Hình ảnh Nông thôn Bắc Bộ vào thập niên 1990

Những con đường đất chạy giữa đồng lúa, mái nhà phủ màu thời gian, người nông dân gánh lúa trên vai, trẻ nhỏ đứng bên hiên nhà hay người già lặng lẽ trong căn phòng thiếu ánh sáng tạo nên một diện mạo làng quê Bắc Bộ vừa gần gũi, vừa cách xa đời sống hôm nay. Đây không phải những cảnh được dàn dựng nhằm tái hiện quá khứ, mà là những khoảnh khắc đời thường được ghi lại khi người dân đang lao động, nghỉ ngơi và sinh hoạt trong chính không gian sống của mình.

Bộ ảnh của nhiếp ảnh gia Robert Nickelsberg được thực hiện qua nhiều chuyến trở lại Khánh Phú trong khoảng từ năm 1988 đến tháng 1/1990. Khoảng thời gian này nằm ngay buổi đầu công cuộc Đổi mới, khi đời sống nông thôn Việt Nam vẫn mang đậm dấu ấn của nền kinh tế tập thể nhưng đã bắt đầu xuất hiện những thay đổi trong tổ chức sản xuất, sinh hoạt gia đình và quan hệ giữa người nông dân với ruộng đất.

Nhìn lại những khuôn hình ấy hôm nay không chỉ để hoài niệm về một thời gian khó. Giá trị lớn hơn của bộ ảnh nằm ở khả năng giúp người xem nhận diện những lớp văn hóa từng hiện diện trong làng quê: cách con người tổ chức đời sống, sử dụng công cụ lao động, chăm sóc gia súc, phân chia công việc, nuôi dạy con cái và duy trì sự gắn bó giữa gia đình với cộng đồng.

Robert Nickelsberg và hành trình ghi lại đời sống Khánh Phú

Robert Nickelsberg là một nhiếp ảnh gia tài liệu từng làm việc theo hợp đồng cho tạp chí TIME trong gần ba thập niên. Ông dành phần lớn sự nghiệp để ghi lại những biến động chính trị, xã hội và văn hóa tại nhiều quốc gia đang phát triển. Từ năm 1988 đến năm 1999, ông đặt cơ sở làm việc tại New Delhi và thường xuyên di chuyển qua nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam.

Theo lời giới thiệu của chính nhiếp ảnh gia, sau khi Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới năm 1986, ông muốn theo dõi những thay đổi mà các chính sách kinh tế mới có thể mang đến cho cư dân nông thôn miền Bắc. Năm 1988, Robert Nickelsberg và một người viết cùng đi được phía Việt Nam cho phép tiếp cận Khánh Phú để thực hiện một dự án dài hạn về đời sống làng quê.

Khánh Phú trong bộ ảnh là địa danh nào?

Nhiều bài đăng tại Việt Nam giới thiệu bộ ảnh được thực hiện tại xã Khánh Phú, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình. Cách ghi này giúp người đọc hiện đại dễ nhận diện địa điểm nhưng chưa phản ánh đúng địa giới hành chính vào lúc Robert Nickelsberg chụp ảnh.

Năm 1977, xã Khánh Phú cùng một số xã vốn thuộc huyện Yên Khánh được nhập vào huyện Tam Điệp của tỉnh Hà Nam Ninh. Vì vậy, trong những năm 1988–1990, địa chỉ phù hợp với thời điểm lịch sử là xã Khánh Phú, huyện Tam Điệp, tỉnh Hà Nam Ninh. Tỉnh Hà Nam Ninh được chia tách vào cuối năm 1991; tỉnh Ninh Bình chính thức được tái lập từ năm 1992.

Đến năm 1994, Chính phủ thành lập lại huyện Yên Khánh trên cơ sở các xã Khánh Hòa, Khánh An, Khánh Phú, Khánh Cư, Khánh Vân, Khánh Hải, Khánh Ninh, Khánh Lợi, Khánh Tiên và Khánh Thiện. Từ đó, địa danh xã Khánh Phú, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình được sử dụng trong hơn ba thập niên.

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, toàn bộ diện tích và dân số của phường Ninh Phúc cùng các xã Khánh Hòa, Khánh Phú và Khánh An được hợp nhất thành phường Đông Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Chính quyền tại đơn vị hành chính mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025.

Do đó, phần chú thích mở đầu của bài viết có thể trình bày theo cách rõ ràng hơn:

Bộ ảnh được thực hiện tại Khánh Phú trong những năm 1988–1990. Vào thời điểm đó, địa bàn này thuộc huyện Tam Điệp, tỉnh Hà Nam Ninh; về sau thuộc xã Khánh Phú, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình và hiện nằm trong phường Đông Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình.

Cũng cần lưu ý rằng trang giới thiệu dự án của Robert Nickelsberg hiện mô tả Khánh Phú nằm tại Nam Định. Thông tin này chưa hoàn toàn thống nhất với chuỗi tư liệu hành chính về xã Khánh Phú tại khu vực Ninh Bình. Khi chưa tiếp cận hồ sơ gốc hoặc chú thích phía sau từng cuộn phim, cách trình bày thận trọng là ghi nhận cả sự khác biệt, không tự ý sửa lời của nhiếp ảnh gia và cũng không coi các bài chia sẻ trên mạng xã hội là căn cứ duy nhất.

Làng quê trong những năm đầu Đổi mới

Bộ ảnh được chụp đúng vào giai đoạn đời sống kinh tế nông thôn Việt Nam bắt đầu có những thay đổi sâu sắc. Công cuộc Đổi mới được khởi xướng năm 1986, còn Nghị quyết số 10 năm 1988 từng bước xác lập hộ gia đình như một đơn vị sản xuất nông nghiệp quan trọng, mở rộng quyền chủ động của người dân đối với ruộng đất và sản phẩm làm ra.

Những chính sách mới không làm đời sống thay đổi chỉ trong một sớm một chiều. Trong các khuôn hình của Robert Nickelsberg, người dân vẫn lao động chủ yếu bằng sức người, kết hợp với trâu bò và những dụng cụ thủ công. Lúa được cắt, bó, gánh hoặc chở trên các phương tiện đơn giản. Quần áo lao động thường sẫm màu, đã bạc và có nhiều dấu vết của bùn đất, nắng mưa.

Đồng ruộng và nhịp lao động theo mùa vụ

Trong làng quê Bắc Bộ truyền thống, thời gian sinh hoạt thường gắn với mùa vụ. Một năm được chia theo tháng và theo những thời điểm làm đất, gieo mạ, cấy lúa, làm cỏ, tát nước, gặt hái và phơi thóc. Mỗi công việc lại đòi hỏi một loại sức lực, kinh nghiệm và sự phối hợp khác nhau.

Bộ ảnh cho thấy người nông dân gần như hòa vào cảnh quan. Dáng người cúi thấp giữa ruộng, đôi chân lấm bùn hay chiếc đòn gánh đặt ngang vai phản ánh đặc điểm của lao động thủ công. Công việc thường kéo dài trong tư thế nặng nhọc, lặp đi lặp lại và phụ thuộc nhiều vào thời tiết.

Lúa sau khi cắt không kết thúc ngay hành trình của nó. Người dân còn phải bó, gom, vận chuyển, tuốt hạt, làm sạch, phơi và bảo quản. Rơm rạ được tận dụng cho nhiều mục đích như chất đốt, thức ăn hoặc chất độn cho gia súc, lợp che tạm và phục vụ sản xuất. Trong một nền kinh tế còn ít vật liệu công nghiệp, hầu như không có phần nào của cây lúa bị coi là hoàn toàn vô dụng.

Những bó lúa lớn xuất hiện trên vai hoặc trên các phương tiện vận chuyển gợi lên tính chất tập thể của mùa gặt. Dù ruộng có thể được giao cho từng hộ, quá trình thu hoạch vẫn thường cần đến sự hỗ trợ giữa người thân và hàng xóm. Sự đổi công, giúp nhau lúc mùa vụ gấp gáp từng là một phương thức thích ứng quan trọng của cộng đồng nông thôn.

Trong cách nhìn hiện đại, khung cảnh cánh đồng vàng và người gánh lúa có thể tạo cảm giác nên thơ. Nhưng phía sau vẻ đẹp thị giác là sức nặng thật sự của lao động, nguy cơ mất mùa, bệnh tật, thời tiết bất lợi và nỗi lo lương thực của mỗi gia đình. Khi viết chú thích, nên tránh những câu quá lãng mạn như “cuộc sống nghèo mà yên bình” hoặc “người dân luôn vui vẻ dù thiếu thốn”. Một bức ảnh không đủ để xác định tâm trạng hay toàn bộ hoàn cảnh của người trong ảnh.

Trâu bò và đời sống của một gia đình nông nghiệp

Trâu bò trong làng quê không đơn thuần là vật nuôi. Chúng tham gia cày kéo, vận chuyển, cung cấp phân chuồng và là một dạng tài sản có giá trị của gia đình. Việc chăm sóc gia súc vì thế gắn liền với công việc hằng ngày của cả người lớn lẫn trẻ em.

Trong một số khuôn hình, con vật đứng rất gần người, ngay bên đường làng hoặc khu vực sinh hoạt. Khoảng cách gần gũi ấy phản ánh sự đan xen giữa không gian cư trú và không gian sản xuất. Chuồng trại, sân phơi, bếp, ao, vườn và lối ra đồng thường không tách biệt rõ như trong các khu dân cư hiện đại.

Người dắt trâu bò không nhất thiết chỉ làm một công việc. Trên đường về nhà, họ có thể mang thêm cỏ, rơm, nông cụ hoặc tranh thủ kiểm tra bờ ruộng. Lao động nông nghiệp được cấu thành từ nhiều việc nhỏ nối tiếp nhau và rất khó xác định một thời điểm kết thúc rõ ràng trong ngày.

Hình ảnh gia súc cũng giúp người xem hiểu thêm về sự phụ thuộc của sản xuất vào nguồn lực gia đình. Khi máy móc nông nghiệp chưa phổ biến, sức kéo của trâu bò có thể quyết định khả năng làm đất đúng mùa. Bệnh tật hoặc mất một con vật vì thế có thể ảnh hưởng lớn đến sinh kế của một hộ.

Tuy nhiên, không nên nhìn trâu bò chỉ bằng giá trị kinh tế. Trong ký ức của nhiều người từng lớn lên ở nông thôn, việc chăn trâu, cắt cỏ hoặc dắt bò về chuồng còn gắn với tuổi thơ, với bờ đê, cánh đồng và những quan hệ bạn bè. Đây là một phần của văn hóa trải nghiệm mà thế hệ trẻ sống trong môi trường đô thị ngày nay khó có cơ hội trực tiếp cảm nhận.

Phụ nữ trong lao động và đời sống làng quê

Phụ nữ xuất hiện trong nhiều công việc khác nhau: lao động ngoài đồng, vận chuyển nông sản, chăm sóc con cái, chuẩn bị thức ăn, lấy nước, buôn bán hoặc làm những việc quanh nhà. Sự hiện diện ấy phản ánh vai trò rộng lớn của phụ nữ trong kinh tế gia đình nông thôn.

Công việc của họ thường không giới hạn trong một không gian. Sau thời gian ngoài đồng, người phụ nữ còn tiếp tục với việc bếp núc, giặt giũ, chăm sóc người già, trẻ nhỏ và vật nuôi. Nhiều phần việc diễn ra hằng ngày nhưng ít khi được tính thành thu nhập cụ thể.

Trang phục trong ảnh chủ yếu phục vụ sự thuận tiện khi lao động. Áo dài tay, quần rộng, khăn đội đầu và nón giúp che nắng, giữ ấm hoặc hạn chế bùn đất. Màu sắc không quá rực rỡ cũng liên quan đến khả năng sử dụng lâu dài và điều kiện bảo quản quần áo.

Khi viết về phụ nữ trong bộ ảnh, không nên chỉ dùng những mô tả mang tính khuôn mẫu như “tần tảo”, “chịu thương chịu khó” rồi dừng lại. Những khái niệm quen thuộc ấy có thể che khuất khối lượng công việc cụ thể và những bất bình đẳng từng tồn tại trong phân chia lao động.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là nhận diện phụ nữ như những chủ thể của đời sống kinh tế và văn hóa. Họ tham gia trực tiếp vào sản xuất, tổ chức sinh hoạt gia đình, duy trì quan hệ họ hàng và truyền dạy nhiều tri thức thực hành cho thế hệ sau.