Lịch La Mã, lịch Julian và lịch Gregory khác nhau thế nào? Tìm hiểu nguồn gốc, cách tính, năm nhuận và quá trình chuyển đổi lịch.
Khi nhìn vào cuốn lịch treo tường hoặc màn hình điện thoại, nhiều người thường xem ngày tháng là điều hiển nhiên. Một năm có mười hai tháng, tháng Hai có 28 hoặc 29 ngày, bốn năm lại có một năm nhuận, còn những năm tròn thế kỷ như 1900 hay 2100 lại có quy tắc riêng. Nhưng đằng sau những con số quen thuộc ấy là một hành trình rất dài của lịch sử, thiên văn học, tôn giáo, quản lý nhà nước và đời sống cộng đồng.
Lịch La Mã, lịch Julian và lịch Gregory là ba chặng quan trọng trong quá trình hình thành hệ thống lịch dương đang được dùng rộng rãi trên thế giới. Lịch La Mã cổ đại phản ánh cách cư dân vùng Địa Trung Hải quan sát Mặt Trăng, Mặt Trời, mùa vụ và các lễ nghi. Lịch Julian là cuộc cải cách lớn của Julius Caesar nhằm đưa năm lịch gần hơn với chu kỳ Mặt Trời. Còn lịch Gregory, thường gọi đầy đủ là lịch Gregorian, tiếp tục điều chỉnh quy tắc năm nhuận để giảm sai lệch tích lũy của lịch Julian.
Tuy nhiên, ba hệ thống này không đơn giản chỉ khác nhau ở số ngày của tháng hay cách tính năm nhuận. Chúng còn cho thấy cách con người cố gắng giải quyết một bài toán khó: làm sao chia dòng thời gian liên tục của tự nhiên thành những đơn vị có thể sử dụng trong đời sống như ngày, tháng và năm.
Mặt Trăng không quay quanh Trái Đất đúng bằng một số ngày nguyên. Trái Đất cũng không hoàn thành một vòng quanh Mặt Trời trong đúng 365 ngày. Bởi vậy, bất kỳ lịch nào muốn vừa dễ sử dụng vừa bám sát mùa vụ đều phải chấp nhận những quy ước, điều chỉnh và quy tắc bù trừ. Lịch La Mã, Julian và Gregory chính là ba cách trả lời khác nhau cho bài toán ấy.
Lịch là gì và vì sao con người cần lịch?
Lịch là hệ thống quy ước để sắp xếp thời gian. Nhờ lịch, con người có thể xác định ngày tháng, tổ chức sản xuất, ghi nhớ lễ hội, quản lý công việc, tính tuổi, lưu giữ sự kiện lịch sử và tạo sự thống nhất trong cộng đồng.
Trong xã hội nông nghiệp, lịch quan trọng vì con người cần biết khi nào gieo trồng, thu hoạch, chuẩn bị lương thực, tránh mùa mưa bão hoặc tổ chức những nghi lễ theo chu kỳ năm. Trong xã hội đô thị và nhà nước cổ đại, lịch còn phục vụ việc thu thuế, triệu tập quân đội, tổ chức phiên họp, quy định ngày xét xử, lễ tế và thời hạn của các chức quan.
Lịch có thể dựa chủ yếu vào Mặt Trăng, Mặt Trời hoặc kết hợp cả hai.
Lịch âm thường dựa vào chu kỳ tròn khuyết của Mặt Trăng. Một tháng âm lịch gần tương ứng với thời gian từ một lần sóc đến lần sóc tiếp theo, tức khoảng 29,5 ngày. Mười hai tháng âm lịch chỉ có khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm theo Mặt Trời khoảng 11 ngày.
Lịch dương dựa chủ yếu vào chu kỳ Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Năm dương lịch cần gắn với sự thay đổi của các mùa, vì vậy độ dài trung bình phải gần với năm chí tuyến, tức khoảng thời gian giữa hai lần Mặt Trời trở lại cùng một vị trí mùa vụ.
Lịch âm dương kết hợp hai nguyên tắc trên. Tháng được tính theo Mặt Trăng, nhưng năm được điều chỉnh thêm tháng nhuận để các mùa không bị trôi quá xa. Âm lịch truyền thống ở nhiều nước châu Á thuộc dạng lịch âm dương.
Lịch La Mã cổ đại từng mang nhiều dấu vết của lịch âm dương. Lịch Julian và Gregory lại thuộc nhóm lịch dương, vì mục tiêu chính của chúng là giữ các tháng và mùa không bị lệch quá xa nhau.
“Lịch La Mã” không phải chỉ là một loại lịch duy nhất
Khi nhắc đến lịch La Mã, nhiều người thường nghĩ đến một hệ lịch cố định tồn tại xuyên suốt từ khi thành Rome ra đời đến thời Đế quốc La Mã. Trên thực tế, lịch La Mã đã thay đổi qua nhiều giai đoạn.
Các truyền thuyết cổ thường gắn lịch mười tháng đầu tiên với Romulus, vị thủy tổ huyền thoại của thành Rome. Theo cách kể này, năm La Mã ban đầu khởi đầu vào tháng Ba và chỉ có mười tháng. Tuy nhiên, đây là lớp truyền thuyết cổ, không thể xem là hồ sơ lịch sử hoàn toàn chắc chắn về một hệ lịch đã được thực hành đồng nhất.
Điều có thể thấy rõ hơn là trong thời Cộng hòa La Mã, người La Mã sử dụng hệ lịch có mười hai tháng, tổng cộng khoảng 355 ngày. Hệ lịch này có sự liên hệ với chu kỳ Mặt Trăng nhưng cũng cần điều chỉnh để không tách rời mùa vụ.
Dấu vết của một năm từng bắt đầu từ tháng Ba vẫn còn lưu lại trong tên gọi của nhiều tháng hiện nay. September bắt nguồn từ từ Latin chỉ số bảy; October liên quan đến số tám; November liên quan đến số chín; December liên quan đến số mười. Trong lịch hiện đại, bốn tháng này lần lượt là tháng Chín, tháng Mười, tháng Mười Một và tháng Mười Hai, nhưng tên gọi của chúng vẫn giữ ký ức về thời kỳ tháng Ba từng được xem là tháng đầu năm.
Lịch La Mã tính ngày như thế nào?
Một trong những điểm khác biệt thú vị của lịch La Mã là người La Mã không đánh số ngày trong tháng theo cách quen thuộc như ngày 1, ngày 2, ngày 3. Thay vào đó, họ thường tính ngày theo ba mốc chính.
Mốc đầu tiên là Kalends, tức ngày đầu tháng. Từ “calendar” trong tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ châu Âu có liên hệ với Kalends.
Mốc thứ hai là Nones, thường rơi vào ngày 5 hoặc ngày 7 tùy tháng.
Mốc thứ ba là Ides, thường rơi vào ngày 13 hoặc ngày 15. Ngày Ides tháng Ba, tức ngày 15 tháng Ba, đặc biệt nổi tiếng vì gắn với vụ ám sát Julius Caesar năm 44 trước Công nguyên.
Người La Mã thường đếm ngược đến một trong ba mốc này và tính cả ngày bắt đầu lẫn ngày kết thúc. Chẳng hạn, thay vì nói “ngày 14 tháng Ba”, họ có thể gọi đó là ngày thứ hai trước Ides tháng Ba, theo cách đếm bao gồm cả ngày 15.
Cách tính này khá xa lạ với người hiện đại nhưng phản ánh đặc điểm của đời sống La Mã cổ. Những mốc như đầu tháng, ngày giữa tháng hoặc ngày công bố lễ nghi có ý nghĩa lớn hơn việc đánh số tuần tự từng ngày.
Lịch La Mã cũng gắn chặt với hoạt động tôn giáo và chính trị. Có những ngày được xem là phù hợp cho việc xét xử, họp công cộng, tế lễ hoặc làm việc dân sự; có những ngày bị hạn chế cho một số hoạt động nhất định. Bởi vậy, lịch còn là công cụ tổ chức trật tự xã hội.
Vấn đề lớn của lịch La Mã: năm quá ngắn
Một năm La Mã có khoảng 355 ngày ngắn hơn năm dương khoảng 10 đến 11 ngày. Nếu không điều chỉnh, các tháng sẽ dần trôi khỏi mùa vụ thực tế. Những lễ hội vốn gắn với mùa xuân có thể rơi sang mùa đông; thời điểm liên quan đến trồng trọt hoặc thu hoạch cũng không còn phù hợp với chu kỳ tự nhiên.
Để giải quyết vấn đề này, người La Mã dùng thêm tháng nhuận. Tháng được bổ sung thường được gọi là Mercedonius hoặc Intercalaris. Việc thêm tháng không diễn ra đều đặn như quy tắc bốn năm một lần của lịch hiện đại. Nó phụ thuộc vào quyết định của giới tư tế có trách nhiệm quản lý lịch.
Theo lý thuyết, tháng nhuận giúp lịch La Mã quay lại gần với mùa vụ. Nhưng trong thực tế, việc điều chỉnh có thể không đều, bị trì hoãn hoặc chịu tác động của tình hình chính trị.
Đây là điểm khiến lịch La Mã cuối thời Cộng hòa trở nên phức tạp. Khi năm lịch có thể bị kéo dài hoặc rút ngắn thông qua việc thêm tháng, thời hạn của chức quan, nghĩa vụ nợ nần, hợp đồng hoặc các hoạt động chính trị cũng có thể bị ảnh hưởng.
Không nên hiểu rằng mọi việc điều chỉnh lịch ở La Mã đều nhằm mục đích chính trị. Tuy nhiên, hệ thống phụ thuộc nhiều vào quyết định con người rõ ràng dễ tạo ra nguy cơ lạm dụng, nhầm lẫn và mất đồng bộ.
Vì sao Julius Caesar phải cải cách lịch?
Đến giữa thế kỷ I trước Công nguyên, lịch La Mã đã lệch đáng kể so với chu kỳ mùa vụ. Các cuộc xung đột chính trị, nội chiến và sự bất ổn trong quản lý khiến việc thêm tháng nhuận không được thực hiện một cách ổn định.
Julius Caesar, khi nắm quyền lực lớn ở La Mã, đã tiến hành cải cách lịch nhằm thay thế hệ thống phức tạp cũ bằng một lịch dương đơn giản và dễ dự đoán hơn.
Cuộc cải cách này thường được gọi là lịch Julian, theo tên Latin của Julius Caesar. Lịch Julian được đưa vào sử dụng từ năm 45 trước Công nguyên.
Để chuyển từ lịch cũ sang lịch mới, năm 46 trước Công nguyên phải được kéo dài bất thường nhằm đưa lịch trở lại gần với mùa vụ. Năm này thường được lịch sử gọi là “năm hỗn loạn” vì có số ngày nhiều hơn hẳn bình thường. Chi tiết cụ thể về cách điều chỉnh được các nguồn cổ và nghiên cứu hiện đại diễn giải với một số khác biệt, nhưng điểm chính là Caesar đã thêm các khoảng thời gian cần thiết trước khi áp dụng hệ lịch mới.
Cải cách Julian không chỉ là thay đổi kỹ thuật tính ngày. Nó làm cho lịch trở nên dễ quản lý hơn trên phạm vi rộng của nhà nước La Mã đang mở rộng nhanh chóng. Thay vì chờ quyết định thêm tháng nhuận theo từng giai đoạn, người dân và chính quyền có thể dự đoán khá ổn định độ dài của mỗi năm.
Lịch Gregory là gì?
Lịch Gregory, thường gọi đầy đủ là lịch Gregorian, là hệ lịch được Giáo hoàng Gregory XIII ban hành để cải cách lịch Julian.
Tên Gregory được dùng theo tên Latin Gregorius, tức Gregory XIII. Vì vậy, cách gọi “lịch Gregory” trong tiếng Việt là cách gọi rút gọn của lịch Gregorian.
Mục tiêu của cải cách không phải xóa bỏ toàn bộ lịch Julian. Lịch Gregory giữ lại nhiều cấu trúc cơ bản của lịch Julian như mười hai tháng, số ngày trong tháng và nguyên tắc có năm nhuận. Điểm thay đổi quan trọng nhất là cách xử lý các năm tròn thế kỷ.
Lịch Gregory được ban hành năm 1582. Tại những nơi áp dụng ngay từ đầu, sau ngày 4 tháng 10 năm 1582 là ngày 15 tháng 10 năm 1582. Mười ngày lịch bị bỏ qua để đưa lịch quay lại gần hơn với vị trí mùa vụ mà nó cần đạt.
Điều này không có nghĩa thời gian thực tế bị mất đi. Mặt Trời vẫn mọc, con người vẫn sống và các ngày trong tuần vẫn tiếp nối nhau. Chỉ có cách gọi tên ngày trên lịch được điều chỉnh. Thứ Năm ngày 4 tháng 10 được tiếp theo bằng thứ Sáu ngày 15 tháng 10, không làm đứt quãng chuỗi thứ trong tuần.
