Nhà thờ Hai Giáp ở Hải Hậu nổi bật với kiến trúc Đông – Tây, nội thất gỗ chạm khắc và cung thánh sơn son thiếp vàng cổ kính.
Giữa miền quê từng thuộc huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, Nhà thờ Hai Giáp là một công trình Công giáo có diện mạo khác biệt. Thánh đường không gây ấn tượng chủ yếu bằng quy mô đồ sộ hay những ngọn tháp cao vút, mà bởi sự hòa quyện giữa mặt đứng mang cảm hứng kiến trúc phương Tây với hệ thống cột, vì kèo và nghệ thuật trang trí gỗ gần gũi với kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Được xây dựng vào đầu thế kỷ XX, nhà thờ đã hiện diện qua nhiều biến đổi của làng quê, đời sống giáo xứ và địa giới hành chính. Trong ký ức của người dân địa phương, công trình vẫn gắn với tên gọi Hai Giáp, Hải Hậu, Nam Định. Tuy nhiên, từ ngày 1/7/2025, khu vực này thuộc xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính.
Tìm hiểu Nhà thờ Hai Giáp không chỉ là tìm hiểu một nơi cử hành phụng vụ của người Công giáo. Công trình còn giúp nhận diện quá trình bản địa hóa kiến trúc nhà thờ tại đồng bằng Bắc Bộ, trong đó hình thức và kỹ thuật xây dựng từ nhiều truyền thống khác nhau được tiếp nhận, điều chỉnh để phù hợp với không gian làng xã Việt Nam.
Thông tin khái quát về Nhà thờ Hai Giáp
| Nội dung | Thông tin khái quát |
|---|---|
| Tên thường gọi | Nhà thờ Hai Giáp |
| Tên theo tổ chức Công giáo | Nhà thờ Giáo xứ Hai Giáp |
| Giáo hạt | Giáo hạt Quần Phương |
| Giáo phận | Giáo phận Bùi Chu |
| Địa chỉ hiện nay | Xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình |
| Địa chỉ trước ngày 1/7/2025 | Xóm 23, xã Hải Anh, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định |
| Năm xây dựng được ghi nhận phổ biến | 1906 |
| Loại hình | Nhà thờ giáo xứ |
| Đặc điểm nổi bật | Kiến trúc kết hợp truyền thống Việt Nam với hình thức nhà thờ phương Tây |
| Kết cấu chính | Hệ cột và vì kèo gỗ kết hợp tường xây gạch |
| Mái | Lợp ngói Nam |
| Không gian đáng chú ý | Hệ cột gỗ, vì kèo chạm khắc và cung thánh sơn son thiếp vàng |
Các tư liệu kiến trúc hiện có ghi nhận nhà thờ được xây dựng năm 1906, có chiều dài khoảng 44 m, rộng 17 m, cao 14 m và lợp ngói Nam. Công trình sử dụng tám hàng cột gỗ đỡ hệ vì kèo, bên ngoài được bao quanh bởi các bức tường xây gạch.
Nhà thờ Hai Giáp hiện nay thuộc địa phương nào?
Địa chỉ gắn với tên gọi Nam Định
Trong phần lớn tư liệu, bản đồ và ký ức của người dân, Nhà thờ Hai Giáp được giới thiệu tại xóm 23, xã Hải Anh, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Đây cũng là cách gọi đã trở nên quen thuộc đối với khách hành hương, người nghiên cứu kiến trúc và những người xa quê.
Tên “Nhà thờ Hai Giáp, Nam Định” vì vậy vẫn có giá trị nhận diện về lịch sử và văn hóa. Nó cho biết công trình nằm trong không gian Hải Hậu cũ, một vùng quê có đời sống Công giáo phát triển lâu đời và tập trung nhiều nhà thờ mang giá trị kiến trúc đáng chú ý.
Tuy nhiên, địa chỉ này không còn phản ánh đầy đủ hệ thống hành chính hiện hành.
Địa chỉ hành chính sau năm 2025
Theo Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15, toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Hải Minh, Hải Đường và Hải Anh được sắp xếp thành xã mới mang tên Hải Anh. Chính quyền tại các đơn vị hành chính mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Vì tỉnh Nam Định cũ đã được hợp nhất vào tỉnh Ninh Bình mới, địa chỉ hành chính hiện nay của nhà thờ được xác định là xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình.
Đối với cấp thôn, xóm, địa phương tiếp tục thực hiện việc tổ chức lại các khu dân cư trong năm 2026. Tư liệu công khai được đối chiếu chưa đủ căn cứ để xác định chắc chắn tên thôn mới tương ứng với xóm 23 cũ. Vì vậy, cách ghi thận trọng và thuận tiện cho việc tra cứu là: Nhà thờ Giáo xứ Hai Giáp, xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình; trước đây thuộc xóm 23, xã Hải Anh, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định.
Việc ghi đồng thời địa chỉ cũ và mới giúp người đọc không nhầm Nhà thờ Hai Giáp với những địa điểm có tên gần giống, đồng thời vẫn giữ được mối liên hệ của công trình với không gian văn hóa Hải Hậu – Nam Định.
Kiến trúc tổng thể của Nhà thờ Hai Giáp
Quy mô không quá đồ sộ nhưng có tỷ lệ hài hòa
Nhà thờ được ghi nhận có chiều dài khoảng 44 m, rộng 17 m và cao 14 m. So với một số đền thánh hoặc thánh đường lớn trong Giáo phận Bùi Chu, quy mô này không thuộc loại đặc biệt đồ sộ. Tuy vậy, tỷ lệ giữa chiều dài, chiều rộng, mái và mặt đứng tạo nên dáng vẻ cân đối.
Công trình trải dài theo trục từ cửa chính vào cung thánh, phù hợp với tổ chức không gian phụng vụ Công giáo. Người tham dự bước từ sân qua mặt tiền, đi vào lòng nhà thờ, hướng tầm nhìn về bàn thờ và cung thánh ở cuối trục.
Mái ngói có độ dốc rõ, thân nhà tương đối thấp và kéo dài, tạo cảm giác gần với những công trình gỗ truyền thống. Trong khi đó, phần mặt đứng phía trước được nâng cao, chia thành nhiều nhịp và trang trí dày, tạo điểm nhấn theo ngôn ngữ nhà thờ phương Tây.
Mặt đứng năm nhịp
Mặt chính của Nhà thờ Hai Giáp được chia thành năm nhịp, với các khối kiến trúc có xu hướng cao dần về phía trung tâm. Cách tổ chức này tương ứng với không gian năm gian bên trong và tạo nên nhịp điệu đối xứng.
Khối giữa là nơi đặt cửa chính, có kích thước và chiều cao nổi bật hơn các cửa hai bên. Các vòm cửa nhọn, đường gờ đứng, mảng đặc – rỗng, cửa sổ và những chi tiết vươn cao khiến mặt tiền có sắc thái Gothic hoặc Tân Gothic.
Tài liệu nghiên cứu kiến trúc nhận định mặt đứng của nhà thờ lấy cảm hứng từ các nhà thờ Gothic tại Italy. Tuy nhiên, công trình không phải một bản sao hoàn chỉnh của bất kỳ nhà thờ châu Âu nào. Các mô-típ đã được giản lược và phối hợp với tỷ lệ, vật liệu, màu sắc cũng như kỹ thuật xây dựng địa phương.
Hệ thống trang trí dày đặc
Một trong những nét dễ nhận biết của nhà thờ là mật độ trang trí khá cao trên mặt tiền. Các đường chỉ, vòm nhọn, trụ nhỏ, hoa văn đắp nổi và những mảng trang trí đối xứng phủ trên nhiều bề mặt.
Sự phong phú này tạo cảm giác mặt đứng giống một bức bình phong lớn, phân thành nhiều lớp. Khi quan sát từ xa, người xem thấy tổng thể các khối cao thấp. Khi đến gần, từng chi tiết nhỏ hơn mới hiện rõ.
Màu vàng của tường kết hợp với các đường viền sáng làm nổi bật bố cục. Tuy nhiên, màu sắc hiện thấy có thể là kết quả của nhiều lần bảo dưỡng và sơn sửa. Muốn xác định chính xác màu nguyên thủy năm 1906 cần có khảo sát chuyên môn về các lớp vật liệu, không thể chỉ dựa vào ảnh hiện nay.
Hai cây thánh giá theo phương đứng
Khối trung tâm kết thúc bằng các biểu tượng thánh giá đặt ở vị trí cao. Tài liệu kiến trúc mô tả hai cây thánh giá nối tiếp nhau theo phương đứng, góp phần nhấn mạnh trục giữa của mặt tiền.
Trong kiến trúc nhà thờ Công giáo, thánh giá là dấu hiệu nhận diện công trình và gắn với trung tâm đức tin Kitô giáo. Việc đặt thánh giá trên điểm cao nhất khiến biểu tượng có thể được nhìn thấy từ sân và khu dân cư xung quanh.
Mặc dù sử dụng nhiều đường nét trang trí, mặt tiền vẫn quy tụ thị giác về trục giữa. Cửa chính, các mảng vòm, hình trang trí và thánh giá tạo thành một hướng đi lên, đối lập với phần thân nhà kéo dài theo phương ngang.
Hệ kết cấu gỗ mang dấu ấn kiến trúc Việt Nam
Tám hàng cột gỗ nâng đỡ mái
Nếu mặt tiền Nhà thờ Hai Giáp tạo cảm giác phương Tây thì không gian bên trong lại bộc lộ rõ kỹ thuật dựng nhà truyền thống. Tám hàng cột gỗ được bố trí để nâng đỡ các bộ vì kèo và toàn bộ hệ mái.
Cần hiểu “tám hàng cột” là các tuyến cột chạy dọc trong lòng nhà thờ, không phải chỉ có tám cây cột. Việc bố trí nhiều hàng cột giúp chia không gian thành các gian và nhịp, đồng thời truyền tải trọng mái xuống nền.
Phương thức này gần với kết cấu của đình, chùa, nhà cổ và nhiều công trình cộng đồng truyền thống tại miền Bắc. Thay vì dùng hệ khung bê tông hoặc vòm xây hoàn toàn theo kiểu châu Âu, người xưa dựa vào kinh nghiệm xử lý gỗ, liên kết mộng và tổ chức vì kèo.
Chính hệ thống cột gỗ làm cho không gian nội thất có nhịp điệu riêng. Khi đứng từ cửa chính nhìn vào, các hàng cột liên tục dẫn mắt về phía cung thánh. Ánh sáng xen giữa các cột tạo nên sự chuyển tiếp từ khu vực gần cửa vào đến nơi cử hành phụng vụ.
Vì kèo được chạm khắc cầu kỳ
Các bộ vì kèo giữ chức năng chịu lực và được xử lý như những thành phần nghệ thuật. Nhiều cấu kiện được chạm khắc, tạo đường nét mềm mại trên nền kết cấu vốn nặng và chắc.
Tư liệu kiến trúc cho biết phần lớn hệ cột và vì kèo không được phủ sơn màu, nhờ đó chất liệu gỗ và vân gỗ vẫn có thể quan sát tương đối rõ. Cách xử lý này tạo sự tương phản với cung thánh rực rỡ phía trong.
Không gian cột gỗ thô mộc đem lại cảm giác trầm lắng, gần với nội thất của một ngôi đình hoặc nhà cổ. Tuy nhiên, hướng tổ chức không gian, công năng và biểu tượng tôn giáo vẫn hoàn toàn thuộc về một thánh đường Công giáo.
Tường gạch bao quanh hệ khung gỗ
Bên ngoài hệ kết cấu gỗ là bốn bức tường xây gạch bao quanh. Sự kết hợp này giúp nhà thờ vừa có phần khung mang kỹ thuật truyền thống, vừa có lớp vỏ tạo diện mạo của một công trình phương Tây.
Các mảng tường cho phép mở cửa vòm, cửa sổ và bố trí nhiều chi tiết trang trí mà một công trình hoàn toàn bằng gỗ khó thể hiện theo cùng cách. Đồng thời, tường gạch góp phần che chắn không gian bên trong trước mưa, gió và điều kiện khí hậu vùng đồng bằng ven biển.
Một số tài liệu gọi diện mạo bên ngoài của nhà thờ là Tân Gothic hoặc Neo-Gothic. Cách gọi này chủ yếu dựa vào cửa vòm nhọn, trục đứng và hình thức trang trí mặt ngoài. Xét toàn bộ kết cấu, Nhà thờ Hai Giáp phù hợp hơn khi được nhận diện là một công trình hỗn hợp Nam – Tây, thay vì một nhà thờ Gothic thuần túy.
Cung thánh sơn son thiếp vàng
Điểm quy tụ của không gian nội thất
Cung thánh là khu vực nổi bật nhất trong lòng Nhà thờ Hai Giáp. Nếu phần thân nhà thờ giữ màu gỗ tương đối trầm thì cung thánh được trang trí bằng những mảng sơn son thiếp vàng, tạo nên sự thay đổi rõ rệt về ánh sáng và màu sắc.
Trong phụng vụ Công giáo, cung thánh là nơi đặt bàn thờ và diễn ra những phần chính của thánh lễ. Vì vậy, việc nhấn mạnh khu vực này bằng kiến trúc và trang trí là phù hợp với chức năng tôn giáo.
Tại Hai Giáp, cung thánh được tổ chức như một mảng trang trí lớn bao quanh các tranh và hình tượng Công giáo. Những đường chạm, hoa lá, khung tranh và chi tiết dát vàng liên kết thành một tổng thể dày đặc.
Sơn son thiếp vàng trong không gian Công giáo
Sơn son thiếp vàng vốn quen thuộc trong đình, đền, chùa và các công trình thờ tự truyền thống của người Việt. Khi được đưa vào nhà thờ, kỹ thuật này không còn phục vụ hệ thống biểu tượng của tín ngưỡng dân gian hoặc Phật giáo mà được sử dụng để tôn nổi các hình ảnh Kitô giáo.
Đây là một biểu hiện rõ của quá trình tiếp biến văn hóa. Người thợ có thể vận dụng kỹ thuật quen thuộc, nhưng nội dung được thể hiện đã thay đổi theo yêu cầu của không gian Công giáo.
Sự kết hợp ấy không nên được hiểu là trộn lẫn giáo lý giữa các tôn giáo. Về chức năng và ý nghĩa phụng vụ, Nhà thờ Hai Giáp vẫn là thánh đường Công giáo. Yếu tố bản địa nằm ở vật liệu, kỹ thuật, hình thức trang trí và cảm quan thẩm mỹ.
Bức tranh Đức Maria bế Chúa Giêsu Hài Đồng
Tài liệu nghiên cứu kiến trúc ghi nhận hình ảnh nổi bật tại trung tâm cung thánh là bức tranh Đức Maria bế Chúa Giêsu Hài Đồng. Xung quanh là những mảng trang trí sơn son thiếp vàng và các tranh thánh khác.
Hình ảnh Đức Maria và Chúa Hài Đồng quen thuộc trong nghệ thuật Kitô giáo, thể hiện mối liên hệ giữa mầu nhiệm Nhập Thể, tình mẫu tử và lòng sùng kính Đức Mẹ. Trong không gian nhà thờ làng quê, hình tượng này cũng tạo cảm giác gần gũi với đời sống gia đình.
Cần phân biệt bức tranh trung tâm của cung thánh với tước hiệu bổn mạng chính thức của giáo xứ. Hiện chưa có nguồn đủ rõ để từ bức tranh này khẳng định chính xác tước hiệu quan thầy của toàn Giáo xứ Hai Giáp.
Sự kết hợp giữa kiến trúc Đông và Tây
Không phải sự ghép nối ngẫu nhiên
Khi nói Nhà thờ Hai Giáp kết hợp kiến trúc Đông – Tây, không nên chỉ hiểu đơn giản là bên ngoài “Tây”, bên trong “Ta”. Hai hệ thống kiến trúc được phối hợp trên nhiều cấp độ.
Mặt đứng, cửa vòm và trục trang trí thẳng đứng gợi nhớ nhà thờ châu Âu. Thân nhà kéo dài, mái ngói, hệ cột gỗ và vì kèo lại gắn với kinh nghiệm xây dựng của người Việt. Cung thánh sử dụng kỹ thuật sơn son thiếp vàng nhưng thể hiện tranh tượng Công giáo.
Sự phối hợp ấy hình thành từ điều kiện thực tế. Vào đầu thế kỷ XX, cộng đồng địa phương có thể tiếp cận mẫu thức nhà thờ phương Tây nhưng vẫn dựa chủ yếu vào vật liệu, nhân công và kỹ thuật sẵn có trong vùng. Người thợ Việt Nam hiểu rõ cách lựa chọn gỗ, dựng cột, liên kết vì kèo, xử lý mái ngói và chạm trang trí.
Một dạng “nhà thờ Nam – Tây”
Các nghiên cứu về nhà thờ Công giáo thời kỳ đầu ở đồng bằng Bắc Bộ thường phân biệt “nhà thờ Nam” với “nhà thờ Tây”. Nhà thờ Nam chịu ảnh hưởng mạnh của kiến trúc truyền thống Việt Nam; nhà thờ Tây thiên về các phong cách châu Âu như Gothic hoặc Roman.
Giữa hai loại hình đó còn có những công trình hỗn hợp. Kết cấu chính vẫn là khung gỗ truyền thống, nhưng tường bao và mặt tiền được tạo hình theo ngôn ngữ nhà thờ phương Tây. Nhà thờ Hai Giáp được xem là một ví dụ tiêu biểu của nhóm này.
Điểm đáng chú ý là sự kết hợp không làm mất đi công năng phụng vụ. Không gian vẫn hướng về cung thánh, có vị trí dành cho cộng đoàn, bàn thờ, tranh tượng và các nghi thức Công giáo. Hình thức bản địa giúp công trình trở nên quen thuộc hơn trong cảnh quan làng quê.
Dấu ấn của quá trình bản địa hóa
Trong lịch sử kiến trúc tôn giáo Việt Nam, việc tiếp nhận hình thức ngoại nhập thường đi kèm quá trình điều chỉnh. Nhà thờ Công giáo cũng không nằm ngoài quy luật đó.
Tại các đô thị lớn, nhiều nhà thờ được xây theo mẫu châu Âu với vòm cuốn, cột xây và tháp cao. Ở nông thôn, điều kiện vật liệu, thợ thủ công và thẩm mỹ cộng đồng dẫn đến những giải pháp khác. Khung gỗ, mái ngói và nghệ thuật chạm khắc tiếp tục được sử dụng nhưng phục vụ một loại hình công trình mới.
Nhà thờ Hai Giáp vì thế có giá trị như một dấu vết của sự gặp gỡ văn hóa. Công trình cho thấy người Công giáo Việt Nam tiếp nhận một mô hình kiến trúc có sẵn và chủ động tạo ra không gian phù hợp với môi trường sống của mình.
