Đạo Phật không bi quan hay lạc quan cực đoan, mà nhìn thẳng vào khổ đau, chỉ rõ nguyên nhân và con đường chuyển hóa tỉnh thức.
Có người cho rằng đạo Phật bi quan vì giáo lý thường nói đến sinh, già, bệnh, chết, vô thường, khổ đau và sự ràng buộc của dục vọng. Hình ảnh người xuất gia rời đời sống gia đình, thực hành buông bỏ và quán chiếu về cái chết càng khiến một số người nghĩ rằng Phật giáo hướng con người đến sự chán đời, xa lánh niềm vui hoặc phủ nhận giá trị của cuộc sống.
Ở chiều ngược lại, nhiều người lại xem đạo Phật là một con đường hoàn toàn lạc quan vì khẳng định con người có khả năng chuyển hóa khổ đau, nuôi dưỡng lòng từ bi và đạt tới sự bình an. Cách nhìn này có phần gần với tinh thần Phật giáo hơn, nhưng nếu hiểu lạc quan là luôn tin rằng mọi việc sẽ diễn ra tốt đẹp, chỉ nhìn vào mặt sáng và tránh đối diện với bất hạnh thì vẫn chưa phản ánh đầy đủ giáo lý nhà Phật.
Xét về bản chất, đạo Phật không đứng hẳn về phía bi quan hay lạc quan theo nghĩa thông thường. Phật giáo hướng đến việc nhìn sự vật đúng như chúng đang là: nhận biết khổ đau mà không tuyệt vọng, trân trọng niềm vui mà không bám víu, thấy rõ giới hạn của đời sống nhưng vẫn tin vào khả năng tu tập và chuyển hóa của con người.
Bi quan và lạc quan thường được hiểu như thế nào?
Bi quan thường được hiểu là khuynh hướng nhìn đời theo chiều hướng tiêu cực, cho rằng những điều xấu có khả năng xảy ra nhiều hơn, tương lai không có nhiều hy vọng hoặc nỗ lực của con người khó đem lại kết quả. Người rơi vào trạng thái bi quan kéo dài có thể mất động lực, thu mình, buông xuôi hoặc cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa.
Lạc quan là khuynh hướng tin tưởng vào những khả năng tốt đẹp, nhìn thấy cơ hội trong khó khăn và duy trì hy vọng trước tương lai. Lạc quan có thể giúp con người bền bỉ, chủ động và có sức mạnh tinh thần để vượt qua nghịch cảnh.
Tuy nhiên, cả hai thái độ đều có thể trở thành cực đoan. Bi quan cực đoan khiến con người chỉ nhìn thấy đau khổ và bế tắc. Lạc quan cực đoan có thể khiến con người phủ nhận nguy cơ, né tránh thực tế, đánh giá thấp hậu quả hoặc tin rằng chỉ cần suy nghĩ tích cực thì mọi vấn đề tự nhiên sẽ được giải quyết.
Giáo lý Phật giáo không khuyến khích con người rơi vào một trong hai cách nhìn ấy. Người học Phật được hướng dẫn quan sát đầy đủ nguyên nhân, điều kiện và hậu quả của sự việc. Điều bất lợi cần được nhận biết là bất lợi; điều tốt đẹp cần được trân trọng là tốt đẹp. Thấy rõ thực tại quan trọng hơn việc cố gắn cho thực tại một màu sắc u tối hoặc tươi sáng.
Vì sao đạo Phật thường bị cho là bi quan?
Phật giáo nói nhiều về khổ
Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến nhận xét đạo Phật bi quan là vị trí quan trọng của Khổ đế trong Tứ diệu đế. Nhiều người chỉ nghe rằng đạo Phật nói “cuộc đời là khổ” rồi cho rằng Phật giáo phủ nhận niềm vui, hạnh phúc và vẻ đẹp của đời sống.
Cách hiểu ấy thường xuất phát từ việc tách Khổ đế khỏi toàn bộ hệ thống Tứ diệu đế. Trong giáo lý này, khổ không phải là kết luận cuối cùng. Khổ là vấn đề cần được nhận diện để tìm nguyên nhân, xác định khả năng chấm dứt và thực hành con đường chuyển hóa.
Một người thầy thuốc nói rằng bệnh nhân đang mắc bệnh không phải là người bi quan. Việc nhận diện đúng bệnh trạng là điều kiện cần thiết để điều trị. Chỉ khi thấy rõ bệnh, nguyên nhân của bệnh và phương pháp chữa trị, người bệnh mới có cơ hội phục hồi.
Tương tự, đạo Phật nói về khổ không nhằm làm con người sợ hãi hay chán nản. Mục đích là giúp con người nhận biết những bất ổn vốn có của đời sống để không tiếp tục tạo thêm khổ đau cho mình và người khác.
Cách hiểu đơn giản hóa câu “đời là bể khổ”
Câu “đời là bể khổ” được sử dụng khá phổ biến trong đời sống dân gian Việt Nam, nhưng không nên coi đây là toàn bộ nội dung giáo lý Phật giáo. Câu nói này dễ tạo cảm giác rằng mọi khoảnh khắc của cuộc đời đều chỉ có đau đớn và không tồn tại hạnh phúc.
Trong thực tế, đạo Phật không phủ nhận những niềm vui như tình thân, tình bạn, sức khỏe, lòng tốt, sự thanh thản, niềm vui bố thí hay hạnh phúc của một đời sống có đạo đức. Kinh điển Phật giáo đề cập đến nhiều trạng thái an vui khác nhau, từ niềm vui trong đời sống gia đình đến hỷ lạc phát sinh trong quá trình tu tập.
Khái niệm “khổ” trong Phật giáo rộng hơn đau đớn
Từ “khổ” trong tiếng Việt thường khiến người đọc nghĩ ngay đến bệnh tật, đói nghèo, tang tóc hoặc những tổn thương rõ ràng. Trong Phật giáo, nội hàm của khổ rộng hơn những đau đớn trực tiếp ấy.
Khổ có thể được nhận biết ở nhiều mức độ.
Trước hết là những đau đớn hiển nhiên về thân thể và tinh thần, chẳng hạn như bệnh tật, mất mát, chia lìa, thất vọng hoặc bị tổn thương.
Mức độ thứ hai là nỗi bất an phát sinh khi những điều dễ chịu thay đổi. Một cuộc gặp gỡ vui vẻ rồi kết thúc, một thành công dần trở thành quá khứ, một tài sản quý giá luôn đi kèm nỗi lo mất mát. Niềm vui tự nó không nhất thiết là xấu, nhưng việc đòi hỏi niềm vui phải kéo dài mãi có thể tạo thành khổ.
Mức độ sâu hơn là trạng thái không thỏa mãn của một tâm luôn tìm kiếm chỗ bám víu. Con người có thể đạt được điều từng mong muốn nhưng nhanh chóng cảm thấy chưa đủ. Sau một mục tiêu lại xuất hiện mục tiêu khác. Nếu hạnh phúc luôn phụ thuộc vào việc phải có thêm, phải được công nhận hơn hoặc phải kiểm soát mọi hoàn cảnh, tâm khó đạt được sự yên ổn.
Bởi vậy, nói rằng đạo Phật nhận diện khổ không có nghĩa Phật giáo cho rằng mọi cảm giác đều đau đớn. Giáo lý này chỉ ra rằng những gì vô thường và phụ thuộc vào điều kiện sẽ không thể đem lại sự thỏa mãn tuyệt đối khi con người bám chặt vào chúng.
Tứ diệu đế cho thấy đạo Phật không tuyệt vọng
Muốn đánh giá đạo Phật bi quan hay lạc quan, cần nhìn trọn vẹn Tứ diệu đế thay vì chỉ dừng lại ở Khổ đế.
Khổ đế: Nhìn nhận vấn đề
Khổ đế xác nhận rằng đời sống có những bất toàn và bất như ý. Con người không thể hoàn toàn tránh khỏi già yếu, bệnh tật, chia lìa và cái chết. Ngay cả khi đang hạnh phúc, nỗi lo hạnh phúc thay đổi vẫn có thể âm thầm xuất hiện.
Nhìn nhận khổ là thái độ thành thật. Người học Phật không được khuyến khích giả vờ rằng mình không buồn, không đau hoặc không sợ hãi. Cảm xúc cần được nhận biết trước khi có thể được hiểu và chuyển hóa.
Tuy nhiên, nhận biết khổ khác với chìm đắm trong khổ. Đạo Phật không yêu cầu con người lặp lại rằng cuộc đời vô nghĩa. Khổ đế là điểm bắt đầu của sự quan sát, không phải bản án dành cho cuộc sống.
Tập đế: Khổ có nguyên nhân
Tập đế trình bày nguyên nhân hình thành và tiếp tục nuôi dưỡng khổ đau. Trong đó, tham ái, chấp thủ và vô minh giữ vai trò quan trọng.
Con người thường muốn giữ mãi những gì mình yêu thích, loại bỏ ngay những gì mình không thích và đòi hỏi đời sống phải diễn ra theo ý muốn. Khi thực tế khác với mong đợi, tâm phản ứng bằng thất vọng, tức giận, sợ hãi hoặc oán trách.
Việc chỉ ra nguyên nhân của khổ mang ý nghĩa rất quan trọng. Nếu khổ hoàn toàn do số phận cố định hoặc quyền lực không thể thay đổi quyết định, con người gần như không có khả năng chủ động. Nhưng khi khổ liên hệ với nhận thức, hành vi và sự bám chấp, quá trình chuyển hóa trở nên khả thi.
Tập đế vì thế không phải lời kết tội con người. Đây là lời mời gọi quan sát những nguyên nhân đang vận hành trong chính thân tâm và hoàn cảnh sống.
Diệt đế: Khổ có thể được chấm dứt
Diệt đế là nội dung cho thấy rõ nhất đạo Phật không phải một hệ tư tưởng tuyệt vọng. Giáo lý Phật giáo không khẳng định con người phải vĩnh viễn chịu sự chi phối của tham, sân, si và những bất an do chúng gây ra.
Khi nguyên nhân của khổ được nhận diện và chuyển hóa, khổ có thể lắng xuống. Mức độ chuyển hóa tùy thuộc vào quá trình tu tập và cách lý giải của từng truyền thống Phật giáo, nhưng điểm chung là con người không bị đóng khung trong tình trạng hiện tại.
Đạo Phật gần với thái độ thực tế và tỉnh thức
Nếu phải dùng một khái niệm hiện đại để mô tả, có thể nói đạo Phật gần với thái độ thực tế hơn là bi quan hoặc lạc quan. Tuy nhiên, “thực tế” ở đây là quan sát những biểu hiện bên ngoài, đồng thời là nhận biết cách tâm con người phản ứng trước sự vật.
Người bi quan có thể nhìn một thất bại và cho rằng mọi nỗ lực sau này đều vô ích. Người lạc quan thiếu căn cứ có thể phủ nhận hậu quả, cho rằng không cần thay đổi điều gì rồi mọi việc cũng sẽ tốt đẹp.
Người thực hành theo tinh thần Phật giáo sẽ cố gắng nhìn rõ điều gì đã xảy ra, nguyên nhân nào thuộc về mình, điều kiện nào nằm ngoài khả năng kiểm soát và hành động nào có thể làm giảm tổn hại. Họ không cần tự kết án mình, cũng không tô hồng hoàn cảnh.
Thái độ này đòi hỏi chánh niệm và chánh kiến. Chánh niệm giúp nhận biết những gì đang có mặt trong thân tâm. Chánh kiến giúp nhìn sự việc trong mối quan hệ nguyên nhân và điều kiện, thay vì phản ứng theo thành kiến hoặc cảm xúc nhất thời.
Phật giáo không phủ nhận hạnh phúc
Một hiểu lầm khác là cho rằng người học Phật phải luôn có vẻ trầm buồn, không được vui chơi hoặc không nên hưởng thụ bất cứ điều gì. Giáo lý Phật giáo không đồng nhất tu tập với trạng thái buồn bã.
Trong đời sống Phật giáo có nhiều khái niệm liên quan đến niềm vui và an lạc. Đó có thể là niềm vui do sống không hổ thẹn, niềm vui của sự chia sẻ, sự thanh thản khi không làm tổn hại người khác, niềm vui trong thiền tập hoặc niềm an ổn khi tâm bớt tham cầu.
Điều được xem xét là một hoạt động có đem lại cảm giác vui hay không, đồng thời là niềm vui ấy phát sinh từ đâu và dẫn đến hậu quả gì.
Niềm vui dựa trên lòng tốt, sự hiểu biết và tình thương có xu hướng làm tâm rộng mở. Niềm vui dựa trên việc làm tổn hại, lừa dối, chiếm đoạt hoặc gây nghiện có thể đem lại khoái cảm trước mắt nhưng để lại bất an lâu dài.
Vì vậy, Phật giáo không yêu cầu loại bỏ mọi niềm vui. Phật giáo hướng đến việc phân biệt niềm vui lành mạnh với sự thỏa mãn làm tăng thêm lệ thuộc và khổ đau.
