Nhà thờ Giáo xứ Đền Thánh Đông Phú là một địa điểm Công giáo có lịch sử lâu đời tại vùng ven biển Tiền Hải trước đây. Không gian này vừa là nhà thờ của cộng đoàn giáo xứ, vừa được Giáo phận Thái Bình xác lập là đền thánh kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam, gắn đặc biệt với hai người con quê hương là Thánh Phêrô Đinh Văn Dũng và Thánh Phêrô Đinh Văn Thuần.
Lịch sử Đông Phú không chỉ được ghi dấu bằng những lần dựng nhà thờ, di chuyển địa điểm hay mở rộng cơ sở mục vụ. Giá trị nổi bật hơn nằm ở ký ức của một cộng đồng Công giáo đã hình thành từ đầu thế kỷ XIX, trải qua thời kỳ cấm đạo, gìn giữ câu chuyện về các chứng nhân tử đạo và tiếp tục xây dựng đời sống tôn giáo trong hoàn cảnh xã hội nhiều biến đổi.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ hành chính của nhà thờ đã thay đổi. Tuy nhiên, tên gọi “Đền Thánh Đông Phú ở Tiền Hải, Thái Bình” vẫn quen thuộc trong ký ức địa phương, trong hồ sơ cũ và trong cách tìm kiếm của nhiều người. Vì vậy, khi giới thiệu địa điểm này cần phân biệt rõ địa danh lịch sử với địa chỉ hành chính hiện nay.
Tên gọi chính thức và địa chỉ hiện nay
Tên gọi được sử dụng phổ biến là Giáo xứ Đền Thánh Tử đạo Đông Phú, thường được gọi ngắn gọn là Giáo xứ Đông Phú, Đền Thánh Đông Phú hoặc Nhà thờ Đông Phú. Giáo xứ thuộc Giáo hạt Nam Tiền Hải, Giáo phận Thái Bình.
Theo địa giới trước ngày 1/7/2025, nhà thờ nằm tại thôn Vĩnh Trà, xã Nam Trung, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Đây cũng là địa chỉ xuất hiện trong nhiều hồ sơ giáo phận, bản đồ, bài giới thiệu và tài liệu được biên soạn trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính.
Theo Nghị quyết số 1666/NQ-UBTVQH15, toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Nam Phú, Nam Hưng và Nam Trung được sắp xếp thành xã Hưng Phú. Chính quyền xã mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Do tỉnh Thái Bình và tỉnh Hưng Yên đã được tổ chức lại trong hệ thống hành chính mới, địa chỉ hiện nay của nhà thờ có thể ghi là:
Thôn Vĩnh Trà, xã Hưng Phú, tỉnh Hưng Yên.
Khi tìm đường, người đi lễ hoặc khách tham quan có thể sử dụng cả hai cụm địa chỉ “Vĩnh Trà, Nam Trung, Tiền Hải, Thái Bình” và “Vĩnh Trà, Hưng Phú, Hưng Yên”. Việc giữ địa danh cũ trong phần mô tả có ý nghĩa định vị lịch sử, nhưng trên giấy tờ và thông tin liên hệ mới cần ưu tiên địa chỉ hành chính hiện hành.
Đền Thánh Đông Phú nằm cách Tòa Giám mục Thái Bình khoảng 31 km về phía đông nam. Trong hệ thống giáo xứ của Giáo hạt Nam Tiền Hải, Đông Phú tiếp giáp các giáo xứ Trung Đông, Thanh Châu và Nam Biên. Vị trí ấy cho thấy nhà thờ nằm trong một vùng có mật độ cộng đồng Công giáo khá rõ nét, nơi nhiều giáo xứ, giáo họ đã hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ.
Đông Phú từ một giáo họ đầu thế kỷ XIX
Dấu mốc thành lập năm 1815
Tư liệu của Giáo phận Thái Bình cho biết vùng Đông Phú đón nhận Tin Mừng từ đầu thế kỷ XIX. Năm 1815, Giáo họ Đông Phú được thành lập, khi ấy trực thuộc Giáo xứ Trung Đồng. Cộng đoàn nhận Thánh Phanxicô Xaviê làm quan thầy đệ nhất và Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội làm quan thầy đệ nhị.
Việc hình thành một giáo họ vào năm 1815 cho thấy đời sống Công giáo tại Đông Phú đã được tổ chức tương đối ổn định từ khá sớm. “Giáo họ” trong cơ cấu Công giáo là một cộng đoàn tín hữu thuộc phạm vi của một giáo xứ, có nơi cầu nguyện và các sinh hoạt riêng nhưng vẫn chịu sự coi sóc của linh mục chính xứ.
Ngôi nhà thờ đầu tiên của Giáo họ Đông Phú được mô tả là một công trình nhỏ, lợp rạ, nằm cách vị trí nhà thờ hiện nay khoảng 350 m về phía bắc. Kiểu nhà thờ đơn sơ này phản ánh điều kiện vật chất của các cộng đồng Công giáo nông thôn đầu thế kỷ XIX: kiến trúc chủ yếu dựa vào vật liệu địa phương, quy mô phù hợp với dân số và khả năng đóng góp của giáo dân.
Nhà thờ ban đầu không còn tồn tại, nhưng vị trí và ký ức về công trình vẫn là một phần quan trọng trong lịch sử cộng đoàn. Nó đánh dấu giai đoạn Đông Phú chuyển từ những nhóm tín hữu nhỏ lẻ sang một cộng đồng có không gian thờ phượng chung và có cơ cấu tổ chức tương đối rõ ràng.
Di chuyển nhà thờ năm 1833
Năm 1833, nhà thờ được chuyển đến một gò cát bồi và xây dựng lại với quy mô lớn hơn. Đối với vùng đồng bằng ven biển, việc lựa chọn gò đất cao có ý nghĩa thực tế, giúp công trình hạn chế tác động của ngập úng, nước triều và nền đất yếu.
Ngôi nhà thờ được dựng tại địa điểm mới đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo trong hơn một thế kỷ. Công trình tiếp tục phục vụ cộng đoàn cho đến năm 1998, khi Đông Phú bắt đầu xây dựng ngôi thánh đường hiện nay.
Quá trình liên tục sửa chữa một nhà thờ trong thời gian dài cho thấy công trình không chỉ là nơi cử hành nghi lễ. Nhà thờ còn là trung tâm hội tụ của cộng đồng, gắn với lễ bổn mạng, bí tích, hôn phối, tang lễ, giáo dục đức tin và ký ức của các gia đình Công giáo tại địa phương.
Ký ức về hai thánh tử đạo quê hương
Giá trị đặc biệt của Đông Phú gắn với Thánh Phêrô Đinh Văn Dũng và Thánh Phêrô Đinh Văn Thuần. Hai vị là người của họ đạo Đông Phú khi cộng đoàn còn thuộc Giáo xứ Trung Đồng, thường được tư liệu Công giáo địa phương nhắc đến như “hai thánh tử đạo quê hương”.
Những giáo dân bình dị làm nghề ngư phủ
Hai ông Phêrô Dũng và Phêrô Thuần đều là giáo dân có gia đình, sinh sống bằng nghề ngư phủ. Tư liệu của Giáo phận Thái Bình mô tả họ là những tín hữu bình dân, chất phác và nhiệt thành, chú trọng giáo dục con cái theo đời sống đức tin.
Thông tin về năm sinh của Thánh Phêrô Đinh Văn Thuần chưa hoàn toàn thống nhất giữa các bài viết được công bố trên cùng hệ thống tư liệu giáo phận. Có tài liệu ghi cả hai vị sinh khoảng năm 1800, trong khi một bài khác ghi Thánh Phêrô Thuần sinh năm 1802. Vì chưa có cơ sở rõ ràng để phân định, cách trình bày thận trọng nhất là cho biết hai vị đều sinh vào khoảng đầu thế kỷ XIX và đã ngoài 60 tuổi khi bị bắt.
Sự thận trọng này cần thiết khi biên soạn lịch sử tôn giáo. Những khác biệt nhỏ về niên đại có thể xuất phát từ cách ghi chép tên tuổi, tuổi âm lịch, gia phả hoặc quá trình sao chép tư liệu. Điều được các nguồn thống nhất là quê quán Đông Phú, nghề nghiệp ngư phủ, hoàn cảnh bị bắt và ngày tử đạo 6/6/1862.
Bị bắt trong thời kỳ cấm đạo
Đầu năm 1862, trong bối cảnh việc bách hại Công giáo diễn ra gay gắt dưới triều vua Tự Đức, hai ông bị bắt và đưa đi giam giữ. Tư liệu giáo phận ghi rằng họ bị giải về huyện, sau đó bị giam tại ngục Ngọc Chí.
Trong thời gian bị giam, hai vị phải mang gông, chịu xiềng xích và nhiều lần bị ép bước qua Thập Giá như một hành vi biểu thị việc từ bỏ đức tin. Thánh Phêrô Dũng kiên quyết từ chối. Đối với Thánh Phêrô Thuần, tư liệu Công giáo ghi lại một chi tiết đáng chú ý: có lúc ông đã dao động và làm theo yêu cầu của quan, nhưng sau đó hối tiếc, lấy lại lòng can đảm và tiếp tục tuyên xưng đức tin.
Chi tiết ấy khiến câu chuyện về Thánh Phêrô Thuần không chỉ là hình ảnh của sự kiên cường tuyệt đối, mà còn phản ánh kinh nghiệm rất con người về sợ hãi, yếu đuối, hối cải và đứng dậy. Trong cách nhìn của Công giáo, điều được nhấn mạnh không phải là việc một con người chưa từng dao động, mà là khả năng trở về và trung thành đến cuối cùng.
Ngày 6/6/1862, hai ông bị kết án thiêu. Tư liệu của Giáo phận Thái Bình thuật rằng hai vị bị nhốt trong một cũi tre rồi chất củi xung quanh. Hai vị qua đời trong cuộc hành hình và được cộng đồng Công giáo tưởng nhớ như những chứng nhân đã hy sinh mạng sống vì đức tin.
Được tuyên phong chân phước và hiển thánh
Ngày 29/4/1951, Đức Giáo hoàng Piô XII tuyên phong chân phước cho một nhóm các vị tử đạo tại Việt Nam, trong đó có hai ông Phêrô Đinh Văn Dũng và Phêrô Đinh Văn Thuần.
Ngày 19/6/1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tuyên phong 117 vị tử đạo tại Việt Nam lên bậc hiển thánh. Hai người con của Đông Phú từ đó được tôn kính trong hàng ngũ Các Thánh Tử đạo Việt Nam.
Trong Công giáo, việc gọi hai vị là “thánh tử đạo” dựa trên quyết định tuyên phong chính thức của Giáo hội, không phải một danh xưng hình thành tự phát trong dân gian. Ngày 6/6 hằng năm trở thành dịp đặc biệt để cộng đoàn Đông Phú tưởng nhớ ngày tử đạo của hai vị, thường được diễn đạt trong ngôn ngữ Công giáo là ngày “sinh nhật trên trời”.
Khai quật hài cốt và xây dựng nơi tưởng niệm
Ngày 6/6/1991, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang cho phép Giáo họ Đông Phú khai quật hài cốt hai thánh tử đạo Phêrô Đinh Văn Dũng và Phêrô Đinh Văn Thuần.
Đây là một dấu mốc quan trọng đối với đời sống tôn giáo địa phương. Trong truyền thống Công giáo, hài cốt và những di vật gắn với các thánh được tôn kính như chứng tích của một đời sống đức tin, nhưng không được đồng nhất với sự thờ phụng dành cho Thiên Chúa. Việc bảo quản và tôn kính thánh tích phải được đặt trong khuôn khổ phụng vụ và quy định của Giáo hội.
Ngày 3/2/2003, cộng đoàn khởi công xây dựng một nhà nguyện trên phần mộ của hai thánh. Đến ngày 24/11 cùng năm, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang dâng thánh lễ tạ ơn, làm phép và khánh thành công trình.
Nhà nguyện trên phần mộ tạo nên một điểm nhấn riêng trong toàn bộ không gian Đông Phú. Nếu thánh đường chính là nơi cộng đoàn cử hành phụng vụ, nhà nguyện tưởng niệm giúp người hành hương tiếp cận trực tiếp hơn với ký ức của hai vị tử đạo quê hương.
Xây dựng ngôi thánh đường hiện nay
Đặt viên đá xây dựng năm 1998
Sau nhiều thế hệ sử dụng và trùng tu ngôi nhà thờ cũ, ngày 6/6/1998, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang chủ sự thánh lễ tạ ơn và đặt viên đá xây dựng ngôi thánh đường mới.
Thời điểm khởi công được lựa chọn đúng ngày kỷ niệm cuộc tử đạo của hai thánh quê hương. Điều đó tạo nên sự liên kết có chủ ý giữa công trình kiến trúc mới với ký ức lịch sử của cộng đồng. Nhà thờ không chỉ được xây để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt ngày càng lớn, mà còn được định hướng trở thành nơi tưởng niệm Các Thánh Tử đạo Việt Nam.
Công việc xây dựng diễn ra khi Đông Phú vẫn là một giáo họ trực thuộc giáo xứ khác. Vì vậy, việc hình thành một thánh đường quy mô lớn cho thấy cộng đoàn đã có sự phát triển đáng kể về dân số, tổ chức và khả năng huy động nguồn lực.
Thánh hiến và cung hiến cho Các Thánh Tử đạo Việt Nam
Ngày 24/11/2000, nhân lễ kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam và trong bối cảnh Đại Năm Thánh 2000 của Giáo hội Công giáo, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang cắt băng, thánh hiến nhà thờ Đông Phú.
Ngôi nhà thờ được đặt dưới tước hiệu dâng kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam và được giới thiệu là công trình chung của Giáo phận Thái Bình dành cho việc tưởng niệm các thánh tử đạo.
Dấu mốc này giúp phân biệt chức năng của nhà thờ Đông Phú với một nhà thờ giáo họ thông thường. Công trình vừa phục vụ cộng đoàn tại chỗ, vừa hướng tới vai trò rộng hơn trong đời sống của toàn giáo phận.
Từ giáo họ trở thành đền thánh và giáo xứ
Được xác lập là Đền Thánh Tử đạo
Theo phần lược sử chi tiết do Giáo phận Thái Bình công bố, sắc lệnh nâng Đông Phú lên đền thánh được ký ngày 5/6/2006. Ngày 6/6/2006, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang về dâng thánh lễ tạ ơn và công bố việc xác lập Giáo họ Đông Phú thành Đền Thánh kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam tại Giáo phận Thái Bình.
Danh xưng “đền thánh” ở đây không đơn thuần là cách gọi một công trình lớn hoặc đẹp. Đó là một quy chế tôn giáo được thiết lập bởi thẩm quyền của giáo phận, gắn với mục đích hành hương, tưởng niệm và cử hành các sinh hoạt thiêng liêng.
Vì vậy, cách gọi đầy đủ Đền Thánh Tử đạo Đông Phú phản ánh chính xác hơn vai trò của nơi này. Đền thánh tưởng niệm toàn thể Các Thánh Tử đạo Việt Nam, đồng thời mang dấu ấn đặc biệt của hai thánh tử đạo xuất thân từ chính cộng đồng Đông Phú.
Được nâng lên hàng giáo xứ
Ngày 4/8/2007, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang ban sắc nâng Giáo họ Đền Thánh Đông Phú lên hàng Giáo xứ Đền Thánh Tử đạo Đông Phú và bổ nhiệm cha Giuse Nguyễn Thuận làm linh mục chính xứ tiên khởi.
Từ dấu mốc này, Đông Phú có tư cách một giáo xứ độc lập trong cơ cấu Giáo phận Thái Bình. Giáo xứ có linh mục coi sóc riêng, hội đồng mục vụ và các tổ chức phục vụ đời sống phụng vụ, giáo lý, bác ái cũng như sinh hoạt cộng đồng.
Trang thông tin tóm tắt của giáo phận hiện có một trường dữ liệu ghi “năm thành lập giáo xứ: 02/12/2006”, trong khi phần lược sử chi tiết trên cùng trang xác định sự kiện ban sắc nâng lên giáo xứ diễn ra ngày 4/8/2007. Do phần lược sử mô tả rõ sự kiện, người biên soạn nên sử dụng ngày 4/8/2007 khi nói về mốc Đông Phú chính thức được nâng lên hàng giáo xứ, đồng thời không diễn giải thêm về ngày 2/12/2006 khi chưa có tài liệu giải thích.
Trung tâm tôn thờ Thánh Thể suốt ngày đêm
Ngày 8/4/2008, Đức cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Sang đặt Đông Phú trở thành trung tâm tôn thờ Chúa Giêsu Thánh Thể cấp giáo phận suốt ngày đêm.
Trong thực hành Công giáo, chầu Thánh Thể là thời gian các tín hữu cầu nguyện trước Thánh Thể được đặt trang trọng để tôn kính. Hoạt động này khác với việc tham dự Thánh lễ, dù đều đặt mầu nhiệm Thánh Thể ở vị trí trung tâm.
Tại Đông Phú, các thành viên trong cộng đoàn được tổ chức luân phiên để duy trì những giờ chầu. Vai trò này khiến đền thánh trở thành một không gian cầu nguyện không chỉ dành cho giáo dân địa phương, mà còn phục vụ những người từ các giáo xứ khác tìm đến hành hương.
Danh xưng “trung tâm tôn thờ Thánh Thể suốt ngày đêm” cũng cho thấy Đông Phú có hai chiều kích gắn bó với nhau. Một mặt là ký ức về các chứng nhân tử đạo; mặt khác là đời sống phụng vụ và cầu nguyện đang tiếp diễn trong cộng đoàn hiện tại.
Kiến trúc Nhà thờ Đền Thánh Đông Phú
Mặt tiền mang cảm hứng Gothic
Nhà thờ hiện nay có mặt tiền được tổ chức theo trục đối xứng, nổi bật với hai tháp chuông cao ở hai bên. Các tháp được chia thành nhiều tầng, sử dụng cửa vòm nhọn, trụ đứng, gờ chỉ và những chi tiết vươn cao, tạo cảm giác thanh thoát đặc trưng của kiến trúc nhà thờ mang cảm hứng Gothic.
Khoảng giữa hai tháp là khối mặt tiền chính với cửa lớn, các ô cửa trang trí và tượng thánh. Những đường nét thẳng đứng liên tục hướng ánh nhìn lên cao, thể hiện ngôn ngữ biểu tượng quen thuộc của kiến trúc Kitô giáo: con người từ không gian trần thế hướng tâm trí đến Thiên Chúa.
Màu sắc chủ đạo của mặt tiền tương đối sáng, kết hợp các mảng trang trí đậm nhạt, giúp công trình nổi bật giữa không gian bằng phẳng của vùng đồng bằng ven biển. Hai tháp chuông không chỉ có chức năng kiến trúc mà còn là dấu hiệu nhận biết nhà thờ từ xa.
Không nên vội xác định công trình thuộc một trường phái Gothic thuần túy theo tiêu chuẩn kiến trúc châu Âu. Chính xác hơn, đây là một nhà thờ Công giáo Việt Nam sử dụng nhiều yếu tố tạo hình Gothic, được điều chỉnh theo vật liệu, kỹ thuật xây dựng và thẩm mỹ địa phương.
Sự hiện diện của kiến trúc mái truyền thống
Bên cạnh khối nhà thờ có một công trình với mái ngói đỏ, nhiều lớp mái cong và các đầu đao vươn lên, gợi liên tưởng đến kiến trúc đình, đền và nhà thờ họ của người Việt.
Sự đặt cạnh nhau giữa tháp chuông Gothic và mái cong truyền thống tạo nên diện mạo đáng chú ý cho toàn bộ khuôn viên. Đây không nhất thiết là sự pha trộn tùy ý, mà phản ánh một xu hướng khá phổ biến trong kiến trúc Công giáo Việt Nam: tiếp nhận hình thức nhà thờ phương Tây đồng thời sử dụng các yếu tố bản địa để công trình gần gũi hơn với cảnh quan và cảm quan văn hóa địa phương.
Những yếu tố kiến trúc truyền thống không làm thay đổi chức năng Công giáo của công trình. Chúng cho thấy cộng đồng tín hữu có thể diễn đạt đức tin của mình bằng ngôn ngữ tạo hình quen thuộc với môi trường văn hóa Việt Nam.
Sân nhà thờ và không gian cộng đồng
Phía trước nhà thờ là khoảng sân rộng, thuận lợi cho việc tập trung giáo dân trong các ngày lễ lớn, cuộc rước và những sinh hoạt chung. Cổng vào đặt trên trục chính dẫn thẳng đến mặt tiền thánh đường, giúp nhấn mạnh tính trang nghiêm của lối tiếp cận.
Trong khuôn viên còn có nhà nguyện tưởng niệm hai thánh tử đạo, các công trình mục vụ và không gian phục vụ sinh hoạt giáo xứ. Ngày 2/1/2013, Giáo phận Thái Bình tổ chức nghi thức đặt viên đá xây dựng Trung tâm Mục vụ Giáo xứ Đền Thánh Tử đạo Đông Phú.
Như vậy, Đông Phú không phải một công trình đơn lẻ mà là một quần thể tôn giáo gồm thánh đường, không gian tưởng niệm, nơi cầu nguyện và cơ sở phục vụ cộng đồng.
Các vị bổn mạng của Giáo xứ Đông Phú
Giáo xứ Đông Phú nhận Thánh Phanxicô Xaviê làm bổn mạng đệ nhất, kính lễ ngày 3/12. Ngài là một nhà truyền giáo Công giáo sống ở thế kỷ XVI, được tôn kính rộng rãi trong các cộng đồng truyền giáo tại châu Á.
Bổn mạng đệ nhị của giáo xứ là Đức Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội, kính lễ ngày 8/12. Tước hiệu này gắn với niềm tin Công giáo rằng Đức Maria được Thiên Chúa gìn giữ khỏi tội nguyên tổ ngay từ giây phút đầu tiên của cuộc đời.
Hai ngày lễ bổn mạng diễn ra gần nhau trong tháng 12, tạo nên một khoảng thời gian có ý nghĩa đối với đời sống của cộng đoàn. Tuy nhiên, lịch tổ chức cụ thể, giờ lễ và các hoạt động đi kèm có thể thay đổi theo từng năm. Người dự lễ từ nơi khác nên theo dõi thông báo chính thức của giáo xứ hoặc Giáo phận Thái Bình thay vì tự suy đoán lịch trình.
Bên cạnh lễ bổn mạng, ngày 6/6 tưởng niệm hai thánh tử đạo quê hương và ngày 24/11 kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam là những thời điểm đặc biệt tại Đông Phú. Tuần Chầu lượt của giáo xứ cũng thường được tổ chức trong bầu khí mừng kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam, nhưng ngày khai mạc và chính tiệc cần được kiểm tra theo thông báo của từng năm.
Đời sống của cộng đoàn Giáo xứ Đông Phú
Hồ sơ giới thiệu do Giáo phận Thái Bình công bố năm 2025 ghi nhận toàn giáo xứ có khoảng 1.590 giáo dân, trong đó cộng đoàn tại nhà xứ có 1.388 người. Giáo họ Tân Phú trực thuộc có khoảng 202 giáo dân. Đây là số liệu tại thời điểm hồ sơ được lập, không nên hiểu là con số cố định cho những năm sau.
Giáo họ Tân Phú được thành lập ngày 12/5/2008, nhận lễ Đức Maria Hồn Xác Lên Trời ngày 15/8 làm bổn mạng. Nhà thờ Tân Phú nằm cách nhà xứ Đông Phú khoảng 2 km về phía nam theo địa giới cũ.
Các sinh hoạt được ghi nhận tại giáo xứ và giáo họ gồm hội đồng mục vụ, các đoàn thể, ca đoàn, hoạt động giáo lý và những giờ chầu Thánh Thể. Tương tự nhiều giáo xứ nông thôn Bắc Bộ, đời sống tôn giáo tại Đông Phú gắn chặt với gia đình, xóm làng và sự tham gia tự nguyện của giáo dân.
Các ngày lễ lớn không chỉ có ý nghĩa phụng vụ mà còn là dịp những người sinh sống, học tập hoặc làm việc xa quê trở về gặp gỡ gia đình và cộng đồng. Nhờ đó, nhà thờ góp phần duy trì sự liên kết giữa các thế hệ người Đông Phú.
Những sinh hoạt hành hương tiêu biểu
Ngày tưởng niệm 6/6
Ngày 6/6 là ngày cộng đoàn tưởng niệm cuộc tử đạo của Thánh Phêrô Đinh Văn Dũng và Thánh Phêrô Đinh Văn Thuần. Những năm tổ chức đại lễ, chương trình có thể gồm Thánh lễ, cầu nguyện, cung nghinh, sinh hoạt văn nghệ và gặp gỡ cộng đồng.
Năm 2024, Giáo phận Thái Bình tổ chức tại Đông Phú đại lễ kỷ niệm 162 năm ngày tử đạo của hai vị. Thánh lễ do Giám mục Giáo phận Thái Bình chủ sự, với sự tham dự của các linh mục, tu sĩ, giáo dân địa phương và khách hành hương.
Đây là lịch của một năm cụ thể, không phải căn cứ để xác định đầy đủ lịch tổ chức cho những năm sau. Ngày truyền thống vẫn là 6/6, còn quy mô, thời gian và các hoạt động phụ trợ cần căn cứ thông báo mới nhất.
Tuần Chầu lượt
Tuần Chầu lượt là thời gian một giáo xứ đại diện cho cộng đồng giáo phận tổ chức các giờ chầu Thánh Thể, Thánh lễ, lãnh nhận Bí tích Hòa giải và các sinh hoạt mục vụ.
Tại Đền Thánh Đông Phú, Tuần Chầu thường mang thêm chiều kích tưởng niệm Các Thánh Tử đạo Việt Nam và hai thánh quê hương. Các cuộc rước Thánh Thể hoặc cung nghinh thánh tượng, thánh tích khi được tổ chức phải tuân theo nghi thức và hướng dẫn của giáo quyền.
Đối với người không theo Công giáo, những sinh hoạt này có thể được quan sát như một biểu hiện của văn hóa cộng đồng và đời sống tôn giáo. Tuy nhiên, cần tôn trọng không gian phụng vụ, không chen lấn, quay phim ở vị trí gây cản trở hoặc xem nghi lễ như một màn trình diễn.
Giá trị lịch sử và văn hóa của Đền Thánh Đông Phú
Nơi lưu giữ ký ức cộng đồng
Giá trị đầu tiên của Đông Phú nằm ở tính liên tục của lịch sử cộng đoàn. Từ ngôi nhà thờ lợp rạ năm 1815 đến thánh đường hiện nay là hành trình kéo dài hơn hai thế kỷ, gắn với nhiều thế hệ giáo dân.
Mỗi công trình được dựng lên đều phản ánh một giai đoạn cụ thể: nhà thờ nhỏ của buổi đầu hình thành giáo họ; nhà thờ trên gò cát bồi; thánh đường dâng kính Các Thánh Tử đạo Việt Nam; nhà nguyện trên phần mộ hai thánh; trung tâm mục vụ phục vụ cộng đồng hiện đại.
Những lớp kiến trúc và ký ức ấy giúp Đông Phú trở thành một địa điểm quan trọng để tìm hiểu lịch sử Công giáo tại vùng ven biển đồng bằng Bắc Bộ.
Biểu tượng về lòng trung thành và sự hối cải
Câu chuyện của hai thánh tử đạo quê hương thường được cộng đồng nhìn nhận như một lời nhắc nhở về lòng trung thành với đức tin. Riêng diễn biến cuộc đời Thánh Phêrô Thuần còn làm nổi bật ý nghĩa của sự hối cải: con người có thể yếu đuối nhưng vẫn có khả năng sửa đổi và trở lại với điều mình tin là đúng.
Khi tiếp cận từ góc độ văn hóa, cần đặt câu chuyện trong hoàn cảnh lịch sử thế kỷ XIX, tránh sử dụng sự hy sinh của các vị tử đạo để kích động đối lập giữa các cộng đồng tôn giáo hoặc giữa quá khứ với hiện tại.
Giá trị phù hợp hơn đối với xã hội hôm nay là tinh thần tôn trọng lương tâm, khả năng gìn giữ niềm tin trước nghịch cảnh và cách cộng đồng tưởng nhớ những người đi trước bằng đời sống đoàn kết, nhân ái.
Không tự đồng nhất với di tích do Nhà nước xếp hạng
Đền Thánh Đông Phú là một công trình tôn giáo có giá trị đối với Giáo phận Thái Bình và cộng đồng Công giáo địa phương. Tuy nhiên, chưa có căn cứ tin cậy được kiểm chứng để khẳng định nơi đây đã được cơ quan nhà nước xếp hạng là di tích cấp tỉnh, di tích quốc gia hoặc di tích quốc gia đặc biệt.
Danh xưng “đền thánh” là quy chế trong tổ chức Công giáo, không đồng nghĩa với danh hiệu “di tích lịch sử – văn hóa” theo pháp luật về di sản văn hóa. Hai hệ thống công nhận này có thẩm quyền, mục đích và thủ tục khác nhau.
Vì vậy, bài viết nên gọi đúng là Đền Thánh Tử đạo Đông Phú, nhà thờ giáo xứ hoặc công trình tôn giáo, không tự bổ sung danh hiệu xếp hạng di tích khi chưa có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Lưu ý khi đến Nhà thờ Đền Thánh Đông Phú
Đền thánh trước hết là không gian thờ phượng đang được sử dụng thường xuyên. Người đến tham quan hoặc hành hương nên mặc trang phục lịch sự, nói chuyện nhỏ, giữ vệ sinh và tuân theo hướng dẫn của giáo xứ.
Trong thời gian đang cử hành Thánh lễ, chầu Thánh Thể hoặc bí tích, khách tham quan không nên đi lại liên tục trước cung thánh, dùng đèn flash hoặc đứng quay phim tại lối rước. Những khu vực dành riêng cho nghi lễ và người phục vụ cần được tôn trọng.
Việc tôn kính các thánh trong Công giáo hướng người tín hữu đến đời sống cầu nguyện và noi gương đạo đức, không phải hoạt động đổi chác để đạt được tài lộc, chữa bệnh hoặc thay đổi vận mệnh. Người hành hương không nên tiếp cận đền thánh bằng tâm lý xin lợi ích vật chất một cách máy móc hoặc lan truyền những lời đồn thiếu căn cứ.
Giờ Thánh lễ, lịch chầu, ngày hành hương và quy định đón đoàn có thể thay đổi. Với đoàn đông người, nên liên hệ trực tiếp với giáo xứ trước chuyến đi để được hướng dẫn về thời gian, nơi đỗ xe và khu vực sinh hoạt.
Vì sao tên bài vẫn ghi “Tiền Hải, Thái Bình”?
Tiền Hải và Thái Bình là những địa danh gắn bó lâu dài với lịch sử Đông Phú. Các biến cố từ khi thành lập giáo họ năm 1815, cuộc tử đạo năm 1862 cho đến quá trình xây dựng đền thánh đều được ghi lại trong bối cảnh địa lý này.
Sau khi tổ chức lại đơn vị hành chính, xã Nam Trung không còn là một đơn vị độc lập mà trở thành một phần của xã Hưng Phú, tỉnh Hưng Yên. Dù vậy, việc giữ tên “Tiền Hải, Thái Bình” trong tiêu đề giúp người đọc nhận biết đúng địa điểm từng được biết đến rộng rãi và tìm lại những tư liệu cũ.
Trong phần nội dung và thông tin liên hệ, địa chỉ mới cần được cập nhật rõ ràng. Cách trình bày đồng thời hai địa chỉ giúp tránh nhầm lẫn và bảo đảm sự liên tục giữa ký ức lịch sử với thực tế hành chính hiện nay.
Kết luận
Nhà thờ Giáo xứ Đền Thánh Đông Phú là một không gian Công giáo tiêu biểu của vùng Tiền Hải trước đây. Từ một giáo họ được thành lập năm 1815, Đông Phú từng bước xây dựng nhà thờ, gìn giữ ký ức về hai thánh tử đạo quê hương, được xác lập thành đền thánh và sau đó trở thành một giáo xứ độc lập của Giáo phận Thái Bình.
Giá trị của Đông Phú không chỉ nằm ở mặt tiền hai tháp chuông hay quy mô khuôn viên. Ý nghĩa sâu sắc hơn được tạo nên bởi sự tiếp nối giữa kiến trúc, ký ức gia đình, đời sống phụng vụ và câu chuyện của những con người bình dị đã trở thành biểu tượng đức tin đối với cộng đồng.
Trong bối cảnh địa giới hành chính thay đổi, việc ghi chép đúng tên gọi, địa chỉ và các mốc lịch sử càng trở nên cần thiết. Gìn giữ Đền Thánh Đông Phú vì thế không chỉ là bảo quản một công trình tôn giáo, mà còn là trân trọng một phần lịch sử văn hóa của cộng đồng Công giáo tại vùng đồng bằng ven biển Bắc Bộ.
