Tìm hiểu một số quy định của người Hồi giáo về cầu nguyện, ăn uống Halal, Ramadan, trang phục và đời sống hằng ngày trong thực tế.
Hồi giáo, còn được gọi là Islam giáo, không chỉ bao gồm những niềm tin về Thượng đế, các vị thiên sứ và đời sống sau khi chết. Trong truyền thống Islam, đức tin còn được thể hiện qua những nguyên tắc cụ thể liên quan đến cầu nguyện, ăn uống, bố thí, giữ chay, hôn nhân, giao tiếp, kinh doanh và nhiều sinh hoạt thường ngày.
Vì thế, khi quan sát đời sống của một cộng đồng Hồi giáo, người ngoài có thể bắt gặp nhiều quy định tương đối rõ ràng: tín đồ cầu nguyện vào những thời điểm nhất định, tránh thịt lợn và đồ uống có cồn, giữ chay trong tháng Ramadan, lựa chọn trang phục kín đáo hoặc thực hiện những nghi thức riêng khi có người qua đời. Tuy nhiên, không nên hiểu mọi người Hồi giáo trên thế giới đều thực hành giống hệt nhau.
Islam là một tôn giáo có mặt tại nhiều quốc gia, dân tộc và môi trường văn hóa. Bên cạnh những nguyên tắc nền tảng được đông đảo tín đồ thừa nhận, cách giải thích và áp dụng còn chịu ảnh hưởng của trường phái giáo luật, truyền thống địa phương, điều kiện cá nhân và pháp luật của từng quốc gia. Bởi vậy, bài viết này tập trung giới thiệu một số quy định phổ biến, đồng thời lưu ý những điểm có thể khác nhau trong thực tế.
“Quy định của người Hồi giáo” nên được hiểu như thế nào?
Không phải mọi quy định đều là luật của một quốc gia
Trong cách nói thông thường, “quy định của người Hồi giáo” có thể chỉ nhiều loại nguyên tắc khác nhau. Đó có thể là nghĩa vụ thờ phượng, chuẩn mực đạo đức, quy tắc ăn uống, hướng dẫn về gia đình hoặc những tập quán được một cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ.
Các nguyên tắc này thường được đặt trong mối liên hệ với Sharia, một khái niệm chỉ con đường sống phù hợp với ý muốn của Allah theo nhận thức của người Islam. Tuy nhiên, Sharia không nên được giản lược thành một bộ luật hình sự hoặc một danh sách hình phạt. Trong truyền thống Hồi giáo, phạm vi của Sharia còn bao gồm việc thờ phượng, đạo đức cá nhân, quan hệ gia đình, trách nhiệm xã hội và các giao dịch kinh tế.
Các học giả thường phân biệt Sharia với fiqh. Sharia được hiểu là con đường hoặc định hướng thiêng liêng, còn fiqh là sự hiểu biết và diễn giải của con người về những định hướng ấy. Do fiqh được hình thành qua hoạt động nghiên cứu và suy luận của các học giả, giữa các trường phái có thể xuất hiện những ý kiến khác nhau về cùng một vấn đề.
Điều này giúp giải thích vì sao một tập quán được coi là bắt buộc trong cộng đồng này nhưng chỉ được khuyến khích trong cộng đồng khác. Một số chi tiết về trang phục, tài chính, nghi thức cưới hỏi hoặc cách thực hiện lễ hiến sinh cũng có thể khác nhau giữa các trường phái giáo luật.
Các mức độ đánh giá hành vi
Trong giáo luật Hồi giáo, hành vi thường không chỉ được chia thành “được phép” và “bị cấm”. Tùy trường phái, người ta có thể sử dụng những nhóm khái niệm như:
| Khái niệm | Cách hiểu khái quát |
|---|---|
| Bắt buộc | Việc tín đồ có trách nhiệm thực hiện khi đáp ứng đủ điều kiện |
| Khuyến khích | Việc được đề cao nhưng không phải lúc nào cũng là nghĩa vụ |
| Được phép | Việc không bị ngăn cấm về mặt tôn giáo |
| Không được khuyến khích | Việc nên tránh dù không phải lúc nào cũng bị cấm tuyệt đối |
| Bị cấm | Việc tín đồ được yêu cầu không thực hiện |
Trong đời sống hằng ngày, hai thuật ngữ được biết đến rộng rãi là halal và haram. Halal thường được hiểu là hợp lệ hoặc được phép; haram là điều bị cấm. Hai khái niệm này có thể được sử dụng đối với thực phẩm, đồ uống, thu nhập, giao dịch và nhiều hành vi khác, chứ không chỉ liên quan đến thịt được giết mổ theo nghi thức.
Năm trụ cột nền tảng của đời sống Hồi giáo
Khi tìm hiểu các quy định của người Hồi giáo, trước hết cần biết đến năm trụ cột của Islam. Đây là những thực hành nền tảng định hướng đời sống tôn giáo của tín đồ thuộc dòng Sunni và được thừa nhận rộng rãi trong thế giới Hồi giáo, dù cách trình bày ở một số truyền thống khác có thể không hoàn toàn giống nhau.
Năm trụ cột gồm tuyên xưng đức tin, cầu nguyện, thực hiện zakat, giữ chay trong tháng Ramadan và hành hương về Mecca khi có đủ điều kiện.
Tuyên xưng đức tin
Trụ cột đầu tiên được gọi là Shahada, tức lời tuyên xưng niềm tin vào một Allah duy nhất và thừa nhận Muhammad là sứ giả của Ngài.
Đây không chỉ là một câu nói mang tính nghi thức. Trong nhận thức Hồi giáo, lời tuyên xưng thể hiện sự chấp nhận nguyên tắc độc thần và cam kết sống theo con đường Islam. Khi một người chính thức gia nhập Hồi giáo, việc tuyên đọc Shahada với niềm tin chân thành có ý nghĩa quan trọng.
Cầu nguyện hằng ngày
Người Hồi giáo trưởng thành có trách nhiệm thực hiện các lễ cầu nguyện bắt buộc vào năm thời điểm trong ngày, thường được gọi chung là Salah hoặc Salat. Các thời điểm này gắn với sự vận động của mặt trời, từ trước lúc mặt trời mọc đến ban đêm, nên giờ cầu nguyện thay đổi theo ngày và vị trí địa lý.
Năm lễ cầu nguyện thường được nhắc đến là:
- Fajr: trước khi mặt trời mọc.
- Dhuhr: sau khi mặt trời qua đỉnh.
- Asr: vào buổi chiều.
- Maghrib: ngay sau khi mặt trời lặn.
- Isha: vào ban đêm.
Cầu nguyện được thực hiện theo hướng Kaaba tại Mecca. Người cầu nguyện đọc các phần kinh và thực hiện những tư thế như đứng, cúi mình, phủ phục và ngồi. Trình tự cụ thể có thể có một số khác biệt nhỏ giữa các trường phái.
Zakat – nghĩa vụ chia sẻ tài sản
Zakat là nghĩa vụ đóng góp một phần tài sản đủ điều kiện để hỗ trợ những nhóm người được xác định trong truyền thống Hồi giáo. Zakat khác với hoạt động từ thiện hoàn toàn tự nguyện, thường được gọi là sadaqah.
Đối với một số loại tiền, vàng, bạc và tài sản thương mại được nắm giữ đủ thời gian, mức zakat thường được nhắc đến là 2,5%, với điều kiện tổng tài sản đạt ngưỡng nisab. Tuy nhiên, cách tính không giống nhau đối với mọi loại tài sản. Nông sản, vật nuôi, hàng hóa kinh doanh và một số tài sản khác có thể chịu các nguyên tắc riêng.
Vì vậy, không nên hiểu đơn giản rằng mọi người Hồi giáo đều phải trích 2,5% từ toàn bộ thu nhập hằng năm. Nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào loại tài sản, giá trị sở hữu, thời gian nắm giữ, các khoản nợ và cách giải thích của trường phái giáo luật.
Quy định về sự thanh sạch và cầu nguyện
Thanh tẩy trước khi hành lễ
Trước khi thực hiện lễ cầu nguyện, tín đồ thường tiến hành wudu, tức nghi thức thanh tẩy bằng nước. Các bộ phận được làm sạch theo trình tự gồm tay, miệng, mũi, mặt, cánh tay, đầu và bàn chân.
Trong một số trường hợp, chẳng hạn sau quan hệ vợ chồng hoặc sau khi kết thúc kỳ kinh, tín đồ thực hiện ghusl, tức tắm thanh tẩy toàn thân trước khi trở lại một số hoạt động thờ phượng.
Nếu không có nước hoặc việc sử dụng nước gây nguy hiểm cho sức khỏe, giáo luật có những hướng dẫn thay thế trong điều kiện nhất định. Chi tiết áp dụng có thể khác nhau giữa các trường phái, vì vậy người thực hành thường tham khảo imam hoặc người có kiến thức tôn giáo trong cộng đồng.
Sự thanh sạch ở đây vừa có phương diện thể chất, vừa mang ý nghĩa chuẩn bị tinh thần. Tuy nhiên, không nên đồng nhất nghi thức tôn giáo với các biện pháp vệ sinh hoặc điều trị y khoa. Trong những vấn đề sức khỏe, tín đồ vẫn cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn phù hợp.
Không bắt buộc mọi lễ cầu nguyện phải diễn ra tại thánh đường
Người Hồi giáo có thể cầu nguyện tại nhà, nơi làm việc hoặc một địa điểm sạch sẽ, miễn là đáp ứng các điều kiện cần thiết. Thánh đường là không gian sinh hoạt tôn giáo và cộng đồng quan trọng, nhưng một tín đồ không nhất thiết phải đến thánh đường cho cả năm lễ cầu nguyện mỗi ngày.
Lễ cầu nguyện trưa thứ Sáu có vị trí đặc biệt đối với nam tín đồ trưởng thành đủ điều kiện trong nhiều truyền thống Sunni. Cộng đồng tập trung nghe bài thuyết giảng và cầu nguyện chung. Phụ nữ cũng có thể tham dự tại nhiều thánh đường, nhưng cách bố trí không gian và tập quán tham dự khác nhau tùy cộng đồng.
Người đang đi đường, bị bệnh hoặc gặp hoàn cảnh khó khăn có thể được áp dụng những hình thức giảm nhẹ theo giáo luật, chẳng hạn rút ngắn hoặc kết hợp một số lễ cầu nguyện trong những điều kiện nhất định. Các trường hợp cụ thể không nên được suy đoán chỉ dựa trên hiểu biết phổ thông.
Quy định về thực phẩm Halal
Halal không chỉ có nghĩa là “không có thịt lợn”
Một trong những quy định dễ nhận biết nhất của người Hồi giáo là tránh thịt lợn. Tuy nhiên, tiêu chuẩn Halal rộng hơn nhiều so với việc loại bỏ một loại thịt khỏi bữa ăn.
Kinh Qur’an nhắc đến việc cấm sử dụng xác động vật chết không qua giết mổ phù hợp, máu, thịt lợn và thịt của con vật được hiến tế nhân danh một đối tượng khác ngoài Allah. Các quy định về giết mổ còn liên quan đến tình trạng của con vật, phương thức giết mổ và việc xử lý thực phẩm.
Đối với nhiều tín đồ, thịt bò, dê, cừu hoặc gia cầm chỉ được sử dụng khi có nguồn gốc Halal đáng tin cậy. Trong môi trường công nghiệp hiện đại, việc đánh giá một sản phẩm còn phải xem xét phụ gia, gelatin, enzyme, chất tạo hương, dầu mỡ, dây chuyền chế biến và nguy cơ lẫn với nguyên liệu bị cấm.
Rượu và chất gây say
Đồ uống có cồn nhìn chung bị cấm trong truyền thống Hồi giáo. Kinh Qur’an đặt chất gây say và cờ bạc trong nhóm hành vi tín đồ cần tránh. Do đó, người thực hành nghiêm túc thường không uống bia, rượu hoặc những đồ uống có tác dụng gây say.
Với thực phẩm có sử dụng một lượng nhỏ cồn trong chế biến, mỹ phẩm, nước hoa hoặc thuốc chữa bệnh, cách đánh giá có thể phức tạp hơn. Một số ý kiến phân biệt theo nguồn gốc, nồng độ, khả năng gây say, mức độ biến đổi của thành phần và sự cần thiết về y tế. Đây là lĩnh vực có nhiều quan điểm giáo luật, không nên đưa ra kết luận tuyệt đối cho mọi sản phẩm.
Hải sản và những thực phẩm có ý kiến khác nhau
Nhiều cộng đồng Hồi giáo sử dụng cá và hải sản tương đối phổ biến. Tuy nhiên, một số trường phái có cách phân loại khác nhau đối với động vật sống dưới nước, đặc biệt là các loài không được coi là cá.
Tương tự, quy định về pho mát, gelatin, giấm, men, nguyên liệu lên men và phụ gia công nghiệp có thể được giải thích khác nhau. Khi chuẩn bị đồ ăn cho khách Hồi giáo, cách an toàn và tôn trọng nhất là hỏi trực tiếp về nhu cầu ăn uống hoặc sử dụng sản phẩm có chứng nhận Halal được cộng đồng chấp nhận.
Quy định về trang phục và sự kín đáo
Sự kín đáo áp dụng cho cả nam và nữ
Trang phục Hồi giáo thường được nhắc đến qua khăn hijab của phụ nữ. Tuy nhiên, nguyên tắc kín đáo trong Islam không dành riêng cho nữ giới.
Kinh Qur’an nhắc cả nam và nữ tín đồ phải giữ ánh nhìn, bảo vệ sự đoan chính và tránh phô bày không phù hợp. Vì vậy, cách ăn mặc chỉ là một phần của khái niệm rộng hơn, bao gồm ánh nhìn, cử chỉ, lời nói và cách ứng xử giữa con người với nhau.
Nam giới cũng có những giới hạn về phần cơ thể cần che và được khuyến khích mặc trang phục lịch sự, không quá bó sát hoặc cố ý phô bày. Chi tiết về phạm vi cần che có thể khác nhau theo trường phái và hoàn cảnh.
Hijab không phải là một kiểu trang phục duy nhất
Từ hijab có thể được dùng theo nghĩa rộng để chỉ nguyên tắc che chắn và kín đáo, đồng thời thường được dùng để gọi loại khăn che tóc của phụ nữ Hồi giáo.
Niqab che phần lớn khuôn mặt và burqa che toàn thân không thể được xem là trang phục đại diện cho mọi phụ nữ Hồi giáo. Mức độ phổ biến của các loại trang phục này chịu ảnh hưởng của văn hóa, trường phái, gia đình, quan niệm cá nhân và quy định tại từng quốc gia.
Không nên tự ý chạm vào khăn hoặc tóc
Khi giao tiếp với phụ nữ đội hijab, người ngoài không nên tự ý chạm vào khăn, yêu cầu tháo khăn hoặc biến trang phục của họ thành đối tượng tò mò. Trong môi trường khám bệnh, an ninh hoặc nhận diện, nên trao đổi trước và bố trí không gian riêng khi điều kiện cho phép.
