Baha’i là một tôn giáo ra đời tại Ba Tư, tức Iran ngày nay, vào thế kỷ XIX. So với nhiều truyền thống tôn giáo có lịch sử hàng nghìn năm, Baha’i còn tương đối trẻ, nhưng đã hiện diện tại nhiều quốc gia và hình thành những cộng đồng gồm người thuộc nhiều dân tộc, ngôn ngữ, văn hóa khác nhau. Giáo lý Baha’i đặc biệt nhấn mạnh sự thống nhất của nhân loại, sự hòa hợp giữa các tôn giáo, bình đẳng nam nữ, giáo dục phổ cập, công lý và hòa bình thế giới.
Tại Việt Nam, Baha’i được truyền bá từ giữa thế kỷ XX và hiện được Nhà nước công nhận là một tôn giáo có tổ chức hợp pháp. Tuy nhiên, do số lượng tín đồ không lớn và các sinh hoạt thường được tổ chức ở quy mô cộng đồng, nhiều người vẫn chưa hiểu rõ Baha’i là gì, có nguồn gốc ra sao, thờ phụng như thế nào và khác gì với những tôn giáo đã quen thuộc ở Việt Nam.
Tìm hiểu tín ngưỡng Baha’i cần phân biệt giữa dữ kiện lịch sử với những xác tín thuộc nội bộ tôn giáo. Những lời khẳng định về sự mặc khải, địa vị của các nhân vật sáng lập hay ý nghĩa thiêng liêng của giáo lý được trình bày trong bài theo cách hiểu của người Baha’i, không phải như những kết luận khoa học có thể kiểm chứng bằng thực nghiệm.
Tín ngưỡng Baha’i là gì?
Trong cách nói phổ thông, nhiều người sử dụng cụm từ “tín ngưỡng Baha’i” để chỉ hệ thống niềm tin và thực hành tâm linh của những người theo đạo Baha’i. Tuy nhiên, xét về lịch sử hình thành, giáo lý, kinh sách, nghi lễ và cơ cấu tổ chức, Baha’i được xác định đầy đủ hơn là một tôn giáo.
Tên gọi thường được viết là Baha’i trong các văn bản tiếng Việt. Cách phiên tự có dấu là Bahá’í, phản ánh gần hơn cách viết quốc tế. Tín đồ của tôn giáo này được gọi là người Baha’i hoặc tín đồ Baha’i.
Baha’i là một tôn giáo độc thần. Người Baha’i tin vào một Thượng Đế duy nhất, là nguồn gốc của toàn thể vũ trụ và nhân loại. Theo quan niệm Baha’i, bản thể của Thượng Đế vượt ngoài khả năng nhận thức trọn vẹn của con người. Con người chỉ có thể nhận biết những thuộc tính như tình yêu, công lý, lòng thương xót, trí tuệ và quyền năng của Thượng Đế thông qua thế giới được sáng tạo và qua các Đấng được tôn giáo này gọi là “Đấng Biểu hiện của Thượng Đế”.
Một trong những điểm nổi bật của Baha’i là quan niệm các tôn giáo lớn không hoàn toàn đối lập hoặc phủ định lẫn nhau. Người Baha’i nhìn nhận những truyền thống tôn giáo lớn của nhân loại như các giai đoạn khác nhau trong một tiến trình giáo dục tinh thần liên tục. Mỗi tôn giáo xuất hiện trong một hoàn cảnh lịch sử và văn hóa riêng, đem lại những giáo huấn phù hợp với nhu cầu của con người trong từng thời đại.
Từ nền tảng ấy, giáo lý Baha’i thường được khái quát bằng ba tư tưởng trung tâm:
- Chỉ có một Thượng Đế.
- Tôn giáo về bản chất có chung một nguồn gốc thiêng liêng.
- Toàn thể nhân loại là một gia đình.
Ba tư tưởng này liên kết chặt chẽ với nhau. Niềm tin vào một Thượng Đế dẫn đến cách nhìn thống nhất về đời sống tôn giáo; sự thống nhất của tôn giáo lại hướng con người đến ý thức rằng mọi dân tộc, màu da và quốc gia đều thuộc về một nhân loại chung.
Bối cảnh ra đời của tôn giáo Baha’i
Ba Tư trong thế kỷ XIX
Baha’i hình thành tại Ba Tư vào một giai đoạn có nhiều biến động. Xã hội Ba Tư thế kỷ XIX chịu ảnh hưởng sâu sắc của Hồi giáo Shia, đồng thời đứng trước những thay đổi về chính trị, kinh tế và quan hệ với các cường quốc bên ngoài. Trong đời sống tôn giáo, một bộ phận dân chúng mong đợi sự xuất hiện của một nhân vật có vai trò đổi mới tinh thần.
Trong bối cảnh ấy, một thương gia trẻ tên là Siyyid ‘Alí-Muhammad, sinh tại thành phố Shiraz, tuyên bố sứ mạng tôn giáo vào năm 1844. Ông được biết đến với danh hiệu Báb, nghĩa là “Cánh Cổng”.
Theo niềm tin của những người đi theo Báb, ông mở ra một thời kỳ tôn giáo mới và chuẩn bị cho sự xuất hiện của một Đấng lớn hơn. Phong trào do Báb khởi xướng phát triển nhanh nhưng vấp phải sự phản đối quyết liệt của chính quyền và giới tôn giáo đương thời. Nhiều người theo Báb bị đàn áp, còn chính Báb bị hành quyết vào năm 1850.
Trong lịch sử Baha’i, Báb vừa được xem là người báo trước sự xuất hiện của Bahá’u’lláh, vừa được nhìn nhận là một Đấng Biểu hiện của Thượng Đế với mặc khải và kinh sách riêng.
Bahá’u’lláh và sự hình thành đạo Baha’i
Bahá’u’lláh có tên khai sinh là Mírzá Husayn-‘Alí, sinh năm 1817 trong một gia đình có địa vị tại Ba Tư. Ông sớm gia nhập phong trào Bábí và trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng.
Sau những cuộc đàn áp nhằm vào người Bábí, Bahá’u’lláh bị bắt giam rồi bị lưu đày khỏi Ba Tư. Cuộc đời của ông gắn với nhiều chặng lưu đày, từ Baghdad đến Constantinople, Adrianople và cuối cùng là thành phố nhà tù ‘Akká thuộc Đế quốc Ottoman.
Năm 1863, trong thời gian chuẩn bị rời Baghdad, Bahá’u’lláh tuyên bố với một số người thân cận rằng ông chính là nhân vật mà Báb đã báo trước. Sự kiện này được người Baha’i tưởng niệm trong lễ Ridván, một trong những dịp thiêng liêng quan trọng nhất của tôn giáo Baha’i.
Trong những năm bị lưu đày và giam giữ, Bahá’u’lláh viết nhiều tác phẩm trình bày giáo lý, luật lệ và viễn kiến về tương lai nhân loại. Ông gửi thư đến một số vua chúa và nhà lãnh đạo đương thời, kêu gọi họ xây dựng công lý, hạn chế chiến tranh và nhận thức sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các dân tộc.
Bahá’u’lláh qua đời năm 1892 tại khu vực gần ‘Akká. Nơi an táng ông được người Baha’i xem là địa điểm thiêng liêng nhất trong đời sống hành hương và là hướng mà tín đồ quay về khi thực hiện một số lời cầu nguyện bắt buộc.
‘Abdu’l-Bahá, Shoghi Effendi và Tòa Công lý Quốc tế
Trước khi qua đời, Bahá’u’lláh chỉ định người con trai trưởng là ‘Abdu’l-Bahá làm người kế nhiệm và là người giải thích có thẩm quyền đối với giáo lý của mình. ‘Abdu’l-Bahá dành phần lớn cuộc đời trong cảnh lưu đày và giam giữ cùng gia đình, sau đó đi đến châu Âu và Bắc Mỹ để giới thiệu giáo lý Baha’i.
Trong các bài nói chuyện và thư từ, ‘Abdu’l-Bahá giải thích sâu hơn những nguyên lý như hòa bình thế giới, bình đẳng nam nữ, xóa bỏ thành kiến chủng tộc, giáo dục phổ cập và sự hòa hợp giữa khoa học với tôn giáo. Ông không được người Baha’i nhìn nhận là một Đấng Biểu hiện mới, mà là tấm gương mẫu mực và người giải thích chính thức giáo lý của Bahá’u’lláh.
Sau khi ‘Abdu’l-Bahá qua đời năm 1921, cháu ngoại của ông là Shoghi Effendi đảm nhận vai trò Người Bảo hộ nền Chánh đạo Baha’i. Trong thời gian này, các cộng đồng Baha’i được củng cố, kinh sách được dịch ra nhiều ngôn ngữ và hệ thống quản trị dần hình thành trên phạm vi quốc tế.
Năm 1963, Tòa Công lý Quốc tế lần đầu tiên được bầu. Đây là cơ quan quản trị quốc tế cao nhất của cộng đồng Baha’i, có trụ sở tại Haifa, Israel. Tòa gồm chín thành viên, được bầu định kỳ năm năm một lần bởi các thành viên của những Hội đồng Tinh thần cấp quốc gia trên thế giới.
Quan niệm về sự thống nhất của tôn giáo
Mặc khải tuần tự
Một khái niệm quan trọng trong giáo lý Baha’i là “mặc khải tuần tự” hoặc “mặc khải tiến triển”. Theo quan niệm này, Thượng Đế không chỉ hướng dẫn nhân loại trong một thời điểm duy nhất mà liên tục gửi đến những Đấng giáo hóa phù hợp với khả năng tiếp nhận và nhu cầu của từng thời đại.
Người Baha’i tôn kính nhiều nhân vật sáng lập và giáo hóa lớn trong lịch sử tôn giáo như Abraham, Moses, Krishna, Đức Phật, Zoroaster, Chúa Giêsu và Muhammad. Báb và Bahá’u’lláh được nhìn nhận là những Đấng Biểu hiện gần đây nhất trong tiến trình mặc khải ấy.
Cách nhìn này không có nghĩa tất cả tôn giáo giống hệt nhau về giáo lý, nghi lễ hoặc luật lệ. Người Baha’i thừa nhận giữa các tôn giáo có những khác biệt rõ ràng. Tuy nhiên, họ cho rằng cần phân biệt hai tầng nội dung.
Tầng thứ nhất là các nguyên lý tinh thần căn bản như lòng yêu thương, sự thật, công lý, lòng vị tha, cầu nguyện và trách nhiệm đạo đức. Những nguyên lý này được xem là có tính liên tục.
Tầng thứ hai là các quy định xã hội, nghi lễ và thiết chế, vốn có thể thay đổi tùy thời đại. Chẳng hạn, một số luật lệ phù hợp với xã hội cổ đại có thể không còn đáp ứng đầy đủ nhu cầu của một thế giới ngày càng liên kết chặt chẽ.
Baha’i không phải sự pha trộn đơn giản giữa các tôn giáo
Do Baha’i công nhận nhiều tôn giáo lớn có chung nguồn gốc thiêng liêng, đôi khi tôn giáo này bị hiểu là một hệ thống tổng hợp hoặc pha trộn giáo lý từ nhiều truyền thống khác nhau. Cách hiểu ấy chưa phản ánh đầy đủ quan điểm của người Baha’i.
Baha’i có kinh sách, lịch tôn giáo, luật lệ, nghi lễ và cơ cấu tổ chức riêng. Tín đồ không đồng thời thực hành toàn bộ nghi lễ của Phật giáo, Kitô giáo, Hồi giáo hay các tôn giáo khác. Họ tôn kính những Đấng sáng lập tôn giáo trong quá khứ nhưng thực hành theo giáo huấn và luật lệ được xác lập trong kinh sách Baha’i.
Vì vậy, xét từ cách tự nhận thức của cộng đồng, Baha’i là một tôn giáo độc lập, không phải một nhánh của Hồi giáo và cũng không phải một phong trào liên tôn chỉ nhằm kết hợp các nghi lễ sẵn có.
Những nguyên lý cơ bản của Baha’i
Sự thống nhất của nhân loại
Nguyên lý trung tâm của Baha’i là toàn thể nhân loại chỉ là một gia đình. Mọi người có thể khác nhau về màu da, ngôn ngữ, văn hóa, quốc tịch và truyền thống, nhưng đều có giá trị tinh thần bình đẳng.
Trong cách nhìn Baha’i, sự thống nhất không đồng nghĩa với xóa bỏ khác biệt. Đa dạng văn hóa được xem là một nguồn phong phú của đời sống con người. Điều cần vượt qua không phải là sự khác biệt, mà là thành kiến, phân biệt đối xử và những cơ chế biến khác biệt thành bất công.
Quan niệm “thống nhất trong đa dạng” vì thế giữ vị trí quan trọng. Một cộng đồng hài hòa không đòi hỏi mọi người có cùng phong tục hoặc cùng cách biểu đạt văn hóa, mà cần xây dựng những mối quan hệ dựa trên tôn trọng, công bằng và hợp tác.
Xóa bỏ thành kiến
Giáo lý Baha’i kêu gọi con người vượt qua các thành kiến về chủng tộc, dân tộc, tôn giáo, giới tính, giai cấp và quốc gia. Theo cách hiểu này, thành kiến không chỉ là thái độ cá nhân mà còn có thể được duy trì trong thiết chế xã hội, giáo dục và đời sống cộng đồng.
Việc xóa bỏ thành kiến không thể chỉ thực hiện bằng những lời kêu gọi chung. Nó đòi hỏi sự thay đổi trong nhận thức, cách giáo dục trẻ em, quan hệ giữa các nhóm xã hội và cách con người tham gia vào những quyết định liên quan đến lợi ích chung.
Trong thực hành cộng đồng, người Baha’i thường tổ chức các buổi cầu nguyện, học tập và hoạt động xã hội với sự tham gia của những người có nguồn gốc khác nhau. Các hoạt động này được xem là môi trường để con người học cách lắng nghe, hợp tác và cùng phụng sự.
Bình đẳng giữa nữ và nam
Baha’i khẳng định phụ nữ và nam giới bình đẳng về phẩm giá tinh thần và cần có cơ hội bình đẳng trong giáo dục, lao động cũng như tham gia đời sống xã hội.
Giáo lý Baha’i thường so sánh nhân loại với một con chim có hai cánh. Nếu một cánh yếu hơn cánh còn lại, con chim không thể bay cao. Theo hình ảnh biểu tượng ấy, xã hội khó đạt đến hòa bình và thịnh vượng bền vững nếu phụ nữ không được phát triển đầy đủ năng lực.
Nguyên lý bình đẳng không có nghĩa phủ nhận mọi khác biệt sinh học hoặc hoàn cảnh xã hội. Trọng tâm là loại bỏ sự phân biệt khiến một giới bị hạn chế quyền học tập, tiếng nói, cơ hội đóng góp và khả năng phát triển.
Hòa hợp giữa khoa học và tôn giáo
Baha’i cho rằng khoa học và tôn giáo là hai hệ thống tri thức cần bổ trợ cho nhau. Khoa học giúp con người khám phá thế giới vật chất bằng quan sát, lý luận và kiểm chứng. Tôn giáo hướng đến ý nghĩa, đạo đức, mục đích sống và sự phát triển những phẩm chất tinh thần.
Theo quan niệm Baha’i, tôn giáo tách rời lý trí có thể dẫn đến mê tín, cuồng tín và giáo điều. Ngược lại, tri thức khoa học nếu không gắn với trách nhiệm đạo đức có thể bị sử dụng để phục vụ chiến tranh, bóc lột hoặc phá hủy môi trường.
Sự hòa hợp giữa khoa học và tôn giáo không có nghĩa dùng kinh sách thay thế nghiên cứu khoa học. Những vấn đề thuộc y học, tự nhiên, công nghệ hoặc lịch sử vẫn cần được tìm hiểu bằng phương pháp chuyên môn thích hợp. Giá trị của tôn giáo nằm ở việc nuôi dưỡng trách nhiệm, công lý và ý thức sử dụng tri thức vì lợi ích chung.
Tự mình tìm hiểu chân lý
Một nguyên lý khác của Baha’i là mỗi người cần tự mình tìm hiểu chân lý, thay vì chỉ tin theo truyền thống gia đình, áp lực cộng đồng hoặc lời khẳng định của người khác.
Nguyên lý này khuyến khích việc học hỏi, đặt câu hỏi và suy xét có trách nhiệm. Người Baha’i không có tầng lớp giáo sĩ nắm độc quyền giải thích kinh sách cho tín đồ. Mỗi cá nhân được khuyến khích đọc kinh sách, cầu nguyện, suy ngẫm và trao đổi trong tinh thần hội ý.
Tuy nhiên, tự tìm hiểu không đồng nghĩa với việc mọi cách giải thích đều có giá trị như nhau. Cộng đồng Baha’i có hệ thống kinh sách và những bản giải thích được thừa nhận về thẩm quyền. Sự tìm hiểu cá nhân diễn ra trong mối liên hệ với văn bản tôn giáo, lý trí, kinh nghiệm và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Giáo dục phổ cập
Giáo dục được xem là một trong những điều kiện quan trọng để con người phát triển cả năng lực trí tuệ lẫn phẩm chất đạo đức. Baha’i nhấn mạnh trẻ em đều cần được tiếp cận giáo dục, không phân biệt giới tính, dân tộc hoặc điều kiện kinh tế.
Trong cách tiếp cận của Baha’i, giáo dục không chỉ nhằm chuẩn bị nghề nghiệp. Một nền giáo dục toàn diện cần giúp con người biết hợp tác, sống trung thực, tôn trọng người khác, có tinh thần phụng sự và ý thức trách nhiệm với xã hội.
Bên cạnh kiến thức học thuật, các cộng đồng Baha’i thường chú trọng giáo dục đạo đức cho thiếu nhi, phát triển năng lực tinh thần của thiếu niên và tạo điều kiện để thanh niên tham gia những hoạt động phục vụ khu dân cư.
Công lý và hòa bình thế giới
Baha’i nhìn nhận hòa bình không đơn thuần là tình trạng không có chiến tranh. Một nền hòa bình bền vững phải gắn với công lý, giáo dục, bình đẳng, giảm khoảng cách giàu nghèo quá mức, tôn trọng phẩm giá con người và xây dựng cơ chế hợp tác giữa các quốc gia.
Theo quan niệm của tôn giáo này, nhân loại đang trải qua một tiến trình trưởng thành tập thể. Những vấn đề như chiến tranh, biến đổi khí hậu, dịch bệnh, di cư và bất bình đẳng ngày càng vượt khỏi khả năng giải quyết riêng lẻ của từng quốc gia. Vì vậy, sự hợp tác quốc tế và ý thức về lợi ích chung của nhân loại trở nên cần thiết.
Baha’i không xây dựng chương trình chính trị đảng phái. Tín đồ được khuyến khích trung thành với đất nước, tuân thủ pháp luật và đóng góp vào đời sống xã hội, nhưng tránh tham gia những hoạt động đảng phái gây chia rẽ cộng đồng.
Quan niệm về con người và đời sống tinh thần
Theo giáo lý Baha’i, con người không chỉ là một sinh thể vật chất mà còn có linh hồn. Linh hồn được xem là thực tại tinh thần, không đồng nhất với cơ thể và tiếp tục tồn tại sau khi con người qua đời.
Cuộc sống trên thế gian được nhìn nhận như một giai đoạn để linh hồn phát triển những phẩm chất cần thiết, tương tự như thai nhi phát triển các cơ quan để chuẩn bị bước vào thế giới bên ngoài. Những phẩm chất như tình yêu, trung thực, kiên nhẫn, công bằng, khiêm nhường và lòng vị tha được xem là năng lực của linh hồn.
Người Baha’i không tin vào sự tái sinh theo nghĩa linh hồn trở lại thế gian trong một thân xác mới. Họ quan niệm linh hồn tiếp tục tiến triển trong những thế giới tinh thần của Thượng Đế. Bản chất cụ thể của đời sống sau cái chết không thể được con người đang sống nhận thức đầy đủ.
Thiên đường và địa ngục trong giáo lý Baha’i thường được giải thích trước hết như những trạng thái gần gũi hoặc xa cách Thượng Đế. Thiên đường gắn với sự phát triển tinh thần và tình yêu đối với Thượng Đế; địa ngục gắn với sự xa cách, ích kỷ và thiếu vắng những phẩm chất thiêng liêng. Cách giải thích này không nhất thiết phủ nhận thực tại của thế giới sau cái chết, nhưng nhấn mạnh ý nghĩa tinh thần hơn là những hình dung vật chất.
Kinh sách của Baha’i
Kinh sách Baha’i bao gồm các tác phẩm của Báb và Bahá’u’lláh, cùng những bản giải thích có thẩm quyền của ‘Abdu’l-Bahá và Shoghi Effendi. Các thông điệp, quyết định của Tòa Công lý Quốc tế cũng giữ vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn đời sống cộng đồng và áp dụng những nguyên lý tôn giáo vào hoàn cảnh mới.
Bahá’u’lláh để lại một khối lượng tác phẩm lớn được viết bằng tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập. Nội dung trải rộng từ cầu nguyện, đạo đức cá nhân, bản chất linh hồn, ý nghĩa của mặc khải đến luật lệ, tổ chức cộng đồng, công lý và hòa bình thế giới.
Một số tác phẩm thường được nhắc đến gồm Kitáb-i-Aqdas, được xem là sách luật quan trọng; Kitáb-i-Íqán, trình bày về mặc khải và mối liên hệ giữa các tôn giáo; Những Lời Ẩn Giấu, gồm các giáo huấn ngắn về đời sống tinh thần; cùng nhiều thư tín và bản kinh cầu nguyện.
Người Baha’i được khuyến khích đọc kinh sách hằng ngày, suy ngẫm về ý nghĩa và tìm cách chuyển hóa giáo huấn thành hành động. Việc đọc kinh không chỉ nhằm tích lũy kiến thức mà còn hướng đến sửa đổi bản thân và tăng cường tinh thần phụng sự.
Cầu nguyện và đời sống thờ phượng
Cầu nguyện hằng ngày
Cầu nguyện là một phần quan trọng trong đời sống Baha’i. Tín đồ trưởng thành thực hiện lời cầu nguyện bắt buộc hằng ngày theo những hình thức được quy định trong kinh sách. Ngoài ra, họ có thể đọc nhiều lời cầu nguyện khác dành cho gia đình, trẻ em, người đã qua đời, sự chữa lành tinh thần, sự đoàn kết hoặc những hoàn cảnh khó khăn.
Trong cách hiểu Baha’i, cầu nguyện không phải là phương tiện buộc Thượng Đế đáp ứng những mong muốn vật chất. Cầu nguyện giúp con người hướng tâm trí về điều thiện, nhìn lại chính mình, phát triển lòng biết ơn và tìm kiếm sức mạnh tinh thần để hành động đúng đắn.
Các buổi cầu nguyện cộng đồng thường có hình thức đơn giản. Người tham dự có thể đọc những đoạn kinh và lời cầu nguyện trong bầu không khí trang nghiêm nhưng không bắt buộc phải theo một nghi thức phức tạp. Không có một cá nhân giữ vai trò chủ lễ theo nghĩa giáo sĩ.
Một số buổi cầu nguyện có thể bao gồm kinh văn của các tôn giáo khác, phù hợp với tinh thần tôn trọng nguồn gốc chung của tôn giáo. Tuy nhiên, nội dung và cách tổ chức tùy thuộc hoàn cảnh cộng đồng, không phải mọi buổi sinh hoạt đều giống nhau.
Lao động trong tinh thần phụng sự
Baha’i đề cao quan niệm công việc được thực hiện bằng tinh thần trung thực và phụng sự nhân loại có thể mang ý nghĩa thờ phượng. Điều này không có nghĩa mọi hoạt động nghề nghiệp tự động trở thành hành vi tôn giáo. Giá trị tinh thần phụ thuộc vào động cơ, đạo đức và lợi ích mà công việc đem lại cho cộng đồng.
Quan niệm ấy nối kết đời sống cầu nguyện với trách nhiệm xã hội. Một người không chỉ thể hiện đức tin trong không gian thờ tự, mà còn qua cách lao động, đối xử với đồng nghiệp, chăm sóc gia đình và tham gia giải quyết các vấn đề của cộng đồng.
Trai giới 19 ngày
Người Baha’i trưởng thành thực hành một kỳ trai giới kéo dài 19 ngày trước năm mới Baha’i. Trong thời gian này, người thực hành nhịn ăn và uống từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn.
Trai giới được hiểu trước hết là một phương thức rèn luyện tinh thần, cầu nguyện và tự kiểm soát, không phải hình thức hành xác hoặc thử thách sức chịu đựng. Trọng tâm nằm ở việc giảm bớt sự lệ thuộc vào ham muốn vật chất và dành nhiều sự chú ý hơn cho đời sống nội tâm.
Một số nhóm được miễn thực hiện theo quy định tôn giáo, chẳng hạn người đau ốm, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người làm công việc nặng và người đang đi xa trong những điều kiện nhất định. Việc trai giới không được khuyến khích thực hiện theo cách gây tổn hại sức khỏe.
Lịch Baha’i và các ngày lễ quan trọng
Lịch Baha’i gồm 19 tháng, mỗi tháng có 19 ngày. Tổng cộng 361 ngày, sau đó có thêm bốn hoặc năm ngày xen giữa tùy từng năm để phù hợp với chu kỳ của năm mặt trời. Những ngày xen giữa được gọi là Ayyám-i-Há.
Ayyám-i-Há thường gắn với các hoạt động thăm hỏi, tặng quà, tiếp đón và làm việc thiện. Sau thời gian này là tháng trai giới. Năm mới Baha’i được gọi là Naw-Rúz, diễn ra vào thời điểm xuân phân.
Một số dịp thiêng liêng quan trọng gồm:
- Lễ Naw-Rúz, đánh dấu năm mới Baha’i.
- Mười hai ngày Ridván, tưởng niệm tuyên bố sứ mạng của Bahá’u’lláh.
- Ngày tuyên ngôn của Báb.
- Những ngày tưởng niệm sự ra đời và qua đời của Báb, Bahá’u’lláh.
- Ngày Giao ước và ngày tưởng niệm ‘Abdu’l-Bahá.
Ngày cụ thể theo dương lịch có thể thay đổi giữa các năm do cách tính lịch Baha’i. Vì vậy, khi giới thiệu lịch lễ của một năm nhất định cần căn cứ vào lịch do cộng đồng Baha’i chính thức công bố, không nên tự suy đoán từ ngày của năm trước.
Lễ 19 Ngày
Vào đầu mỗi tháng Baha’i, cộng đồng địa phương tổ chức Lễ 19 Ngày. Đây không chỉ là một buổi lễ tôn giáo mà còn là thiết chế quan trọng kết nối đời sống tinh thần, quản trị và tình bằng hữu trong cộng đồng.
Lễ 19 Ngày thường có ba phần.
Phần tâm linh dành cho việc cầu nguyện, đọc kinh sách và suy ngẫm. Không khí được giữ trang nghiêm nhưng hình thức có thể linh hoạt tùy văn hóa địa phương.
Phần hội ý là thời gian các thành viên trao đổi về công việc của cộng đồng, nghe thông tin từ Hội đồng Tinh thần và đưa ra đề xuất. Mỗi người có thể phát biểu trong tinh thần tôn trọng, không tranh giành ảnh hưởng cá nhân.
Phần giao lưu giúp các thành viên gặp gỡ, chia sẻ và củng cố tình thân hữu. Có nơi tổ chức dùng trà, ăn nhẹ hoặc các hoạt động văn hóa phù hợp.
Lễ 19 Ngày cho thấy cách Baha’i kết hợp thờ phượng với tham gia quản trị cộng đồng. Tín đồ không chỉ đến nghe một người giảng dạy mà còn có trách nhiệm góp phần vào đời sống chung.
Baha’i không có hàng giáo sĩ
Một điểm khác biệt đáng chú ý là Baha’i không tổ chức hàng giáo sĩ chuyên nghiệp. Không có linh mục, mục sư, tăng sĩ hoặc chức sắc giữ độc quyền cử hành nghi lễ và giải thích kinh sách cho toàn thể tín đồ.
Các hoạt động cầu nguyện, giáo dục và phục vụ cộng đồng phần lớn do các thành viên tự nguyện thực hiện. Người có hiểu biết sâu về kinh sách có thể chia sẻ kiến thức, nhưng không vì thế mà trở thành trung gian bắt buộc giữa tín đồ với Thượng Đế.
Việc không có hàng giáo sĩ không đồng nghĩa cộng đồng không có tổ chức hoặc thẩm quyền. Baha’i có hệ thống quản trị gồm các cơ quan được bầu và những thiết chế được bổ nhiệm với chức năng khuyến khích, cố vấn.
Ở cấp địa phương, Hội đồng Tinh thần địa phương gồm chín thành viên được bầu hằng năm. Ở cấp quốc gia, Hội đồng Tinh thần quốc gia gồm chín thành viên, được bầu tại đại hội đại biểu toàn quốc. Ở cấp quốc tế là Tòa Công lý Quốc tế.
Bầu cử Baha’i không có đề cử, vận động tranh cử hoặc hình thành phe phái. Người tham gia bỏ phiếu kín dựa trên sự cân nhắc về phẩm chất đạo đức, khả năng phụng sự, kinh nghiệm và tinh thần hợp tác của những người đủ điều kiện.
Các thành viên được bầu không đại diện cho một khu vực, nhóm lợi ích hay phe phái riêng. Họ cùng làm việc như một tập thể, sử dụng phương pháp hội ý để tìm giải pháp tốt nhất cho toàn cộng đồng.
Phương pháp hội ý trong cộng đồng Baha’i
Hội ý là một phương pháp ra quyết định được Baha’i đặc biệt coi trọng. Người tham dự được khuyến khích trình bày ý kiến rõ ràng nhưng không xem ý kiến ấy là tài sản cá nhân phải bảo vệ bằng mọi giá.
Sau khi một ý kiến được đưa ra, ý kiến đó trở thành vấn đề chung để cả nhóm xem xét. Mọi người tập trung vào sự thật và lợi ích chung thay vì thắng thua trong tranh luận.
Hội ý đòi hỏi sự chân thành, khiêm tốn, kiên nhẫn và khả năng lắng nghe. Người tham dự có thể bất đồng, nhưng sự bất đồng cần được thể hiện trong tinh thần tôn trọng. Khi quyết định đã được thông qua, các thành viên có trách nhiệm hỗ trợ việc thực hiện, kể cả khi phương án được chọn khác với ý kiến ban đầu của mình.
Phương pháp này được sử dụng trong quản trị tôn giáo, đồng thời được áp dụng trong gia đình, giáo dục, hoạt động xã hội và các nhóm phục vụ cộng đồng.
Đền thờ và không gian sinh hoạt Baha’i
Đền thờ Baha’i được gọi là Mashriqu’l-Adhkár, thường được hiểu là “Nơi bình minh của sự tưởng niệm Thượng Đế”. Đây là không gian dành cho cầu nguyện, suy ngẫm và thể hiện sự thống nhất giữa thờ phượng với phụng sự xã hội.
Các đền thờ Baha’i thường có chín mặt hoặc chín lối vào. Số chín mang ý nghĩa biểu tượng về sự hoàn tất và thống nhất. Những lối vào từ nhiều hướng thể hiện tinh thần mở rộng đối với mọi dân tộc và truyền thống.
Không gian bên trong đền thờ nhìn chung không đặt tượng thờ, tranh thánh hoặc bục dành riêng cho giáo sĩ. Kinh sách có thể được đọc hoặc hát, nhưng nghi thức giữ sự giản dị và tập trung vào lời cầu nguyện.
Đền thờ Baha’i mở cửa cho mọi người, không phân biệt họ có phải tín đồ hay không. Tuy vậy, người đến thăm cần tôn trọng quy định của từng địa điểm về trang phục, trật tự, quay phim, chụp ảnh và thời gian tham quan.
Không phải cộng đồng Baha’i nào cũng có đền thờ. Phần lớn sinh hoạt diễn ra tại trung tâm cộng đồng, nhà riêng hoặc những địa điểm phù hợp khác. Vì không có hàng giáo sĩ và không đặt nặng nghi lễ tập trung, đời sống Baha’i có thể được duy trì ngay trong những cộng đồng nhỏ.
Biểu tượng thường gặp của Baha’i
Một biểu tượng phổ biến là ngôi sao chín cánh. Kinh sách Baha’i không quy định ngôi sao chín cánh là biểu tượng bắt buộc duy nhất, nhưng hình ảnh này được sử dụng rộng rãi do số chín gắn với ý nghĩa thống nhất và hoàn chỉnh.
Một biểu tượng khác là chữ thư pháp biểu thị “Danh hiệu Tối Đại”, thường được hiểu là lời ca ngợi vinh quang của Thượng Đế. Biểu tượng này mang ý nghĩa thiêng liêng trong đời sống Baha’i và cần được sử dụng một cách tôn trọng.
Ngoài ra còn có biểu tượng hình học gồm các đường ngang và một đường dọc, thường xuất hiện trên nhẫn hoặc vật dụng cá nhân của tín đồ. Các đường ngang tượng trưng cho thế giới của Thượng Đế, thế giới của các Đấng Biểu hiện và thế giới nhân loại; đường dọc biểu thị sự liên kết giữa các tầng thực tại ấy.
Khi tìm hiểu những biểu tượng này, không nên diễn giải chúng như bùa hộ mệnh hoặc vật phẩm đem lại may mắn. Trong tôn giáo Baha’i, giá trị của biểu tượng nằm ở khả năng nhắc nhớ về Thượng Đế và các nguyên lý tinh thần, không phải ở quyền năng thần bí của vật thể.
Hôn nhân, gia đình và tang lễ
Baha’i coi gia đình là một đơn vị nền tảng của xã hội. Hôn nhân được nhìn nhận như sự kết hợp cả về thể chất lẫn tinh thần giữa một người nam và một người nữ, hướng đến tình yêu, sự hỗ trợ lẫn nhau và nuôi dưỡng con cái.
Theo luật Baha’i, việc kết hôn cần có sự đồng thuận của hai người và sự chấp thuận của cha mẹ ruột còn sống của cả hai bên. Quy định này nhằm góp phần xây dựng sự đoàn kết giữa các gia đình, không phải cho phép cha mẹ ép buộc con cái kết hôn với người không mong muốn.
Hôn nhân khác tôn giáo hoặc khác dân tộc không bị xem là điều phải tránh. Trong tinh thần thống nhất nhân loại, sự khác biệt văn hóa có thể trở thành cơ hội tăng cường hiểu biết, miễn là hai người tôn trọng nhau và thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của quốc gia nơi họ sinh sống.
Baha’i có nghi thức kết hôn tương đối giản dị, tập trung vào lời cam kết của hai người trước sự chứng kiến hợp lệ. Những yếu tố văn hóa địa phương có thể được kết hợp nếu không trái với nguyên tắc tôn giáo và pháp luật.
Đối với tang lễ, người Baha’i tin rằng cái chết là sự chuyển tiếp của linh hồn sang một giai đoạn tồn tại khác. Cộng đồng có lời cầu nguyện dành cho người qua đời và những quy định riêng về mai táng. Việc tổ chức tại mỗi quốc gia phải đồng thời tuân thủ pháp luật, vệ sinh và phong tục phù hợp của địa phương.
Quá trình hình thành Baha’i tại Việt Nam
Những dấu mốc đầu tiên
Theo các tư liệu của cơ quan quản lý tôn giáo và cộng đồng Baha’i, tôn giáo Baha’i được truyền vào Việt Nam năm 1954. Người có vai trò mở đầu là bà Shirin Fozdar, một phụ nữ Baha’i người Ấn Độ đến Sài Gòn.
Hội đồng Tinh thần địa phương đầu tiên được thành lập tại Sài Gòn vào ngày 21/4/1955. Trong những năm tiếp theo, cộng đồng hình thành tại một số địa phương ở miền Trung và miền Nam, đồng thời tổ chức những hoạt động giáo dục, cầu nguyện và giao lưu liên tôn.
Năm 1964, Hội đồng Tinh thần Baha’i toàn quốc đầu tiên được thành lập. Giai đoạn trước năm 1975 chứng kiến sự phát triển nhanh của cộng đồng tại nhiều địa phương. Tuy nhiên, các số liệu tín đồ trong những tài liệu lịch sử có thể được thống kê theo tiêu chí và hoàn cảnh khác nhau, vì vậy cần thận trọng khi dùng để so sánh trực tiếp với số liệu hiện nay.
Sau năm 1975, hoạt động tổ chức của cộng đồng trải qua một thời gian gián đoạn. Đến năm 2007, Cộng đồng Tôn giáo Baha’i Việt Nam được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo.
Ngày 21/3/2008, cộng đồng tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất trong giai đoạn mới, thông qua Hiến chương và bầu Hội đồng Tinh thần Tôn giáo Baha’i Việt Nam. Ngày 14/7/2008, Cộng đồng Tôn giáo Baha’i Việt Nam chính thức được công nhận là tổ chức tôn giáo.
Cơ cấu tổ chức tại Việt Nam
Cộng đồng Tôn giáo Baha’i Việt Nam có tổ chức cấp toàn quốc là Hội đồng Tinh thần Tôn giáo Baha’i Việt Nam. Hội đồng gồm chín thành viên, được bầu theo nhiệm kỳ một năm tại Đại hội đại biểu toàn quốc.
Ở các địa phương có đủ điều kiện, cộng đồng thành lập Hội đồng Tinh thần địa phương. Tùy tình hình thực tế còn có những cơ cấu hỗ trợ hoạt động giáo dục, phát triển cộng đồng, giao tế và phục vụ xã hội.
Tương tự cộng đồng Baha’i thế giới, Baha’i tại Việt Nam không có hàng giáo sĩ. Những người tham gia hội đồng là chức việc được bầu để thực hiện trách nhiệm quản trị trong nhiệm kỳ, không phải chức sắc có địa vị thiêng liêng cao hơn tín đồ khác.
Tài liệu của Ban Tôn giáo Chính phủ công bố năm 2023, sử dụng số liệu đến tháng 12/2021, ghi nhận cộng đồng có khoảng 7.000 tín đồ sinh sống tại 45 tỉnh, thành phố. Đây là số liệu theo thời điểm thống kê, không nên mặc nhiên coi là con số chính xác của năm hiện tại khi chưa có công bố mới hơn.
Hoạt động cộng đồng
Sinh hoạt Baha’i tại Việt Nam gồm cầu nguyện, Lễ 19 Ngày, học tập kinh sách, giáo dục đạo đức cho thiếu nhi, chương trình phát triển năng lực của thiếu niên và các hoạt động phụng sự.
Một số hoạt động được tổ chức với sự tham gia của cả người không phải tín đồ. Chẳng hạn, nhóm cầu nguyện có thể quy tụ các gia đình và người dân trong khu vực; lớp thiếu nhi hướng đến những phẩm chất như trung thực, yêu thương, hợp tác và tôn trọng; nhóm thiếu niên giúp người trẻ phát triển khả năng diễn đạt, suy xét và thực hiện những dự án phục vụ nhỏ.
Cộng đồng cũng tham gia hoạt động nhân đạo, hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn, bảo vệ môi trường, ứng phó thiên tai và giao lưu với các tổ chức tôn giáo khác. Quy mô, hình thức và thời gian hoạt động phụ thuộc điều kiện của từng địa phương.
Khi đánh giá các hoạt động này, cần phân biệt giữa sinh hoạt tôn giáo nội bộ với chương trình xã hội dành cho cộng đồng rộng hơn. Việc tham gia một buổi cầu nguyện hoặc lớp giáo dục đạo đức không tự động đồng nghĩa một người đã trở thành tín đồ Baha’i.
Giá trị văn hóa và xã hội của Baha’i
Góp phần vào đối thoại liên tôn
Quan niệm các tôn giáo có chung nguồn gốc thiêng liêng tạo điều kiện để người Baha’i tham gia đối thoại với cộng đồng tôn giáo khác. Đối thoại ở đây không nhằm xóa bỏ bản sắc riêng mà giúp các bên hiểu rõ niềm tin của nhau, giảm định kiến và tìm những lĩnh vực có thể hợp tác.
Trong xã hội Việt Nam có nhiều tôn giáo và hình thức tín ngưỡng cùng tồn tại, tinh thần tôn trọng khác biệt có ý nghĩa thiết thực. Người theo Baha’i có thể giữ vững đức tin của mình đồng thời tôn trọng Phật tử, người Công giáo, tín hữu Tin Lành, Cao Đài, Hồi giáo và những người không theo tôn giáo.
Tuy nhiên, không nên hiểu đối thoại liên tôn là khẳng định mọi giáo lý hoàn toàn giống nhau. Sự đối thoại có giá trị khi mỗi cộng đồng được trình bày đúng về chính mình, không bị áp đặt cách giải thích từ bên ngoài.
Đề cao sự gắn kết giữa đạo đức và hành động
Baha’i nhấn mạnh rằng sự phát triển tinh thần cần được thể hiện trong hành động có ích. Cầu nguyện, đọc kinh và suy ngẫm chỉ trở nên đầy đủ khi giúp con người sống trung thực hơn, có trách nhiệm hơn và sẵn sàng phụng sự cộng đồng.
Quan niệm này có điểm gặp gỡ với truyền thống đạo lý Việt Nam về lòng nhân ái, tinh thần tương trợ và trách nhiệm đối với gia đình, làng xóm. Dù xuất phát từ một hệ thống tôn giáo khác, người Baha’i tại Việt Nam vẫn sinh sống trong môi trường văn hóa bản địa và thực hành đức tin trong khuôn khổ pháp luật, phong tục phù hợp.
Chú trọng giáo dục thế hệ trẻ
Những lớp thiếu nhi và nhóm thiếu niên là một phần đáng chú ý trong hoạt động Baha’i. Mục tiêu được cộng đồng trình bày không chỉ là truyền đạt kiến thức tôn giáo mà còn phát triển phẩm chất đạo đức, năng lực suy xét và tinh thần phục vụ.
Cách tiếp cận này nhìn trẻ em và thanh thiếu niên như những thành viên có khả năng đóng góp vào sự tiến bộ của cộng đồng, thay vì chỉ là đối tượng thụ động chờ đến tuổi trưởng thành.
Dù vậy, mọi hoạt động liên quan đến trẻ em cần bảo đảm sự đồng thuận của gia đình, tính minh bạch về nội dung, an toàn cho người tham gia và tuân thủ các quy định pháp luật về giáo dục, tín ngưỡng và bảo vệ trẻ em.
Một số hiểu lầm thường gặp về Baha’i
Baha’i có phải là một nhánh của Hồi giáo không?
Baha’i ra đời trong môi trường văn hóa chịu ảnh hưởng sâu sắc của Hồi giáo và nhiều thuật ngữ ban đầu được viết bằng tiếng Ba Tư hoặc tiếng Ả Rập. Tuy nhiên, cộng đồng Baha’i tự xác định là một tôn giáo độc lập, có Đấng sáng lập, kinh sách, luật lệ và cơ cấu quản trị riêng.
Người Baha’i tôn kính Muhammad như một Đấng giáo hóa lớn, nhưng không xem Bahá’u’lláh chỉ là một học giả hoặc nhà cải cách bên trong Hồi giáo. Chính sự khác biệt về quan niệm mặc khải là một trong những nguyên nhân khiến cộng đồng Bábí và Baha’i từng bị phản đối tại quê hương hình thành.
Người Baha’i có thờ tất cả các vị thần không?
Baha’i là tôn giáo độc thần. Người Baha’i không quan niệm mỗi tôn giáo có một vị thần hoàn toàn tách biệt. Họ tin chỉ có một Thượng Đế, còn các tôn giáo lớn là những giai đoạn khác nhau trong quá trình Thượng Đế giáo dục nhân loại.
Việc tôn kính Đức Phật, Chúa Giêsu, Muhammad và các Đấng giáo hóa khác không có nghĩa thờ nhiều thần theo cách hiểu đa thần. Đây là sự tôn kính dành cho những Đấng được tin là chuyển tải sự hướng dẫn của một Thượng Đế duy nhất.
Baha’i có giáo chủ đang lãnh đạo không?
Bahá’u’lláh là Đấng sáng lập tôn giáo Baha’i nhưng đã qua đời năm 1892. Sau các giai đoạn kế nhiệm của ‘Abdu’l-Bahá và Shoghi Effendi, cộng đồng hiện được quản trị bởi hệ thống các hội đồng, cao nhất là Tòa Công lý Quốc tế.
Không có một cá nhân đương nhiệm được xem là giáo chủ nắm toàn bộ quyền lãnh đạo tinh thần và hành chính của tôn giáo Baha’i.
Người tham dự hoạt động Baha’i có phải cải đạo không?
Nhiều hoạt động cầu nguyện, giáo dục đạo đức và phục vụ xã hội của cộng đồng có thể mở cho những người quan tâm. Việc tham gia không tự động biến một người thành tín đồ.
Trở thành người Baha’i là một lựa chọn đức tin có ý thức. Người tìm hiểu cần tự mình nghiên cứu giáo lý, nhận thức rõ những cam kết liên quan và tuân thủ thủ tục của cộng đồng theo pháp luật tại nơi cư trú.
Biểu tượng Baha’i có phải vật phẩm đem lại may mắn?
Các biểu tượng như ngôi sao chín cánh hoặc Danh hiệu Tối Đại mang ý nghĩa nhắc nhớ tôn giáo. Chúng không nên được quảng bá như vật phẩm có khả năng đổi vận, chữa bệnh, thu hút tiền tài hoặc bảo đảm tránh khỏi tai họa.
Theo tinh thần giáo lý Baha’i, sự chuyển hóa đời sống đến từ cầu nguyện, giáo dục, rèn luyện phẩm chất và hành động phụng sự, không phải từ việc sở hữu một đồ vật biểu tượng.
Cách tìm hiểu Baha’i một cách tôn trọng
Khi tiếp cận Baha’i, trước hết cần gọi đúng tên cộng đồng và phân biệt giữa thông tin do tín đồ tự trình bày với đánh giá từ bên ngoài. Những khái niệm như “Đấng Biểu hiện của Thượng Đế”, “mặc khải tuần tự” hay “Tòa Công lý Quốc tế” có nội hàm riêng, không nên tùy tiện đồng nhất với thuật ngữ của tôn giáo khác.
Người tìm hiểu cũng cần phân biệt niềm tin tôn giáo với dữ kiện lịch sử. Việc Bahá’u’lláh sinh năm 1817, bị lưu đày và qua đời năm 1892 là những thông tin có thể nghiên cứu bằng sử liệu. Trong khi đó, niềm tin ông là Đấng Biểu hiện của Thượng Đế thuộc về xác tín của người Baha’i.
Không nên sử dụng những cách gọi mang tính miệt thị, quy kết hoặc xem một cộng đồng ít người là bí ẩn chỉ vì công chúng chưa quen thuộc. Đồng thời, việc tôn trọng không có nghĩa từ bỏ tư duy phản biện. Người đọc vẫn có thể đặt câu hỏi về giáo lý, tổ chức và thực hành, miễn là dựa trên thông tin chính xác và thái độ thiện chí.
Khi tham dự một sinh hoạt Baha’i, khách nên tìm hiểu trước tính chất của chương trình, tôn trọng không gian cầu nguyện và quyền riêng tư của người tham gia. Việc quay phim, chụp ảnh hoặc đăng tải thông tin cá nhân cần có sự đồng ý phù hợp.
Kết luận
Tín ngưỡng Baha’i, chính xác hơn là tôn giáo Baha’i, ra đời tại Ba Tư vào thế kỷ XIX và được xây dựng trên niềm tin về một Thượng Đế, sự thống nhất căn bản của tôn giáo và sự thống nhất của toàn thể nhân loại. Những nguyên lý như xóa bỏ thành kiến, bình đẳng nam nữ, hòa hợp giữa khoa học với tôn giáo, giáo dục phổ cập, công lý và hòa bình tạo nên diện mạo đặc trưng của truyền thống này.
Đời sống Baha’i kết hợp cầu nguyện, đọc kinh, trai giới và các ngày lễ với hoạt động giáo dục, hội ý và phụng sự xã hội. Việc không có hàng giáo sĩ khiến trách nhiệm học hỏi và xây dựng cộng đồng được đặt nhiều hơn vào từng cá nhân cùng các hội đồng được bầu.
Tại Việt Nam, Baha’i hiện diện từ năm 1954 và được công nhận là tổ chức tôn giáo từ năm 2008. Dù số lượng tín đồ không lớn so với nhiều tôn giáo khác, cộng đồng Baha’i là một phần của bức tranh tín ngưỡng, tôn giáo đa dạng tại Việt Nam.
Tìm hiểu đúng về Baha’i không đòi hỏi người đọc phải đồng ý với mọi niềm tin của tôn giáo này. Điều quan trọng là nhận diện rõ đâu là dữ kiện lịch sử, đâu là giáo lý nội bộ và đâu là giá trị có thể cùng suy ngẫm trong đời sống chung. Tinh thần tôn trọng khác biệt, đối thoại và hợp tác vì lợi ích cộng đồng cũng là nền tảng cần thiết để các tôn giáo cùng góp phần làm phong phú văn hóa Việt Nam.
