Trong đời sống, không ít lần con người tự hỏi: những gì đang xảy ra với mình là do lựa chọn, do hoàn cảnh, do may rủi, hay đã được sắp đặt từ.
Trong đời sống, không ít lần con người tự hỏi: những gì đang xảy ra với mình là do lựa chọn, do hoàn cảnh, do may rủi, hay đã được sắp đặt từ trước? Một cuộc gặp gỡ tình cờ nhưng để lại dấu ấn sâu sắc, một biến cố làm thay đổi hướng đi cuộc đời, một mối tình tưởng như ngẫu nhiên mà lại gắn bó dài lâu, một thất bại khiến ta rẽ sang con đường khác… Tất cả những điều ấy thường được người đời gọi bằng những từ quen thuộc như “số phận”, “duyên số”, “nhân duyên”, “định mệnh” hay “tiền định”.
Tiền định là một khái niệm vừa gần gũi vừa khó nắm bắt. Gần gũi vì nó xuất hiện trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, trong văn chương, ca dao, truyện kể dân gian, trong cách người Việt lý giải những chuyện vượt ngoài dự tính. Khó nắm bắt vì mỗi truyền thống tư tưởng, tôn giáo và mỗi cá nhân lại hiểu tiền định theo một cách khác nhau. Có người tin mọi việc đã được an bài. Có người cho rằng số phận có phần định sẵn nhưng con người vẫn có thể thay đổi bằng nỗ lực. Có người nhìn đời sống theo nhân quả, cho rằng hiện tại là kết quả của nhiều nguyên nhân và điều kiện chứ không phải một bản án bất biến.
Tiền định là gì?
Tiền định có thể hiểu là quan niệm cho rằng một sự việc, một kết quả hoặc một phần số phận của con người đã được định trước từ trước khi nó xảy ra. Trong cách nói dân gian, người ta thường dùng những cụm từ như “duyên tiền định”, “số đã định”, “trời định”, “có duyên từ trước”, “số phận an bài” để diễn tả cảm giác rằng một việc nào đó không hoàn toàn do con người chủ động sắp xếp.
Chữ “tiền” có nghĩa là trước; “định” là định sẵn, sắp đặt, xác lập. Vì vậy, “tiền định” gợi ý niệm về một điều đã được định trước. Khi nói “cuộc gặp gỡ ấy như là tiền định”, người nói không nhất thiết khẳng định chắc chắn có một thế lực siêu nhiên đã sắp đặt, mà nhiều khi chỉ muốn diễn tả cảm giác kỳ lạ, sâu sắc, khó lý giải của một biến cố trong đời.
Tiền định, số phận và định mệnh có giống nhau không?
Tiền định, số phận và định mệnh có liên hệ gần nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Số phận là cách gọi chung về đường đời, hoàn cảnh, may rủi, thành bại, hạnh phúc, khổ đau mà một con người trải qua. Khi nói “số phận con người”, ta thường nghĩ đến toàn bộ hành trình đời sống của người ấy: sinh ra trong gia đình nào, gặp biến cố gì, có cơ hội gì, phải chịu thử thách gì, đi đến kết cục ra sao. Số phận vì thế rộng hơn tiền định.
Vì sao con người tin vào tiền định?
Niềm tin vào tiền định xuất hiện ở nhiều nền văn hóa, không riêng Việt Nam. Điều này bắt nguồn từ chính kinh nghiệm sống của con người.
Thứ nhất, đời sống có quá nhiều điều không thể kiểm soát. Không ai chọn được nơi mình sinh ra, hoàn cảnh gia đình ban đầu, thời đại mình sống, nhiều biến cố bất ngờ hay những cuộc gặp gỡ tình cờ. Con người có thể lập kế hoạch, cố gắng và tính toán, nhưng không thể nắm toàn bộ kết quả. Chính phần không thể kiểm soát ấy khiến ý niệm về số phận và tiền định trở nên gần gũi.
Quan niệm tiền định trong văn hóa Việt Nam
Trong văn hóa Việt Nam, tiền định thường không tồn tại như một học thuyết chặt chẽ, mà hiện diện trong lối nghĩ dân gian, trong phong tục, tín ngưỡng, văn chương và lời khuyên đời thường. Người Việt có thể vừa tin “có số”, vừa tin “ở hiền gặp lành”; vừa nói “duyên phận đã định”, vừa khuyên con cháu phải sống tử tế, chăm chỉ, biết tu tâm dưỡng tính. Điều này cho thấy quan niệm về số phận trong đời sống Việt Nam thường không tuyệt đối cứng nhắc.
Một mặt, người Việt thừa nhận có những điều vượt khỏi sức người. Sinh, lão, bệnh, tử; giàu nghèo ban đầu; gia cảnh; thời thế; thiên tai; chiến tranh; bệnh tật; những cuộc gặp gỡ bất ngờ… đều là những yếu tố khiến con người cảm nhận rõ sự nhỏ bé của mình. Vì vậy, khi đứng trước những chuyện lớn, người ta thường nói đến “mệnh”, “số”, “phúc”, “duyên”, “nghiệp”.
Tiền định và nhân duyên khác nhau như thế nào?
Tiền định nhấn mạnh ý niệm “đã định trước”, còn nhân duyên nhấn mạnh sự hình thành của sự việc từ nhiều nguyên nhân và điều kiện. Đây là điểm khác biệt rất quan trọng.
Nếu hiểu theo tiền định tuyệt đối, người ta có thể nghĩ rằng mọi chuyện trong đời đều đã được sắp đặt sẵn, con người chỉ là người đi theo một kịch bản có trước. Cách hiểu này dễ dẫn đến buông xuôi: nghèo là do số, khổ là do số, thất bại là do số, hôn nhân bất hạnh cũng là do số. Khi đó, con người dễ đánh mất trách nhiệm với chính mình và với người khác.
Quan niệm về số phận trong đời sống
Số phận là một khái niệm vừa an ủi vừa cảnh tỉnh. Nó an ủi vì giúp con người chấp nhận những điều không thể thay đổi. Nó cảnh tỉnh vì nhắc ta rằng đời sống mong manh, không ai nắm chắc ngày mai, nên cần sống có trách nhiệm với hiện tại.
Trong đời sống, có những lúc chấp nhận số phận là cần thiết. Khi một việc đã qua không thể sửa, cứ dằn vặt mãi chỉ làm khổ thêm. Khi một người thân đã mất, không ai có thể kéo thời gian trở lại. Khi một cơ hội đã trôi qua, tiếc nuối quá lâu có thể khiến ta bỏ lỡ cơ hội mới. Trong những trường hợp ấy, câu “đành vậy, cũng là số” có thể giúp con người dịu lại, bớt tự trách và tiếp tục bước đi.
Nhưng chấp nhận không có nghĩa là đầu hàng. Chấp nhận là nhìn thẳng vào sự thật để sống tiếp một cách sáng suốt hơn. Đầu hàng là buông xuôi, bỏ mặc, không còn muốn làm điều đúng. Một người bệnh cần chấp nhận tình trạng của mình để điều trị và chăm sóc bản thân tốt hơn, chứ không phải vì tin “số đã vậy” mà từ chối mọi phương pháp chữa trị. Một người gặp khó khăn tài chính cần bình tĩnh nhìn nhận thực tế để làm lại, chứ không phải đổ hết cho số phận rồi tiếp tục sai lầm.
Quan niệm “đức năng thắng số” trong văn hóa Việt là một cách cân bằng đáng chú ý. Câu này không phủ nhận hoàn toàn số phận, nhưng nhấn mạnh vai trò của đức hạnh. “Đức” ở đây có thể hiểu là cách sống tử tế, biết nghĩ cho người khác, biết giữ lòng ngay thẳng, biết làm việc thiện, biết sửa mình. Người có đức chưa chắc tránh được mọi khổ đau, nhưng thường tạo được niềm tin, phúc khí và sự nâng đỡ trong đời sống. Ngược lại, người thiếu đức dù có gặp thời cũng khó bền.
