Quan Hoàng Lục, còn gọi Ông Hoàng Sáu, được dân gian gắn với An Biên tướng quân Hoàng Lục và tín ngưỡng vùng biên Cao Bằng.
Trong hệ thống thần linh của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ, hàng các Ông Hoàng gồm nhiều vị thánh nam được cộng đồng tôn kính. Một số vị như Quan Hoàng Bảy, Quan Hoàng Mười có phạm vi thờ phụng rộng và được nhắc đến thường xuyên trong nghi lễ hầu đồng. Bên cạnh đó còn có những vị mang dấu ấn địa phương rõ nét hơn, trong đó có Quan Hoàng Lục, thường được gọi là Ông Hoàng Sáu.
Trong một số dòng truyền thừa và tài liệu tín ngưỡng hiện nay, Quan Hoàng Lục được đồng nhất với An Biên tướng quân Hoàng Lục, một thủ lĩnh người Tày sống ở vùng Cao Bằng vào thế kỷ XI. Nhân vật này được cộng đồng địa phương tưởng nhớ như người có công bảo vệ biên cương dưới triều Lý, hiện được thờ chính tại đền Hoàng Lục ở xã Đình Phong, tỉnh Cao Bằng.
Quan Hoàng Lục là ai?
Quan Hoàng Lục hay Ông Hoàng Sáu là danh xưng được sử dụng trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ để chỉ một vị thánh thuộc hàng Tứ Phủ Ông Hoàng. Trong cách lý giải phổ biến hiện nay, vị thánh này được gắn với An Biên tướng quân Hoàng Lục, người được thờ tại vùng Đình Phong, Cao Bằng.
Tên gọi “Hoàng Lục” có thể được hiểu theo hai lớp nghĩa. Trong không gian thờ phụng địa phương, Hoàng Lục là tên của vị thủ lĩnh hoặc tướng quân được nhân dân tưởng niệm. Khi được đặt vào hệ thống Tứ phủ, chữ “Lục” đồng thời được hiểu là thứ sáu, vì vậy dân gian gọi ngài là Quan Hoàng Lục hoặc Ông Hoàng Sáu.
Cách đồng nhất một vị thần địa phương với một ngôi vị trong thần điện Tứ phủ không phải hiện tượng hiếm gặp. Thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu không hoàn toàn hình thành từ một hệ thống khép kín ngay từ đầu, mà phát triển qua nhiều thế kỷ, tiếp nhận các vị thần tự nhiên, anh hùng lịch sử, nhân vật huyền thoại và những vị được cộng đồng địa phương tôn kính.
Trong quá trình ấy, một nhân vật có công với vùng đất hoặc được tin là bảo hộ dân chúng có thể dần được đưa vào hệ thống thờ phụng rộng hơn. Sự chuyển đổi từ một vị nhân thần địa phương thành một vị thánh trong hàng Tứ Phủ Ông Hoàng phản ánh khả năng dung hợp linh hoạt của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Các trang thông tin tín ngưỡng phổ biến hiện nay thường giới thiệu Quan Hoàng Lục là hiện thân của An Biên tướng quân Hoàng Lục. Tuy nhiên, đây chủ yếu là cách giải thích đang lưu hành trong cộng đồng thực hành, chưa nên được coi là một kết luận lịch sử đã được chứng minh đầy đủ bằng hệ thống thư tịch đồng đại.
Quan Hoàng Lục trong hệ thống Tứ Phủ Ông Hoàng
Hàng các Ông Hoàng là gì?
Trong thần điện Tam phủ, Tứ phủ, hàng các Ông Hoàng thường được xếp sau hàng Ngũ Vị Tôn Quan và Tứ Phủ Thánh Chầu. Đây là các vị thánh nam mang hình tượng quan văn, tướng võ, hoàng tử, danh thần hoặc thủ lĩnh có công với đất nước và cộng đồng.
Vị trí của Quan Hoàng Lục có thống nhất không?
Quan Hoàng Lục không phải là một trong những giá thánh xuất hiện phổ biến ở mọi nghi lễ hầu đồng. Có bản hội biết đến và phụng thờ ngài, nhưng cũng có nơi gần như không thực hành giá Quan Hoàng Lục hoặc sử dụng một cách giải thích khác về ngôi vị thứ sáu trong hàng các Ông Hoàng.
Có phải mọi nơi đều thờ Quan Hoàng Lục?
Không phải mọi đền phủ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu đều có ban thờ hoặc tượng riêng của Quan Hoàng Lục. Ngay cả tại những nơi có nhắc đến ngài, vị trí bài trí, danh hiệu, màu sắc trang phục và nghi thức thờ phụng cũng có thể khác nhau.
An Biên tướng quân Hoàng Lục trong ký ức địa phương
Quê hương và thân thế theo tư liệu địa phương
Các tài liệu do chính quyền địa phương và báo chí Cao Bằng công bố giới thiệu Hoàng Lục là một thủ lĩnh người Tày sinh sống vào thế kỷ XI. Quê hương của ông được xác định tại vùng Lũng Đính, châu Thượng Lang, tương ứng với khu vực Đình Phong ngày nay.
Bối cảnh vùng biên dưới triều Lý
Thế kỷ XI là giai đoạn vùng biên giới phía Bắc có vị trí quan trọng đối với Đại Việt. Nhà Lý vừa phải củng cố quyền quản lý của triều đình, vừa dựa vào các thủ lĩnh địa phương để bảo vệ đường biên, quản lý cư dân và duy trì quan hệ với các khu vực lân cận.
Công lao chống quân Tống theo truyền tích
Theo nội dung được giới thiệu tại địa phương, Hoàng Lục tham gia cuộc kháng chiến chống quân Tống dưới triều Lý Nhân Tông. Ông được cho là đã chỉ huy lực lượng miền núi, vận dụng cách đánh linh hoạt, tập kích phía sau quân địch và góp phần bảo vệ tuyến biên giới Đông Bắc.
Vì sao An Biên tướng quân được đồng nhất với Quan Hoàng Lục?
Từ nhân vật có công đến vị thần bảo hộ
Trong văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, nhiều nhân vật lịch sử sau khi qua đời được cộng đồng lập đền thờ. Quá trình này thường bắt đầu từ lòng biết ơn đối với người có công đánh giặc, khai phá đất đai, trị thủy, dạy nghề hoặc bảo vệ dân làng.
Sự dung hợp giữa tín ngưỡng địa phương và Tứ phủ
Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt tôn thờ các Thánh Mẫu gắn với những miền vũ trụ như trời, nước, núi rừng và đất. Bên cạnh các Thánh Mẫu còn có hệ thống các Quan, Chầu, Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Thực hành tín ngưỡng này được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
Biểu tượng của người giữ gìn biên cương
Hình tượng Quan Hoàng Lục nổi bật ở ý nghĩa trấn giữ miền biên viễn. Theo quan niệm dân gian, ngài đại diện cho sự quả cảm, tinh thần trách nhiệm, lòng trung nghĩa và ý chí bảo vệ cuộc sống của cộng đồng.
Đền thờ An Biên tướng quân Hoàng Lục ở đâu?
Địa chỉ hiện nay
Đền Hoàng Lục nằm trên đồi Đoỏng Lình, khu vực Chi Choi, xã Đình Phong, tỉnh Cao Bằng. Theo cách giải thích được địa phương sử dụng, Đoỏng Lình mang nghĩa là đồi thiêng.
Lịch sử hình thành ngôi đền
Hiện chưa xác định chắc chắn đền Hoàng Lục được khởi dựng vào thời điểm nào. Câu chuyện dân gian cho rằng đền được lập sau khi tướng quân qua đời, nhưng chưa có đủ chứng cứ để khẳng định công trình hiện nay có nguồn gốc trực tiếp từ thế kỷ XI.
Kiến trúc và di vật
Tư liệu của Báo Cao Bằng công bố năm 2012 mô tả đền khi đó gồm hai gian nhà cấp bốn bố trí theo kiểu chữ Nhị, diện tích khoảng 100 m². Hệ vì kèo làm bằng gỗ, mái lợp ngói âm dương và cửa đền quay về hướng nam.
