Tìm hiểu sự tích Chúa Đệ Tam Lâm Thao, danh xưng Bà Chúa Ót, đền thờ, giá hầu và ý nghĩa trong thực hành tín ngưỡng Đạo Mẫu.
Trong hệ thống thần linh của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ, Chúa Đệ Tam Lâm Thao là một vị nữ thần được nhiều cộng đồng thực hành Đạo Mẫu biết đến. Bà thường được gọi bằng những danh xưng như Chúa Lâm Thao, Bà Chúa Ót, Chúa Chữa hoặc Chúa Bói Đệ Tam. Hình tượng của bà gắn với miền Đất Tổ Phú Thọ, với truyền thuyết về một vị công chúa thông minh, nhân hậu, có công lo việc quân lương và dùng cây thuốc giúp đỡ dân chúng.
Sự tích Chúa Đệ Tam Lâm Thao tồn tại trong các bản văn chầu, lời kể của thanh đồng và cộng đồng đi lễ và giao thoa với tín ngưỡng thờ Công chúa Nguyệt Cư ở làng Cao Mại xưa. Quá trình giao thoa này tạo nên một hình tượng vừa mang dấu ấn của truyền thuyết thời Hùng Vương, vừa có vị trí riêng trong điện thần Tam phủ, Tứ phủ.
Chúa Đệ Tam Lâm Thao là ai?
Chúa Đệ Tam Lâm Thao là vị Chúa thứ ba trong nhóm thường được cộng đồng thực hành tín ngưỡng gọi là Tam vị Chúa Mường hoặc Tam vị Chúa Bói. Cách sắp xếp phổ biến gồm:
- Chúa Đệ Nhất Tây Thiên.
- Chúa Đệ Nhị Nguyệt Hồ.
- Chúa Đệ Tam Lâm Thao.
Cách gọi “Đệ Tam” biểu thị thứ tự thứ ba trong nhóm này, không có nghĩa bà là Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ hay Chầu Đệ Tam. Đây là những vị trí khác nhau trong điện thần Tam phủ, Tứ phủ, có sự tích, nghi lễ và biểu tượng riêng.
Trong thực hành tín ngưỡng, Chúa Đệ Tam Lâm Thao thường được hình dung là một vị Chúa thuộc miền sơn trang, am hiểu cây cỏ, thuốc Nam và việc xem xét, chỉ dẫn cho người trần. Một số bản hội gọi bà là Chúa Chữa, nhấn mạnh truyền thuyết về việc bà dùng dược liệu giúp người đau yếu. Một số nơi lại gọi bà là Chúa Bói Đệ Tam, đặt bà trong hệ thống các vị Chúa được thỉnh trong đàn Chúa Bói.
Những danh xưng này phản ánh niềm tin và cách thực hành của từng cộng đồng, không nên hiểu rằng bà là một nhân vật có khả năng chữa bệnh hoặc dự báo tương lai đã được khoa học chứng minh. Việc thờ phụng chủ yếu thể hiện lòng tưởng nhớ một hình tượng nữ thần nhân hậu, có tri thức và có công chăm lo cho dân chúng.
Chúa Đệ Tam Lâm Thao có phải Công chúa Nguyệt Cư không?
Trong nhiều lời kể hiện nay, Chúa Đệ Tam Lâm Thao và Công chúa Nguyệt Cư được xem là cùng một vị. Đền Nhà Bà tại Lâm Thao vừa được giới thiệu là nơi thờ Công chúa Nguyệt Cư, vừa được người thực hành Đạo Mẫu coi là nơi thờ Chúa Đệ Tam Lâm Thao.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu cần nhận thấy hai lớp tư liệu khác nhau.
| Lớp tín ngưỡng | Đặc điểm chính |
|---|---|
| Tín ngưỡng địa phương | Thờ Công chúa Nguyệt Cư, Phò mã Lý Văn Lang và các người con; gắn với làng Cao Mại và truyền thuyết thời Hùng Vương |
| Điện thần Tam phủ, Tứ phủ | Tôn xưng Chúa Đệ Tam Lâm Thao trong Tam vị Chúa Mường; gắn với đàn Chúa Bói, giá hầu và văn chầu |
| Quá trình giao thoa | Đồng nhất hoặc kết nối Công chúa Nguyệt Cư với Chúa Đệ Tam Lâm Thao trong thực hành tín ngưỡng hiện nay |
Từ góc nhìn văn hóa dân gian, việc một vị thần địa phương được đưa vào một hệ thống tín ngưỡng rộng hơn là hiện tượng khá phổ biến. Cộng đồng không nhất thiết xóa bỏ lớp thờ tự cũ mà bổ sung cho nhân vật những danh hiệu, sự tích và nghi lễ mới.
Vì vậy, có thể nói Chúa Đệ Tam Lâm Thao thường được cộng đồng hiện nay đồng nhất với Công chúa Nguyệt Cư. Tuy nhiên, không nên khẳng định đây là một kết luận lịch sử tuyệt đối. Cách diễn đạt thận trọng hơn là: theo thần tích địa phương và truyền thống thực hành của nhiều bản hội, Chúa Đệ Tam Lâm Thao được cho là hiện thân của Công chúa Nguyệt Cư.
Giá hầu Chúa Đệ Tam Lâm Thao
Trang phục trong giá hầu
Trong một số truyền thống hầu đồng, khi thỉnh giá Chúa Đệ Tam Lâm Thao, thanh đồng mặc áo màu trắng. Trang phục có thể được thêu hoa văn, phối khăn và đồ trang sức tùy theo lề lối của đền, phủ hoặc bản hội.
Màu trắng đôi khi được giải thích là màu của tòa Chúa Đệ Tam. Tuy nhiên, hệ thống màu sắc trong thực hành Đạo Mẫu không hoàn toàn đồng nhất ở mọi nơi. Một số bản hội có thể sử dụng màu sắc hoặc kiểu trang phục khác.
Không nên lấy hình thức của một buổi hầu cụ thể làm chuẩn duy nhất để phán xét toàn bộ cộng đồng. Trang phục hầu đồng vừa tuân theo quy ước tín ngưỡng, vừa chịu ảnh hưởng của vùng miền, điều kiện kinh tế và thẩm mỹ của người thực hành.
Điệu múa và đạo cụ
Khi giá Chúa Lâm Thao giáng, thanh đồng có thể sử dụng quạt để thực hiện các động tác khai quang. Một số nơi có múa mồi hoặc sử dụng những động tác gắn với giá Chúa Bói.
Các động tác không nhằm tái hiện chính xác đời sống của một nhân vật lịch sử. Đây là ngôn ngữ biểu tượng của nghi lễ, kết hợp âm nhạc, trang phục và chuyển động để biểu đạt tính cách, quyền năng theo niềm tin của cộng đồng.
Đền thờ Chúa Đệ Tam Lâm Thao ở đâu?
Đền Nhà Bà tại Phú Thọ
Nơi thờ tự được nhắc đến nhiều nhất là Đền Nhà Bà, còn được người dân gọi là Đền Bà Chúa Lâm Thao hoặc Đền Chúa Đệ Tam Lâm Thao.
Đền hiện nằm tại khu Tân Sơn, xã Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Đây là địa bàn làng Cao Mại xưa, sau thuộc thị trấn Lâm Thao, huyện Lâm Thao. Từ ngày 1/7/2025, thị trấn Lâm Thao cùng thị trấn Hùng Sơn và xã Thạch Sơn được sắp xếp thành xã Lâm Thao mới.
Đền thờ Công chúa Nguyệt Cư và Phò mã Lý Văn Lang. Trong thực hành Đạo Mẫu, nơi đây đồng thời được nhiều người xem là nơi thờ chính Chúa Đệ Tam Lâm Thao.
Cách gọi “Đền Nhà Bà” thể hiện ngôn ngữ tôn kính của cư dân địa phương. “Bà” ở đây không phải cách gọi thông thường mà là danh xưng dành cho vị nữ thần, công chúa hoặc người phụ nữ được cộng đồng thờ phụng.
Không gian thờ tự và tư liệu tại đền
Tư liệu địa phương cho biết Đền Nhà Bà còn gắn với bản thần tích được dịch từ nguyên bản chữ Hán, các đạo sắc phong và danh sách những vị được thờ trong gia đình Công chúa Nguyệt Cư – Phò mã Lý Văn Lang.
Những tư liệu như sắc phong, thần tích và danh sách thần hiệu có giá trị quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử thờ tự. Tuy vậy, sắc phong chủ yếu phản ánh việc triều đình công nhận một vị thần đã được cộng đồng thờ phụng ở một giai đoạn nhất định. Nội dung truyền thuyết trong thần tích vẫn cần được đánh giá theo phương pháp nghiên cứu văn bản và văn hóa dân gian.
