Chùa Bộc ở phường Kim Liên, Hà Nội, là di tích quốc gia gắn với chiến thắng Đống Đa và pho tượng vua Quang Trung đặc biệt.
Chùa Bộc nằm giữa một khu phố đông đúc của Hà Nội nhưng bên trong vẫn lưu giữ không gian cổ kính, nhiều hiện vật có giá trị và những dấu tích liên quan đến chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789. Đây là một cơ sở thờ Phật và là nơi nhân dân tưởng niệm Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ và cầu siêu cho những người đã chết trong chiến trận.
Theo địa giới hành chính hiện hành, chùa tọa lạc tại số 25 phố Chùa Bộc, phường Kim Liên, thành phố Hà Nội. Trước khi Hà Nội tổ chức lại đơn vị hành chính cấp xã từ ngày 1/7/2025, địa chỉ của chùa thường được ghi là phường Quang Trung, quận Đống Đa. Vì vậy, người đọc có thể bắt gặp cả hai cách ghi trong sách, bài báo và dữ liệu bản đồ được biên soạn ở những thời điểm khác nhau.
Địa chỉ Chùa Bộc hiện nay
Địa chỉ được chính quyền địa phương công bố là: Chùa Bộc – số 25 phố Chùa Bộc, phường Kim Liên, thành phố Hà Nội.
Chùa nằm ngay mặt phố Chùa Bộc, gần khu vực giao nhau giữa các tuyến phố Tây Sơn, Thái Hà, Phạm Ngọc Thạch và Tôn Thất Tùng. Từ di tích Gò Đống Đa đến chùa chỉ khoảng vài trăm mét, vì vậy hai địa điểm thường được kết hợp trong một hành trình tìm hiểu về chiến thắng mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từng ghi nhận khoảng cách giữa Chùa Bộc và Gò Đống Đa vào khoảng 300 mét.
Khu vực này ngày nay là một trong những vùng đô thị có mật độ giao thông, cửa hàng và trường học khá cao. Cổng chùa nằm sát phố nên người đi lần đầu có thể dễ dàng đi qua nếu chỉ quan sát theo cảnh quan chung. Cách thuận tiện nhất là tìm trên bản đồ bằng cụm từ “Chùa Bộc”, “Sùng Phúc tự” hoặc “Thiên Phúc tự”, thay vì chỉ nhập số nhà.
Vì sao có nơi ghi số 14, có nơi ghi số 25 phố Chùa Bộc?
Một số bản đồ điện tử, cẩm nang du lịch và tài liệu cũ ghi Chùa Bộc tại số 14 phố Chùa Bộc. Trong khi đó, trang thông tin của phường Kim Liên công bố tháng 9/2025 và một số tư liệu địa phương ghi địa chỉ số 25.
Sự khác nhau này có thể xuất phát từ dữ liệu bản đồ được cập nhật ở các giai đoạn khác nhau, cách xác định cổng vào hoặc cách đánh số nhà trên tuyến phố. Khi đến thực tế, khách tham quan nên tìm theo tên di tích. Cổng tam quan lớn của chùa nằm ngay trên phố và có biển tên nên không khó nhận biết.
Chùa Bộc trước đây thuộc phường nào?
Trước ngày 1/7/2025, Chùa Bộc thường được giới thiệu là thuộc phường Quang Trung, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội. Một số tài liệu khác lại gắn chùa với địa danh Khương Thượng bởi đây là vùng đất lịch sử hình thành nên ngôi chùa.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của Hà Nội năm 2025, khu vực chùa được xác định thuộc phường Kim Liên. Khi ghi địa chỉ hiện tại, không cần thêm cấp quận vì mô hình chính quyền địa phương được tổ chức theo hai cấp.
Trong nghiên cứu lịch sử, những cách gọi như trại Khương Thượng, làng Khương Thượng, khu Đống Đa hay phường Quang Trung vẫn cần được giữ lại khi nói về từng giai đoạn. Đó là địa danh tương ứng với bối cảnh của tư liệu, không phải lúc nào cũng là địa chỉ hành chính đang được sử dụng.
Chùa Bộc có tên chữ là gì?
Chùa Bộc được biết đến với hai tên chữ là Sùng Phúc tự và Thiên Phúc tự.
Tên Sùng Phúc tự xuất hiện trong những tấm bia cổ của chùa. Tấm bia mang niên hiệu Vĩnh Trị nguyên niên, tức năm 1676 dưới triều vua Lê Hy Tông, cho biết chùa đã được tu sửa vào thế kỷ XVII. Tư liệu này là một mốc quan trọng để xác định lịch sử tồn tại của ngôi chùa, nhưng chưa đủ căn cứ để khẳng định chính xác năm khởi dựng ban đầu.
Sau khi bị tàn phá trong trận chiến năm 1789, chùa được xây dựng lại vào năm Quang Trung thứ tư, tức năm 1792. Tên Thiên Phúc tự được sử dụng sau lần tái thiết này, trong khi người dân vẫn quen gọi bằng tên Chùa Bộc.
Ý nghĩa tên gọi Chùa Bộc
Cách giải thích phổ biến trong tư liệu địa phương cho rằng chữ “Bộc” có nghĩa là phơi bày hoặc lộ ra. Tên gọi gắn với cảnh tượng sau trận đánh đồn Khương Thượng năm 1789, khi thi thể quân lính tử trận nằm trên chiến trường và sau đó được người dân thu gom, mai táng tại các gò đống quanh vùng.
Theo cách lý giải này, “Bộc am” hay Chùa Bộc là ngôi chùa nằm tại vùng chiến địa từng chứng kiến hậu quả nặng nề của chiến tranh. Tên gọi dân gian lưu lại để nhắc đến một chiến thắng và ghi nhớ những mất mát của cả một vùng đất.
Tuy nhiên, đây nên được hiểu là cách giải thích được truyền lại trong dân gian và các tư liệu giới thiệu di tích. Việc xác định từ nguyên của một địa danh cổ có thể cần tiếp tục đối chiếu văn bia, bản đồ và thư tịch ở nhiều thời kỳ. Cục Di sản văn hóa cũng giới thiệu cách hiểu “Bộc” là phơi bày khi trình bày mối liên hệ giữa ngôi chùa với chiến trường Đống Đa.
Lịch sử hình thành Chùa Bộc
Ngôi chùa trên đất Khương Thượng xưa
Chùa Bộc được dựng trên vùng đất thuộc trại hoặc làng Khương Thượng xưa. Đây từng là khu vực ngoại vi của kinh thành Thăng Long, có đồng ruộng, hồ nước và nhiều gò đất tự nhiên.
Chùa Bộc trong trận Đống Đa năm 1789
Mùa đông năm Mậu Thân 1788, quân Thanh tiến vào Thăng Long. Khu vực Khương Thượng trở thành một cứ điểm quân sự quan trọng. Đồn Khương Thượng do Sầm Nghi Đống chỉ huy nằm trong hệ thống phòng thủ của quân Thanh ở phía tây nam kinh thành.
Cuộc tái thiết năm 1792
Ba năm sau trận chiến, Chùa Bộc được xây dựng lại trên nền cũ. Tấm bia “Tái tạo Sùng Phúc tự, Phật tượng các tòa bi ký” dựng vào tháng Giêng năm Nhâm Tý, niên hiệu Quang Trung thứ tư, tức năm 1792, ghi lại sự kiện này.
Pho tượng vua Quang Trung ở Chùa Bộc
Pho tượng Đức Ông được cho là hình tượng vua Quang Trung là hiện vật thu hút sự quan tâm đặc biệt của người nghiên cứu và khách tham quan.
Căn cứ nhận diện pho tượng
Căn cứ nổi bật nhất là dòng chữ khắc phía sau bệ: “Bính Ngọ tạo Quang Trung tượng”. Dòng chữ được phát hiện khi các nhà nghiên cứu kiểm tra phần bệ đặt sát tường.
Ngoài văn tự, trang phục và tư thế của tượng cũng gợi hình ảnh một vị hoàng đế. Tượng mặc hoàng bào, đội mũ xung thiên, ngồi ở vị trí trung tâm và cao hơn hai nhân vật bên cạnh. Phía trên có bức hoành phi “Uy phong lẫm liệt”, góp phần tạo nên không gian thờ một nhân vật có uy quyền và chiến công.
Tuy vậy, khi trình bày một cách thận trọng, nên nói đây là pho tượng được nhiều nhà nghiên cứu và nhân dân địa phương xác định là tượng vua Quang Trung, thay vì coi mọi chi tiết truyền lại đều là dữ kiện đã được chứng minh tuyệt đối.
Truyền thuyết về người tạc tượng
Theo ký ức địa phương, người đứng ra cho tạc tượng là Nguyễn Kiên, một võ tướng hoặc người quản tượng từng phục vụ trong quân đội Tây Sơn. Sau khi triều Tây Sơn chấm dứt, ông được cho là đã vào tu tại Chùa Bộc và sau này trở thành trụ trì.
Truyền thuyết kể rằng Nguyễn Kiên ghi nhớ hình dáng vua Quang Trung và hướng dẫn nghệ nhân tạo tác pho tượng. Để tránh những bất lợi dưới triều Nguyễn, tượng được thờ dưới hình thức Đức Ông thay vì công khai ghi là tượng Hoàng đế Quang Trung.
Câu chuyện này phù hợp với dòng chữ trên bệ và tâm thức tưởng nhớ Tây Sơn của người dân Khương Thượng, nhưng các chi tiết về cuộc đời Nguyễn Kiên chủ yếu được lưu truyền qua ký ức địa phương và một số bài nghiên cứu. Do đó, cần phân biệt phần văn tự có thể quan sát trên hiện vật với phần truyền thuyết giải thích hoàn cảnh tạo tượng.
Hai pho tượng bên cạnh là ai?
Hai nhân vật ngồi ở bậc thấp hơn thường được giải thích là các cận thần của vua Quang Trung. Có ý kiến cho rằng đó là Ngô Thì Nhậm và Ngô Văn Sở, những nhân vật quan trọng của thời Tây Sơn.
Tuy nhiên, việc xác định danh tính hai pho tượng chưa có căn cứ văn tự rõ ràng tương đương dòng chữ trên bệ tượng trung tâm. Vì thế, cách diễn đạt phù hợp là “được cho là hai cận thần” hoặc “một số ý kiến nhận định”, không nên khẳng định chắc chắn tên từng nhân vật.
Dù danh tính còn cần tiếp tục nghiên cứu, cách bài trí ba pho tượng vẫn tạo nên một hình ảnh đặc biệt: nhà vua không ngồi biệt lập mà xuất hiện trong tư thế đang cùng quần thần bàn việc nước. Điều đó khiến tác phẩm mang sắc thái lịch sử và đời thường hơn nhiều tượng thờ theo lối ước lệ.
Giá trị lịch sử và văn hóa của Chùa Bộc
Chứng tích của chiến thắng Đống Đa
Giá trị nổi bật nhất của Chùa Bộc là mối liên hệ trực tiếp với trận Đống Đa năm 1789. Ngôi chùa từng nằm trong vùng giao chiến, bị thiêu hủy và được xây lại chỉ ba năm sau đó.
Các tấm bia, chuông đồng và ký ức địa phương giúp hình dung quá trình hồi sinh của một vùng đất sau chiến tranh. Chùa vì thế là chứng tích của cuộc chiến và của khả năng phục hồi đời sống cộng đồng.
Nơi tưởng niệm Hoàng đế Quang Trung
Pho tượng Đức Ông được nhận diện là vua Quang Trung tạo nên một hình thức tưởng niệm đặc biệt. Thay vì một tượng đài ngoài trời, hình tượng vị hoàng đế hiện diện trong không gian chùa, gần gũi với sinh hoạt tín ngưỡng của người dân.
Cách thờ này phản ánh ký ức bền bỉ của cộng đồng Khương Thượng đối với người lãnh đạo cuộc kháng chiến. Đồng thời, việc pho tượng được che dưới danh nghĩa Đức Ông cho thấy sự phức tạp của ký ức lịch sử trong những giai đoạn chính trị khác nhau.
Biểu hiện của tinh thần nhân đạo
Thanh Miếu và nghi thức cầu siêu cho quân Thanh tử trận đem lại cho Chùa Bộc một chiều sâu nhân văn đáng chú ý.
Người dân có thể tôn vinh chiến công chống ngoại xâm nhưng vẫn cầu nguyện cho những người đã chết. Cách ứng xử này không làm giảm ý nghĩa của chiến thắng, mà nhấn mạnh rằng bảo vệ đất nước và trân trọng sinh mạng con người có thể cùng tồn tại trong ký ức cộng đồng.
Tư liệu về kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo
Hệ thống tượng, bia đá, chuông, hoành phi và kiến trúc của Chùa Bộc phản ánh sự phát triển của nghệ thuật tôn giáo qua nhiều thế kỷ.
Các lớp di vật phục vụ thờ tự và là nguồn tư liệu cho lịch sử mỹ thuật, Hán Nôm, kiến trúc, phong tục và đời sống làng xã Hà Nội. Những giá trị này giải thích vì sao ngôi chùa được xếp hạng di tích quốc gia từ khá sớm.
Không gian tĩnh tại giữa đô thị
Phố Chùa Bộc ngày nay là khu vực thương mại và giao thông nhộn nhịp. Trong bối cảnh đó, khoảng sân, mặt hồ, cây xanh, mái ngói và các gian thờ của chùa tạo nên một nhịp sống khác biệt.
Sự tương phản giữa bên ngoài và bên trong giúp người đến chùa cảm nhận rõ hơn quá trình đô thị hóa của Hà Nội. Ngôi chùa từng đứng giữa đồng ruộng Khương Thượng nay được bao quanh bởi đường phố, trường học và nhà cửa, nhưng vẫn giữ vai trò như một điểm neo ký ức của khu vực.
