Chùa Kim Mã, tên chữ là Kim Sơn Tự, là di tích quốc gia gắn với đàn Vạn Linh và ký ức nghĩa quân Tây Sơn giữa lòng Hà Nội xưa.
Giữa khu vực phố Kim Mã đông đúc, chùa Kim Sơn vẫn giữ được một khoảng không gian xanh, tĩnh lặng và giàu chiều sâu lịch sử. Ngôi chùa là nơi thờ Phật, sinh hoạt tín ngưỡng của người dân và gắn với vùng Thập Tam Trại, nghĩa địa Kim Mã, đàn Vạn Linh và hoạt động tưởng niệm những nghĩa quân Tây Sơn đã hy sinh trong mùa xuân Kỷ Dậu năm 1789.
Chùa thường được người Hà Nội gọi là chùa Kim Mã theo địa danh nơi chùa tọa lạc. Ngoài ra, các tư liệu còn nhắc đến những tên gọi như am Vạn Linh, chùa Tàu Mã hoặc chùa Tàu Ngựa. Mỗi tên gọi phản ánh một lớp lịch sử khác nhau của địa điểm: từ một am nhỏ cầu siêu cho người đã khuất, một cơ sở thờ tự của cộng đồng làng Kim Mã, đến ngôi chùa Phật giáo có quy mô hoàn chỉnh.
Điểm đặc biệt của chùa Kim Sơn nằm ở sự kết hợp giữa không gian Phật giáo, nơi tưởng niệm người có công với đất nước và thực hành tín ngưỡng dân gian. Chính sự đan xen ấy đã tạo nên diện mạo văn hóa riêng của một ngôi chùa nằm giữa trung tâm Hà Nội.
Chùa Kim Mã và chùa Kim Sơn có phải là một không?
Chùa Kim Mã và chùa Kim Sơn là hai cách gọi của cùng một ngôi chùa. Tên chữ chính thức của chùa là Kim Sơn Tự, trong khi tên chùa Kim Mã được hình thành từ tên làng Kim Mã và phố Kim Mã.
Trong các văn bản xếp hạng di tích, tên được sử dụng là chùa Kim Sơn. Quyết định số 666-VH/QĐ ngày 1/4/1985 của Bộ Văn hóa ghi rõ “Di tích lịch sử: Chùa Kim Sơn, phố Kim Mã, phường Kim Mã, quận Ba Đình”. Vì vậy, khi giới thiệu về giá trị lịch sử, tình trạng xếp hạng hoặc hồ sơ bảo tồn, cách gọi chùa Kim Sơn phù hợp hơn.
Tuy nhiên, trong đời sống hằng ngày, tên chùa Kim Mã vẫn rất phổ biến. Người dân quanh vùng cũng từng gọi nơi đây là chùa Tàu Mã, chùa Tàu Ngựa hoặc đàn Vạn Linh. Những tên gọi dân gian này không phải là các di tích riêng biệt mà đều liên quan đến quá trình hình thành và biến đổi của chùa Kim Sơn.
Chùa Kim Sơn ở đâu?
Chùa Kim Sơn nằm tại góc phố Kim Mã – Giang Văn Minh, thành phố Hà Nội. Trong nhiều tài liệu được công bố trước khi Hà Nội sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ chùa được ghi là số 73 phố Kim Mã, phường Kim Mã, quận Ba Đình, Hà Nội. Một số dữ liệu công cộng gần đây lại sử dụng số 143 phố Kim Mã. Vì cách đánh số và cách ghi địa chỉ chưa hoàn toàn thống nhất, người đến chùa nên tìm theo tên “Chùa Kim Sơn” hoặc “Chùa Kim Mã” tại ngã giao phố Kim Mã – Giang Văn Minh.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, các nguồn thông tin chính thức của phường Giảng Võ và Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội năm 2026 xác định chùa Kim Sơn nằm trên địa bàn phường Giảng Võ, thành phố Hà Nội. Cách gọi “chùa Kim Sơn ở Ba Đình” vẫn được sử dụng phổ biến vì trong phần lớn lịch sử hiện đại, chùa thuộc phường Kim Mã, quận Ba Đình cũ.
Vị trí của chùa khá dễ nhận biết. Cổng chùa nằm sát tuyến phố lớn nhưng khu vực điện thờ lại được đặt sâu phía trong, cách biệt tương đối với tiếng xe cộ. Từ cổng đi vào là khu vườn, hồ nước, bình phong và sân gạch, tạo nên sự chuyển tiếp từ không gian đô thị náo nhiệt sang không gian thờ tự thanh tĩnh.
Những tên gọi khác của chùa Kim Sơn
Lịch sử lâu dài và phức tạp khiến chùa Kim Sơn được biết đến bằng nhiều tên gọi.
Kim Sơn Tự
Kim Sơn Tự là tên chữ của chùa. Ba chữ Hán “Kim Sơn Tự” được đắp trên nóc tòa Tam bảo. Trong chính điện còn có bức đại tự mang dòng chữ “Kim Sơn Cổ Sát”, nghĩa là ngôi chùa cổ Kim Sơn.
Theo tư liệu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Nội và cơ quan quản lý văn hóa, tên Kim Sơn Tự được sử dụng chính thức vào khoảng cuối thế kỷ XIX, sau khi cơ sở thờ tự được tu sửa và mở rộng.
Chùa Kim Mã
Tên chùa Kim Mã bắt nguồn từ làng Kim Mã, một trong những làng thuộc vùng Thập Tam Trại ở phía tây kinh thành Thăng Long. Khi các làng cổ dần chuyển thành phố phường, địa danh Kim Mã tiếp tục được bảo lưu qua tên phố, tên phường cũ và tên gọi dân gian của ngôi chùa.
Am Vạn Linh và đàn Vạn Linh
Trước khi trở thành một ngôi chùa hoàn chỉnh, tại khu đất này từng có một am nhỏ dùng để thờ cúng và cầu siêu cho những người đã khuất. Am được gọi là am Vạn Linh, với ý nghĩa hướng đến nhiều vong linh không còn người hương khói.
Sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789, địa điểm này được cộng đồng gắn với việc an táng và tưởng niệm nghĩa quân Tây Sơn. Không gian thờ Vạn Linh về sau trở thành một bộ phận quan trọng trong tổng thể kiến trúc chùa Kim Sơn.
Chùa Tàu Mã hoặc chùa Tàu Ngựa
Tên gọi Tàu Mã hay Tàu Ngựa được ghi nhận trong một số tư liệu dân gian và tư liệu giới thiệu di tích. Cách gọi này có thể liên quan đến địa danh Kim Mã và ký ức về khu vực nuôi, giữ hoặc luyện ngựa ở phía tây kinh thành.
Tuy nhiên, việc giải thích nguồn gốc tên gọi vẫn còn những điểm chưa thống nhất. Vì thế, nên xem đây là tên gọi dân gian từng được lưu truyền, không nên suy diễn thành một sự kiện lịch sử cụ thể khi chưa có thêm tư liệu.
Lịch sử hình thành chùa Kim Sơn
Từ khu nghĩa địa đến am Vạn Linh
Theo các tư liệu giới thiệu di tích, khu vực chùa Kim Sơn từng là nơi có pháp trường và nghĩa địa. Người dân địa phương dựng am để thờ cúng những người qua đời, nhất là những người không có thân nhân chăm lo hương khói.
Tên gọi Vạn Linh thể hiện quan niệm nhân văn của cộng đồng đối với người đã khuất. Trong văn hóa truyền thống, việc dựng am, lập đàn hoặc làm lễ cầu siêu tại những nơi có nhiều mộ vô chủ xuất phát từ niềm tin tâm linh và phản ánh đạo lý thương người, mong người chết được yên nghỉ và người sống giữ được sự an tâm.
Dấu ấn nghĩa quân Tây Sơn năm 1789
Mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, quân Tây Sơn do Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ chỉ huy tiến ra Thăng Long, đánh bại quân Thanh trong chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa. Đây là một trong những chiến thắng quân sự tiêu biểu của lịch sử Việt Nam.
Theo truyền thống địa phương và hồ sơ giới thiệu chùa, sau các trận đánh, nhiều nghĩa quân Tây Sơn hy sinh đã được đưa về khu vực nghĩa địa Kim Mã để an táng. Từ đó, am Vạn Linh là nơi thờ những người vô danh và trở thành không gian tưởng niệm những người đã chiến đấu và hy sinh vì đất nước.
Di chuyển nghĩa địa Kim Mã và xây ngũ môn quan
Năm 1952, trong quá trình quy hoạch đô thị, phần mộ tại nghĩa địa Kim Mã được di chuyển lên nghĩa trang Yên Kỳ, khu vực Sơn Tây. Sự kiện này làm thay đổi không gian xung quanh chùa, nhưng ký ức về nghĩa địa và người đã khuất vẫn được bảo lưu qua đàn Vạn Linh cùng các nghi lễ tưởng niệm.
Năm 1953, chùa xây dựng cổng ngũ môn quan. Trên cổng có treo chuông đồng và đặt tượng Phật. Ngũ môn quan là lối vào và tạo nên điểm nhấn kiến trúc, phân định ranh giới giữa phố xá bên ngoài và không gian tôn giáo bên trong.
Tiếp nhận tượng từ chùa Linh Sơn
Theo tư liệu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Nội, năm 1972, chùa Linh Sơn trên phố Nguyễn Trường Tộ bị bom phá hủy. Sáu pho tượng Phật của chùa Linh Sơn được chuyển về chùa Kim Sơn và đặt tại khu đàn Vạn Linh.
Một số nguồn khác ghi thời điểm chùa Linh Sơn bị phá hủy sớm hơn. Sự khác biệt này cho thấy cần tiếp tục đối chiếu hồ sơ của chùa Linh Sơn, tư liệu chiến tranh và biên bản bàn giao hiện vật. Dù vậy, việc chùa Kim Sơn hiện lưu giữ một nhóm tượng được chuyển từ chùa Linh Sơn là thông tin được nhiều nguồn cùng xác nhận.
Lễ tưởng niệm nghĩa quân Tây Sơn tại chùa Kim Sơn
Hằng năm, vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch, chùa Kim Sơn tổ chức hoặc phối hợp tổ chức lễ tưởng niệm ngày giỗ trận của nghĩa quân Tây Sơn. Đây cũng là thời điểm diễn ra các hoạt động kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa tại Hà Nội.
Theo thông tin của cơ quan văn hóa và chính quyền địa phương, nghi lễ truyền thống có thể bao gồm rước kiệu Đức thánh Phùng Hưng từ đình Kim Mã sang chùa Kim Sơn, biểu diễn trống hội, tuyên đọc chiến công của nghĩa quân Tây Sơn, dâng hương, tế Nam quan, nghi thức của đội tế nữ và lễ cầu siêu cho những người đã hy sinh.
Các hoạt động vừa mang tính nghi lễ Phật giáo, vừa có yếu tố tế lễ truyền thống của cộng đồng làng xã. Phần cầu siêu thể hiện tinh thần từ bi và tưởng niệm người đã khuất; phần tế lễ nhấn mạnh đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự tri ân đối với những người có công bảo vệ đất nước.
Ngày mùng 5 tháng Giêng là ngày truyền thống. Quy mô, giờ tổ chức, thành phần đoàn rước và chương trình cụ thể có thể thay đổi từng năm. Người muốn tham dự nên theo dõi thông báo chính thức của chùa hoặc chính quyền địa phương, không nên mặc định lịch trình của năm trước sẽ được giữ nguyên.
Giá trị lịch sử của chùa Kim Sơn
Nơi lưu giữ ký ức về người lính Tây Sơn
Lịch sử thường ghi nhớ tên tuổi những vị vua, tướng lĩnh và những trận đánh lớn. Trong khi đó, phần lớn người lính đã hy sinh không để lại danh tính trong sử sách.
Đàn Vạn Linh và lễ giỗ trận tại chùa Kim Sơn tạo nên một hình thức tưởng niệm chung dành cho những người lính vô danh. Đây là giá trị nhân văn nổi bật của di tích: chiến thắng được nhìn nhận cùng với mất mát và sự hy sinh.
Dấu tích của vùng phía tây Thăng Long
Chùa giúp người nghiên cứu nhận biết quá trình biến đổi của Kim Mã từ một trại cổ ngoài kinh thành thành khu phố trung tâm của Hà Nội. Nghĩa địa, pháp trường, am thờ, làng cổ và chùa Phật giáo là những lớp không gian từng nối tiếp hoặc cùng tồn tại tại địa điểm này.
Qua chùa Kim Sơn, lịch sử Thăng Long hiện lên qua cung điện, thành quách và các công trình của triều đình và qua đời sống của những cộng đồng làng trại bao quanh kinh thành.
Chứng tích của quá trình đô thị hóa Hà Nội
Việc di chuyển nghĩa địa Kim Mã năm 1952 cho thấy ảnh hưởng của quy hoạch đô thị đối với không gian làng cổ. Nhiều ruộng vườn, nghĩa địa và lối đi truyền thống đã được thay thế bằng đường phố, cơ quan và khu dân cư.
Trong bối cảnh ấy, chùa Kim Sơn trở thành một trong những dấu tích hiếm còn lưu giữ ký ức về địa hình, cộng đồng và sinh hoạt tín ngưỡng trước khi khu vực Kim Mã đô thị hóa mạnh mẽ.
