi lễ cần thiết tại nơi thờ tự vẫn có thể được duy trì với số người tham dự rất hạn chế và phải tuân thủ các quy định phòng dịch.
Cần hiểu chính xác rằng cơ quan trực tiếp thông báo tạm dừng Hội Lim năm 2022 là chính quyền huyện Tiên Du, nơi quản lý địa bàn diễn ra lễ hội vào thời điểm đó. Cách diễn đạt “tỉnh Bắc Ninh dừng tổ chức Hội Lim” thường được các phương tiện truyền thông sử dụng để chỉ địa phương nơi sự việc diễn ra.
Hội Lim năm 2022 không tổ chức để phòng dịch COVID-19
Theo thông tin được công bố vào đầu tháng 2 năm 2022, UBND huyện Tiên Du quyết định tiếp tục tạm dừng tổ chức Hội Lim vào dịp chính hội ngày 13 tháng Giêng năm Nhâm Dần. Cùng với Hội Lim, một số hoạt động lễ hội mùa xuân khác trên địa bàn huyện cũng không được tổ chức theo quy mô thông thường nhằm hạn chế nguy cơ tập trung đông người và lây lan dịch bệnh.
Quyết định này đồng nghĩa với việc không tổ chức các chương trình khai hội, biểu diễn tập trung, giao lưu Quan họ quy mô lớn, trò chơi dân gian, hoạt động thể thao, vui chơi và dịch vụ phục vụ khách trẩy hội như những năm bình thường. Chính quyền địa phương cũng không tổ chức đón khách đến dự hội, đồng thời bố trí lực lượng kiểm soát để hạn chế tình trạng người dân và du khách tập trung đông tại các di tích.
Đối với phần nghi lễ tín ngưỡng, địa phương không hoàn toàn đóng cửa các cơ sở thờ tự. Những nghi thức cần thiết có thể được thực hiện trong phạm vi nội bộ, với số người có mặt rất hạn chế. Thông tin được công bố khi đó cho biết các nghi lễ tâm linh tại khu vực thờ tự liên quan đến Hội Lim và hội chùa Phật Tích không được tập trung quá 10 người, đồng thời phải thực hiện nghiêm các biện pháp phòng dịch do cơ quan y tế hướng dẫn.
Như vậy, “dừng tổ chức Hội Lim” trong năm 2022 chủ yếu được hiểu là dừng lễ hội với tư cách một sự kiện văn hóa cộng đồng đông người. Những hoạt động tín ngưỡng tối thiểu do cộng đồng sở tại thực hiện không nhất thiết bị xóa bỏ hoàn toàn, nhưng phải thu hẹp về quy mô, thành phần và không gian.
Không tổ chức phần hội và không đón khách thập phương
Hội Lim thường thu hút một lượng lớn người dân và du khách trong một khoảng thời gian ngắn. Các tuyến đường dẫn về đồi Lim, khu vực chùa Hồng Ân, hồ Vân Tương cùng những địa điểm hát Quan họ có thể trở nên rất đông vào ngày chính hội. Trong điều kiện dịch bệnh, mật độ người cao tại các điểm biểu diễn, nơi hành lễ, khu vui chơi và hàng quán tạo ra nguy cơ lây nhiễm khó kiểm soát.
Vì vậy, biện pháp không tổ chức và không đón khách được áp dụng ngay từ khâu chuẩn bị. Nếu chỉ hủy một vài chương trình sân khấu nhưng vẫn để du khách tự do đổ về, tình trạng tập trung đông người vẫn có thể xảy ra. Chủ trương của địa phương khi đó hướng đến việc hạn chế cả hoạt động chính thức lẫn sự tụ tập tự phát quanh không gian lễ hội.
Các xã, thị trấn thuộc huyện Tiên Du được giao chủ động bố trí lực lượng tại di tích, tuyên truyền để người dân hiểu chủ trương phòng dịch và không tổ chức các hoạt động lễ hội trái với thông báo. Đây là cách quản lý thường được áp dụng đối với những lễ hội có sức hút lớn, bởi lượng người tham dự không chỉ đến từ địa phương mà còn từ Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác.
Nghi lễ tại nơi thờ tự được thu gọn
Trong cấu trúc của lễ hội truyền thống, phần lễ thường liên quan đến trách nhiệm tín ngưỡng của cộng đồng sở tại đối với các nhân vật được thờ phụng. Việc thu gọn phần lễ vì thế cần được phân biệt với việc loại bỏ hoàn toàn phong tục.
Năm 2022, những nghi thức được phép tiến hành phải diễn ra bên trong khu vực thờ tự, không tổ chức rước lớn, không tập trung đông người và không biến thành hoạt động đón khách. Thành phần tham gia chủ yếu là người có trách nhiệm trực tiếp với nghi lễ, chẳng hạn đại diện ban quản lý di tích, người trông coi nơi thờ tự hoặc đại diện cộng đồng.
Cách tổ chức này thể hiện sự điều chỉnh của lễ hội trước hoàn cảnh đặc biệt. Nghi thức mang tính đại diện vẫn có thể được duy trì, nhưng những hoạt động đòi hỏi sự tham gia đông đảo của dân làng và khách thập phương phải tạm ngừng.
Vì sao Hội Lim phải dừng trong năm Nhâm Dần 2022?
Đầu năm 2022, đời sống xã hội tại Việt Nam đang từng bước thích ứng với dịch COVID-19, nhưng nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng vẫn hiện hữu. Các sự kiện tập trung đông người, đặc biệt là lễ hội đầu xuân, tiếp tục được nhiều địa phương xem xét thận trọng.
Hội Lim không phải một cuộc sinh hoạt nhỏ trong phạm vi một làng. Đây là lễ hội có sức lan tỏa rộng, gắn với hình ảnh văn hóa tiêu biểu của Bắc Ninh và dân ca Quan họ. Ngày chính hội thường có nhiều hoạt động diễn ra đồng thời, từ nghi lễ tại các di tích đến hát Quan họ, trò chơi dân gian, giao lưu văn nghệ, buôn bán và tham quan.
Việc kiểm soát khoảng cách, số lượng người tham dự hay lịch trình ra vào tại một không gian mở như đồi Lim rất khó thực hiện triệt để. Ngay cả khi ban tổ chức giới hạn một số chương trình, tâm lý du xuân và thói quen trẩy hội đầu năm vẫn có thể khiến hàng nghìn người tự tìm đến.
Trong bối cảnh ấy, tạm dừng toàn bộ phần hội được xem là phương án có tính phòng ngừa. Quyết định này không chỉ bảo vệ người dân Tiên Du mà còn hạn chế nguy cơ dịch bệnh lan truyền giữa các địa phương thông qua dòng người đi lễ và du xuân.
Hội Lim có quy mô tập trung đông người
Theo lệ thường, các hoạt động Hội Lim diễn ra trong những ngày giữa tháng Giêng, với ngày 13 là chính hội. Một số tài liệu và bản tin trước đây mô tả thời gian hội trong khoảng từ ngày 12 đến ngày 14 tháng Giêng; ở những kỳ tổ chức gần đây, chương trình thường tập trung trong hai ngày 12 và 13 tháng Giêng. Sự khác nhau này phản ánh cách bố trí hoạt động của từng giai đoạn, còn ngày 13 tháng Giêng vẫn được nhìn nhận là ngày hội chính.
Không gian Hội Lim không chỉ giới hạn trên đồi Lim. Các nghi thức, sinh hoạt Quan họ và hoạt động cộng đồng còn diễn ra tại đình, đền, chùa, nhà chứa Quan họ, ao hồ và những làng thuộc vùng Lim. Dòng người vì thế có thể phân bố trên nhiều điểm nhưng vẫn tập trung rất đông tại khu vực trung tâm.
Trong điều kiện bình thường, sự đông đúc tạo nên không khí rộn ràng của ngày hội. Trong bối cảnh dịch bệnh, chính đặc điểm này lại trở thành yếu tố rủi ro. Người tham dự di chuyển liên tục giữa các lán hát, khu hành lễ, hàng quán và điểm vui chơi nên việc truy vết hoặc xác định phạm vi tiếp xúc rất khó khăn.
Người tham dự đến từ nhiều địa phương
Hội Lim từ lâu không còn là sinh hoạt chỉ dành riêng cho người dân các làng quanh đồi Lim. Danh tiếng của dân ca Quan họ khiến hội trở thành điểm đến đầu xuân quen thuộc của khách từ nhiều tỉnh, thành.
Sự giao lưu rộng rãi là một giá trị quan trọng của lễ hội, góp phần quảng bá văn hóa Kinh Bắc. Tuy nhiên, trong thời kỳ dịch bệnh, dòng người liên tỉnh cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm và đưa mầm bệnh từ nơi này đến nơi khác.
Việc thông báo không đón khách vì thế mang ý nghĩa rõ ràng hơn so với lời khuyến cáo hạn chế đi hội. Khi lễ hội chính thức không được tổ chức, các công ty lữ hành, đoàn khách, câu lạc bộ văn hóa và người dân có căn cứ để điều chỉnh kế hoạch, tránh đổ về Tiên Du trong ngày chính hội.
Đây là năm thứ ba liên tiếp Hội Lim không tổ chức theo quy mô thường lệ
Một số bản tin công bố vào tháng 2 năm 2022 cho biết đây là năm thứ ba liên tiếp Hội Lim không tổ chức phần hội để phòng dịch COVID-19. Điều này cho thấy sự gián đoạn không chỉ xảy ra trong một mùa xuân riêng lẻ mà kéo dài qua nhiều năm dịch bệnh.
Với cộng đồng thực hành Quan họ, ba mùa hội không được gặp gỡ đầy đủ là khoảng thời gian đáng nhớ. Hội Lim vốn là dịp các liền anh, liền chị giao lưu, giới thiệu làn điệu cổ và thể hiện phong cách ứng xử thanh lịch của người Quan họ. Khi hội phải dừng, một không gian thực hành di sản quan trọng cũng tạm thời bị thu hẹp.
Tuy nhiên, việc không mở hội không đồng nghĩa Quan họ ngừng tồn tại. Các làng Quan họ, gia đình nghệ nhân và câu lạc bộ vẫn có thể duy trì việc học hát, truyền dạy và sinh hoạt trong điều kiện phù hợp. Giá trị của di sản nằm trong cộng đồng, không chỉ trong những chương trình biểu diễn trước đông đảo du khách.
Hội Lim là lễ hội như thế nào?
Hội Lim là lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng Kinh Bắc, gắn với không gian văn hóa quanh núi Lim và các làng thuộc tổng Nội Duệ xưa. Tư liệu địa phương cho biết hội phát triển thành một lễ hội quy mô hàng tổng từ khoảng thế kỷ XVIII, được duy trì trong thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX. Lễ hội từng gián đoạn trong những năm chiến tranh và được khôi phục sau thời kỳ đổi mới.
Tại thời điểm năm 2022, địa bàn tổ chức thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, với đồi Lim là khu vực trung tâm. Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, không gian tổ chức Hội Lim hiện được nhắc đến tại xã Tiên Du và xã Liên Bão, tỉnh Bắc Ninh. Khi tìm hiểu sự kiện năm 2022, các tên gọi như huyện Tiên Du, thị trấn Lim hay xã Nội Duệ cần được hiểu theo địa giới hành chính của thời điểm đó.
Hội Lim gồm hai bộ phận có quan hệ chặt chẽ là phần lễ và phần hội. Phần lễ thể hiện đời sống tín ngưỡng, lịch sử và trách nhiệm của các làng đối với những nhân vật được thờ phụng. Phần hội tạo không gian giao lưu văn hóa, trong đó dân ca Quan họ giữ vị trí nổi bật.
Không gian của hội vùng Lim
Đồi Lim là hình ảnh dễ nhận biết nhất khi nhắc đến Hội Lim. Trên đồi có chùa Hồng Ân, thường được gọi là chùa Lim. Đây là một trong những địa điểm gắn với các nghi thức và hoạt động của ngày hội.
Tuy vậy, Hội Lim không chỉ là “hội trên đồi”. Lễ hội mang tính liên làng, liên kết nhiều cộng đồng trong vùng. Tư liệu giới thiệu của cơ quan văn hóa địa phương cho biết đây là lễ hội chung của sáu làng, với các đoàn rước và nghi thức gắn với không gian dọc dòng Tiêu Tương.
Các địa điểm hành lễ được nhắc đến gồm đền Cổ Lũng, lăng Hồng Vân, lăng Quận công Đỗ Nguyên Thụ và chùa Hồng Ân. Mỗi nơi gắn với một lớp ký ức lịch sử, tín ngưỡng hoặc nhân vật được cộng đồng tôn kính.
Sự phân bố ấy cho thấy Hội Lim là một chỉnh thể văn hóa rộng hơn sân khấu biểu diễn Quan họ. Để hiểu lễ hội, cần nhìn vào mối quan hệ giữa làng xóm, di tích, nghi lễ, dòng sông, đồi Lim và cộng đồng cư dân đã duy trì ngày hội qua nhiều thế hệ.
Phần lễ của Hội Lim
Theo cách tổ chức truyền thống được giới thiệu trong tư liệu địa phương, phần lễ có các hoạt động rước, tế lễ Thành hoàng làng và tưởng niệm những nhân vật có công được cộng đồng thờ phụng. Một số nghi lễ diễn ra tại đền, lăng và chùa trong vùng.
Ngày chính hội có thể bao gồm tế lễ tại đền Cổ Lũng, lăng Hồng Vân, lăng Quận công Đỗ Nguyên Thụ; dâng hương, lễ Phật và thực hiện nghi thức tại chùa Hồng Ân. Các đoàn rước trong trang phục truyền thống tạo nên sự kết nối giữa những làng cùng tham gia lễ hội.
Không nên xem phần lễ chỉ như thủ tục mở đầu cho các hoạt động vui chơi. Đối với cộng đồng sở tại, đây là dịp tưởng nhớ tiền nhân, bày tỏ lòng biết ơn với người có công và củng cố mối liên hệ giữa các làng.
Một số câu chuyện về nguồn gốc Hội Lim và nhân vật liên quan đến tục hát Quan họ mang tính truyền thuyết hoặc ký ức địa phương. Khi tiếp cận những câu chuyện này, cần phân biệt giữa tư liệu lịch sử có thể kiểm chứng với cách lý giải được cộng đồng truyền lại qua nhiều đời.
Phần hội và các sinh hoạt dân gian
Phần hội nổi bật với những hoạt động hát Quan họ tại các lán dựng quanh đồi Lim, bên hồ nước và trong không gian làng. Ngoài ra còn có các trò chơi dân gian, hoạt động thể thao, vui chơi đầu xuân và giới thiệu sản phẩm văn hóa địa phương.
Tùy từng năm, chương trình có thể gồm hát Quan họ trên thuyền, hát tại lán, giao lưu giữa các câu lạc bộ, đấu vật, đánh đu, cờ người và một số trò chơi truyền thống. Lịch hoạt động cụ thể không hoàn toàn giống nhau giữa các kỳ tổ chức nên không nên coi mọi chương trình từng xuất hiện là nghi thức cố định của lễ hội.
Điều tạo nên bản sắc của Hội Lim không nằm ở số lượng tiết mục mà ở không gian gặp gỡ. Người đi hội vừa nghe hát, vừa quan sát trang phục, lời mời trầu, cách xưng hô và phong thái của các liền anh, liền chị. Qua đó, Quan họ hiện ra như một lối ứng xử văn hóa chứ không chỉ là một hình thức ca hát.
Dân ca Quan họ trong Hội Lim
Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009. Hồ sơ của UNESCO nhấn mạnh Quan họ được thực hành trong nhiều hoàn cảnh như lễ hội làng, nghi lễ thờ thần bảo hộ và các cuộc gặp gỡ cộng đồng; di sản được người dân nhìn nhận như một biểu tượng bản sắc của địa phương và vùng văn hóa.
Hội Lim là một trong những không gian công chúng biết đến Quan họ rộng rãi nhất. Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ dân ca Quan họ với riêng Hội Lim. Quan họ được nuôi dưỡng trong các làng, trong quan hệ kết bạn giữa những nhóm hát, trong quá trình truyền dạy của nghệ nhân và trong đời sống thường ngày của cộng đồng.
Hội Lim có vai trò như một điểm hội tụ, nơi di sản được giới thiệu trước đông đảo công chúng. Còn chiều sâu của Quan họ nằm ở vốn bài bản, kỹ thuật hát, phong tục giao tiếp, lề lối kết bạn và ký ức của những người thực hành.
Quan họ không chỉ là biểu diễn trên sân khấu
Ngày nay, nhiều du khách tiếp xúc với Quan họ qua sân khấu, hệ thống âm thanh và các chương trình được dàn dựng. Đây là phương thức quảng bá cần thiết, nhất là khi lượng người dự hội rất đông.
Tuy nhiên, Quan họ cổ truyền còn có những hình thức sinh hoạt gần gũi hơn, như hát canh, hát đối đáp và giao lưu giữa các nhóm kết bạn. Trong những không gian ấy, người hát không đơn thuần trình diễn cho khán giả mà trực tiếp đối đáp, thử tài, trao đổi tình cảm và giữ gìn phép ứng xử của cộng đồng.
Các câu hát Quan họ thường diễn tả niềm vui gặp gỡ, sự lưu luyến khi chia tay, tình cảm giữa con người với con người và vẻ đẹp của quê hương. Theo hồ sơ UNESCO, hệ thống lời ca và làn điệu rất phong phú, thể hiện nhiều trạng thái tình cảm khác nhau của người hát.
Bởi vậy, khi Hội Lim năm 2022 không tổ chức, điều bị gián đoạn không chỉ là một chương trình du lịch. Đó còn là sự thiếu vắng của một không gian giao tiếp văn hóa đặc biệt, nơi câu hát trở thành phương tiện nối kết con người.
Trang phục và phong cách ứng xử
Hình ảnh liền chị với áo tứ thân, khăn mỏ quạ, nón quai thao; liền anh trong áo dài, khăn xếp đã trở thành biểu tượng quen thuộc của Hội Lim. Trang phục góp phần tạo nên vẻ đẹp trang trọng, thanh lịch của không gian lễ hội.
Nhưng giá trị Quan họ không chỉ nằm ở vẻ ngoài. Lời mời trầu, chén nước, cách thưa gửi và thái độ trân trọng người cùng hát đều là những yếu tố làm nên phong cách của người Quan họ.
Trong thực hành truyền thống, người hát cần có sự hiểu biết về bài bản, biết lựa chọn câu đối phù hợp và giữ phép giao tiếp. Người nghe cũng cần dành sự tôn trọng cho nghệ nhân, không chen lấn, trêu chọc hoặc biến không gian hát thành nơi đòi hỏi những tiết mục theo sở thích cá nhân.
Việc bảo tồn Quan họ vì thế không thể chỉ tập trung vào phục dựng trang phục hay tăng số lượng sân khấu. Điều quan trọng hơn là nuôi dưỡng môi trường để người thực hành hiểu và giữ được lề lối văn hóa.
Dừng hội có đồng nghĩa với đánh mất truyền thống?
Một lễ hội không được tổ chức trong vài năm có thể làm gián đoạn sinh hoạt cộng đồng, nhưng chưa thể đồng nghĩa với việc truyền thống bị mất. Di sản văn hóa phi vật thể tồn tại trước hết trong trí nhớ, kỹ năng, niềm tin và hoạt động của con người.
Trong thời gian Hội Lim tạm dừng, các nghệ nhân vẫn giữ vốn bài, gia đình vẫn truyền dạy cho con cháu và cộng đồng vẫn nhận thức rõ ý nghĩa của ngày hội. Khi điều kiện cho phép, lễ hội có thể được khôi phục trên cơ sở những tri thức ấy.
Tuy vậy, sự gián đoạn kéo dài cũng đặt ra những thách thức thực tế. Người cao tuổi có thể không còn đủ sức tham gia; người trẻ thiếu cơ hội trải nghiệm trực tiếp; một số lề lối dễ bị đơn giản hóa khi sinh hoạt chuyển sang hình thức biểu diễn hoặc trực tuyến.
Vì vậy, giai đoạn không mở hội cần được xem như thời gian để kiểm kê, ghi chép, truyền dạy và chuẩn bị cho việc phục hồi. Bảo tồn không nhất thiết phải đợi đến ngày có đông du khách.
Di sản sống trong cộng đồng
Một di sản chỉ thực sự được duy trì khi cộng đồng còn thực hành và thấy nó có ý nghĩa với đời sống. Đối với Quan họ, cộng đồng ấy gồm nghệ nhân, người học hát, các gia đình, làng Quan họ, câu lạc bộ và những người yêu mến di sản.
Các chương trình lớn có thể đưa Quan họ đến với công chúng, nhưng không thay thế được hoạt động truyền dạy lâu dài. Người trẻ cần được học không chỉ giai điệu mà cả cách phát âm, kỹ thuật hát, ý nghĩa lời ca và văn hóa ứng xử.
Trong thời gian hạn chế tụ tập, việc ghi âm, ghi hình nghệ nhân, xây dựng tư liệu số và tổ chức các nhóm học phù hợp là những phương thức hỗ trợ bảo tồn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò phương tiện. Trải nghiệm gặp gỡ trực tiếp và sự tương tác giữa những người hát vẫn là phần khó có thể thay thế hoàn toàn.
Tạm dừng để bảo vệ chủ thể văn hóa
Nhìn ở một khía cạnh khác, dừng lễ hội trong thời kỳ dịch bệnh cũng là cách bảo vệ chính những người đang nắm giữ di sản. Nhiều nghệ nhân Quan họ cao tuổi thuộc nhóm có nguy cơ cao nếu mắc bệnh. Việc tổ chức một cuộc hội đông người có thể khiến họ đối diện với rủi ro sức khỏe.
Di sản không tồn tại độc lập với con người. Bảo vệ sức khỏe của nghệ nhân, người trông coi di tích, thành viên ban nghi lễ và cộng đồng địa phương cũng chính là bảo vệ nền tảng của lễ hội.
Quyết định tạm dừng năm 2022 vì thế không nên được nhìn như sự đối lập giữa phòng dịch và bảo tồn văn hóa. Trong hoàn cảnh đặc biệt, hai mục tiêu này có thể hỗ trợ nhau: giảm hoạt động tập trung để bảo vệ con người, đồng thời duy trì những nghi thức tối thiểu và tiếp tục truyền dạy trong phạm vi an toàn.
Phân biệt ngày hội truyền thống với lịch tổ chức từng năm
Hội Lim gắn với ngày 13 tháng Giêng âm lịch, nhưng lịch chương trình cụ thể có thể được bố trí khác nhau trong từng năm. Có năm hoạt động kéo dài từ ngày 12 đến 14 tháng Giêng; có năm tập trung chủ yếu trong hai ngày 12 và 13.
Do đó, ngày truyền thống không đồng nghĩa năm nào cũng chắc chắn có một chương trình giống nhau. Quy mô, thời gian khai mạc, địa điểm biểu diễn và các hoạt động đi kèm phụ thuộc vào kế hoạch được cơ quan chức năng phê duyệt.
Năm 2022 là trường hợp đặc biệt: ngày hội truyền thống vẫn tồn tại trong ký ức và lịch tục của cộng đồng, nhưng lễ hội công cộng không được tổ chức. Người dân không nên căn cứ vào lịch âm thường lệ để tự tập trung tại địa điểm hội khi chính quyền đã thông báo tạm dừng.
Nguyên tắc này cũng cần được áp dụng khi tìm hiểu lễ hội trong những năm khác. Trước khi đến dự, du khách nên kiểm tra thông báo chính thức của địa phương thay vì chỉ dựa vào bài viết cũ, lịch truyền miệng hoặc chương trình của năm trước.
Tác động của việc dừng Hội Lim năm 2022
Quyết định không tổ chức một lễ hội lớn luôn tạo ra nhiều tác động. Đối với người dân địa phương, đó là sự thiếu vắng một mốc sinh hoạt quen thuộc trong chu kỳ mùa xuân. Đối với nghệ nhân, đây là dịp giao lưu và thực hành di sản bị thu hẹp. Đối với du lịch và dịch vụ, lượng khách giảm cũng ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, lợi ích trực tiếp của quyết định là hạn chế nguy cơ tập trung đông người trong thời kỳ dịch bệnh. Khi đặt sức khỏe cộng đồng lên hàng đầu, những thiệt hại ngắn hạn được chấp nhận để tránh hậu quả lớn hơn.
Đối với người dân vùng Lim
Hội Lim không chỉ dành cho khách du lịch. Với người dân sở tại, quá trình chuẩn bị hội có thể bắt đầu từ nhiều ngày trước, gồm vệ sinh di tích, chuẩn bị nghi lễ, tập luyện văn nghệ, tổ chức đón tiếp và phân công nhiệm vụ.
Khi lễ hội dừng, nhịp sinh hoạt ấy cũng thay đổi. Các gia đình không đón nhiều bạn bè, khách quen; đường làng và khu vực đồi Lim vắng hơn; những cuộc gặp gỡ giữa các nhóm Quan họ không thể diễn ra như thường lệ.
Sự tiếc nuối là điều dễ hiểu, nhưng phần lớn cộng đồng cũng nhận thức được lý do của quyết định. Trong tình huống sức khỏe của toàn xã hội bị đe dọa, việc hạn chế cuộc hội đông người là trách nhiệm chung chứ không chỉ là mệnh lệnh hành chính.
Đối với nghệ nhân và câu lạc bộ Quan họ
Hội Lim là dịp để nghệ nhân giới thiệu vốn bài và gặp gỡ những người cùng thực hành. Khi hội dừng, số cơ hội biểu diễn trực tiếp trước công chúng giảm xuống.
Đối với những người trẻ đang học hát, việc không được tham gia hội cũng làm thiếu đi một môi trường quan sát thực tế. Họ có thể học giai điệu trong lớp hoặc câu lạc bộ, nhưng trải nghiệm ứng xử giữa hàng nghìn người tại ngày hội là một bài học khác.
Dẫu vậy, thời gian tạm dừng cũng cho phép các nhóm Quan họ nhìn lại chất lượng truyền dạy. Thay vì chỉ luyện một số bài phổ biến để biểu diễn, người học có thể dành nhiều thời gian hơn cho vốn bài cổ, cách lấy hơi, phát âm và kỹ thuật hát.
Đối với hoạt động du lịch và dịch vụ
Hội Lim thường tạo nhu cầu lớn về vận chuyển, ăn uống, lưu trú, gửi xe, mua sắm và tham quan. Khi không có lễ hội, các hộ kinh doanh và dịch vụ quanh khu vực chịu ảnh hưởng nhất định.
Tuy nhiên, việc phát triển du lịch lễ hội không nên chỉ dựa vào lượng người tập trung trong vài ngày. Bắc Ninh còn có hệ thống di tích, làng nghề, không gian Quan họ và nhiều giá trị văn hóa có thể được giới thiệu quanh năm.
Sự gián đoạn năm 2022 cũng gợi ra nhu cầu xây dựng các sản phẩm du lịch bền vững hơn, giảm áp lực quá tải trong ngày chính hội và tăng cơ hội trải nghiệm văn hóa tại làng Quan họ, nhà chứa Quan họ, bảo tàng, làng nghề hoặc các chương trình biểu diễn định kỳ.
Bài học từ việc tạm dừng Hội Lim
Sự kiện năm 2022 cho thấy lễ hội truyền thống không phải một hình thức bất biến. Trong lịch sử, Hội Lim từng gián đoạn vì chiến tranh và những điều kiện xã hội khác, sau đó được khôi phục khi hoàn cảnh cho phép. Dịch COVID-19 là một thử thách mới, buộc cộng đồng phải điều chỉnh cách gìn giữ phong tục.
Điều quan trọng là sự điều chỉnh phải dựa trên hiểu biết về cấu trúc của lễ hội. Phần nào có thể thu gọn, phần nào cần ghi chép để tránh thất truyền, ai là người đại diện thực hiện nghi lễ và làm thế nào để truyền đạt thông tin rõ ràng cho người dân đều cần được tính toán.
Cần có phương án bảo tồn khi lễ hội bị gián đoạn
Khi không thể tổ chức đông người, cơ quan quản lý và cộng đồng có thể tập trung vào việc lập hồ sơ, ghi hình nghi lễ, sưu tầm lời ca, kiểm kê hiện vật và hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy.
Tư liệu cần phản ánh đúng vai trò của cộng đồng, tránh chỉ ghi hình những chương trình sân khấu hóa. Những người cao tuổi, người trực tiếp tham gia nghi lễ và người nắm giữ lề lối Quan họ cần được tạo điều kiện kể lại tri thức của mình bằng tiếng nói riêng.
Việc lưu trữ tư liệu cũng phải có hệ thống để nhà trường, cơ quan nghiên cứu và thế hệ trẻ có thể tiếp cận. Một lễ hội được ghi chép đầy đủ sẽ có cơ sở tốt hơn để phục hồi sau thời gian gián đoạn.
Truyền thông phải phân biệt “dừng hội” và “cấm tín ngưỡng”
Trong thời điểm năm 2022, cách diễn đạt thông tin có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu chỉ nói “cấm Hội Lim”, người đọc có thể hiểu nhầm rằng mọi thực hành tín ngưỡng đều bị loại bỏ hoặc di sản không còn được tôn trọng.
Thực tế, nội dung chủ yếu là không tổ chức lễ hội đông người và không đón khách. Những nghi lễ tối thiểu trong khu vực thờ tự vẫn được cho phép với số người hạn chế và yêu cầu phòng dịch nghiêm ngặt.
Việc giải thích rõ giúp người dân chấp hành quy định mà không cảm thấy truyền thống bị phủ nhận. Đồng thời, nó cũng ngăn tình trạng lợi dụng nhu cầu tín ngưỡng để tổ chức tụ tập trái phép.
Khôi phục lễ hội cần chú trọng chất lượng
Sau một thời gian gián đoạn, nhu cầu dự hội thường tăng mạnh. Người dân muốn gặp lại nhau, du khách muốn trở lại không gian lễ hội và các đơn vị tổ chức muốn tạo dấu ấn.
Tuy nhiên, việc phục hồi không nên chạy theo quy mô quá lớn. Điều cần ưu tiên là tính trang nghiêm của nghi lễ, chất lượng hoạt động Quan họ, vệ sinh môi trường, an toàn giao thông và văn hóa ứng xử.
Hội Lim có giá trị bởi chiều sâu lịch sử và cộng đồng thực hành, không phải vì số lượng sân khấu hay hàng quán. Một kỳ hội được tổ chức vừa phải, tôn trọng chủ thể văn hóa và tạo điều kiện để người nghe tiếp cận Quan họ trong không gian phù hợp sẽ có ý nghĩa hơn sự đông đúc thiếu kiểm soát.
Người dân cần hiểu thế nào về việc Hội Lim năm 2022 “lỡ hẹn”?
Có thể xem mùa xuân năm 2022 là một lần Hội Lim “lỡ hẹn” với khách thập phương, nhưng không phải lỡ hẹn với trách nhiệm gìn giữ di sản. Việc tạm ngừng một cuộc hội đông người nhằm bảo vệ sức khỏe cũng là biểu hiện của tinh thần cộng đồng.
Trong văn hóa truyền thống, lễ hội hướng đến sự an lành, gắn kết và niềm vui chung. Nếu việc tổ chức tạo ra nguy cơ đối với sức khỏe, tạm dừng là lựa chọn phù hợp với chính ý nghĩa nhân văn ấy.
Người yêu mến Hội Lim có thể thể hiện sự trân trọng bằng cách tìm hiểu đúng về dân ca Quan họ, lắng nghe nghệ nhân, ứng xử văn minh tại di tích và không tập trung trái với thông báo của địa phương. Yêu di sản không nhất thiết phải có mặt trong mọi hoàn cảnh; đôi khi sự kiềm chế cũng là một cách bảo vệ di sản và cộng đồng.
Kết luận
Việc dừng tổ chức Hội Lim năm 2022 là quyết định được chính quyền huyện Tiên Du thực hiện trong bối cảnh dịch COVID-19 còn tiềm ẩn nguy cơ lây lan. Phần hội, hoạt động đón khách và các chương trình tập trung đông người không được tổ chức; những nghi lễ cần thiết tại nơi thờ tự chỉ được tiến hành với thành phần rất hạn chế và phải tuân thủ quy định phòng dịch.
Sự gián đoạn ấy để lại nhiều tiếc nuối, bởi Hội Lim không chỉ là điểm hẹn du xuân mà còn là không gian hội tụ của tín ngưỡng làng xã, phong tục vùng Kinh Bắc và dân ca Quan họ. Tuy nhiên, một mùa hội tạm vắng không làm mất đi truyền thống nếu cộng đồng vẫn duy trì ký ức, tri thức, kỹ năng và tinh thần trách nhiệm đối với di sản.
Nhìn lại sự kiện năm 2022 cũng giúp nhận ra rằng bảo tồn văn hóa không đồng nghĩa với tổ chức lễ hội bằng mọi giá. Giá trị cốt lõi của Hội Lim nằm ở con người, ở các làng Quan họ, những nghi lễ được trao truyền và phong cách giao tiếp thanh lịch của liền anh, liền chị. Bảo vệ sức khỏe của cộng đồng trong hoàn cảnh đặc biệt cũng chính là bảo vệ những chủ thể đang gìn giữ di sản cho các thế hệ sau.
