Tìm hiểu ý nghĩa hình tượng rùa đội bia đá trong văn hóa Việt Nam, từ sự trường tồn đến truyền thống trọng học và lưu danh.
Trong nhiều đình, đền, chùa, văn miếu và khu lăng mộ cổ của Việt Nam, bia đá không đặt trực tiếp trên nền mà được nâng đỡ bởi một tượng rùa. Hình thức ấy thường được gọi là rùa đội bia hoặc rùa cõng bia. Đây vừa là một giải pháp tạo hình giúp tấm bia có vị trí trang trọng, vừa là một biểu tượng văn hóa chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa.
Ở tầng nghĩa dễ nhận thấy nhất, rùa tượng trưng cho sự bền vững, trường thọ và khả năng tồn tại lâu dài. Bia đá lại là nơi khắc ghi tên tuổi, sự kiện, công trạng, lời răn dạy hoặc ký ức của một cộng đồng. Khi hai hình tượng kết hợp, rùa đội bia trở thành biểu tượng cho mong muốn những điều được ghi trên đá sẽ được gìn giữ bền lâu cùng thời gian.
Tuy nhiên, ý nghĩa của rùa đội bia không dừng ở sự trường tồn. Trong những không gian gắn với giáo dục Nho học như Văn Miếu – Quốc Tử Giám, hình tượng này còn biểu đạt tinh thần trọng học, trọng dụng nhân tài và nhắc nhở người có danh vị phải sống xứng đáng với trách nhiệm của mình. Tại đình, đền, chùa hay lăng mộ, rùa đội bia lại có thể gắn với việc ghi nhớ công đức, bảo tồn lịch sử địa phương và kết nối các thế hệ trong cộng đồng.
Rùa đội bia đá là gì?
Rùa đội bia là một dạng tác phẩm điêu khắc gồm hai thành phần chính: tấm bia dựng theo chiều thẳng đứng và phần đế được tạo hình con rùa nằm phía dưới. Rãnh hoặc ngõng trên lưng rùa giữ chân bia, giúp hai bộ phận liên kết thành một chỉnh thể.
Trong tiếng Việt, các cách gọi “rùa đội bia” và “rùa cõng bia” đều được sử dụng. “Rùa đội bia” thường xuất hiện trong văn bản nghiên cứu, hồ sơ hiện vật và thuyết minh di tích; “rùa cõng bia” là cách nói gần gũi hơn trong đời sống. Cả hai đều diễn tả tư thế con rùa nâng đỡ một tấm bia đá trên lưng.
Một tấm bia truyền thống thường có trán bia, thân bia và phần đế. Trán bia có thể chạm rồng, phượng, mặt trời, mây, hoa sen hoặc các họa tiết khác. Thân bia là nơi khắc minh văn. Đế bia có nhiều dạng, trong đó đế hình rùa là kiểu thức nổi bật và giàu ý nghĩa biểu tượng.
Không phải mọi bia đá cổ đều có đế hình rùa. Có bia đặt trên bệ vuông, bệ sen, khối đá đơn giản hoặc được khắc trực tiếp vào vách núi. Vì vậy, việc lựa chọn rùa làm đế bia là một chủ ý nghệ thuật và biểu tượng, chứ không phải quy định bắt buộc đối với tất cả văn bia.
Rùa đội bia cũng không xuất hiện riêng ở một loại hình di tích. Hình tượng này có thể gặp tại:
- Văn miếu và những không gian gắn với khoa cử.
- Đình làng, nơi lưu giữ bia hậu, bia công đức hoặc bia ghi việc dựng đình.
- Đền thờ nhân vật lịch sử và người có công với cộng đồng.
- Chùa, nơi bia ghi việc xây dựng, trùng tu, đúc chuông hoặc ruộng đất.
- Khu lăng mộ của vua, hoàng hậu, quan lại và danh nhân.
- Một số nhà thờ họ hoặc công trình tưởng niệm cổ.
Bởi nội dung của bia và chức năng của di tích khác nhau, ý nghĩa cụ thể của mỗi hình tượng rùa đội bia cũng cần được đọc trong đúng bối cảnh lịch sử của nó.
Ý nghĩa cốt lõi của hình tượng rùa đội bia đá
Biểu tượng của sự bền vững và trường tồn
Ý nghĩa phổ biến nhất của rùa đội bia là mong muốn sự việc được ghi trên bia có thể vượt qua sự bào mòn của thời gian. Đó có thể là tên tuổi người đỗ đạt, công trạng của một nhân vật, việc dựng chùa, sửa đình, phân định ruộng đất hoặc những quy ước của làng xã.
Đá vốn là chất liệu bền. Rùa lại biểu trưng cho sức sống lâu dài. Việc đặt bia trên lưng rùa vì thế nhấn mạnh hai lần ý niệm trường tồn: thông tin được khắc vào một chất liệu khó hủy hoại và được nâng đỡ bởi một linh vật tượng trưng cho sự bền vững.
Tất nhiên, đây là ý nghĩa biểu tượng chứ không phải sự bảo đảm rằng bia đá sẽ không bao giờ hư hại. Trên thực tế, nhiều tấm bia đã bị phong hóa, nứt vỡ, mất chữ hoặc thất lạc do chiến tranh, thiên tai và sự tác động của con người. Chính nguy cơ ấy càng cho thấy việc bảo tồn bia và tượng rùa là trách nhiệm của hiện tại đối với quá khứ.
Biểu tượng của việc lưu giữ ký ức
Bia đá có thể được xem như một dạng “trang sử bằng đá”. Văn bia ghi lại những thông tin mà người xưa cho là cần thiết đối với thế hệ sau. Khi rùa nâng tấm bia, hình tượng này gợi cảm giác lịch sử đang được một sức mạnh bền bỉ mang theo qua nhiều thời đại.
Giá trị của văn bia không nằm riêng ở những nhân vật nổi tiếng. Nhiều tấm bia lưu giữ tên những người dân bình thường đã góp tiền, ruộng, vật liệu hoặc công sức để tu bổ công trình chung. Một số bia cho biết tên làng, địa giới, chức sắc, nghề nghiệp, phong tục và cách tổ chức cộng đồng ở một thời điểm nhất định.
Bởi vậy, rùa đội bia còn biểu trưng cho trí nhớ chung của xã hội. Đó không phải trí nhớ của một cá nhân mà là ký ức được lựa chọn, xác nhận và đặt tại không gian công cộng để nhiều thế hệ cùng biết.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từng diễn giải hình tượng rùa đội bia tại Văn Miếu như một hình thức “chuyển tải thông tin và văn hóa”: rùa tượng trưng cho sự trường tồn, còn bia ghi lại những tư liệu về lịch sử và con người.
Hình tượng rùa đội bia trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam
Dấu tích từ thời Lý
Rùa đội bia đã xuất hiện trong nghệ thuật Việt Nam từ nhiều thế kỷ trước khi hệ thống bia Tiến sĩ tại Văn Miếu được dựng. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Di sản văn hóa xác định rùa đội bia tại chùa Linh Xứng, có niên đại năm 1126, là một trong những mẫu rùa đội bia sớm nhất được biết đến trong tạo hình Việt Nam.
Sự xuất hiện của rùa đội bia trong không gian chùa thời Lý cho thấy kiểu thức này ban đầu không gắn riêng với khoa cử Nho học. Bia chùa có thể ghi việc dựng công trình, ca ngợi công đức, lưu lại bài minh hoặc phản ánh mối quan hệ giữa Phật giáo, triều đình và cộng đồng địa phương.
Tạo hình rùa thời kỳ sớm thường có xu hướng khái quát, thân chắc, đầu vươn ra ngoài mai. Tuy nhiên, số hiện vật còn nguyên vẹn không nhiều nên không thể dùng một mẫu duy nhất để đại diện cho toàn bộ mỹ thuật thời Lý.
Sự phát triển dưới thời Trần và Lê sơ
Sang thời Trần, bia đá tiếp tục được dựng tại chùa, đền và các địa điểm liên quan đến nhân vật lịch sử. Nghệ thuật điêu khắc rùa có sự tiếp nối từ giai đoạn trước nhưng đồng thời xuất hiện những biến đổi về tỷ lệ cơ thể, tư thế đầu, chân và mai.
Đến thời Lê sơ, cùng với việc củng cố nhà nước quân chủ và đề cao Nho học, hình thức bia đá được sử dụng quy mô hơn trong các công trình của triều đình. Rùa đội bia xuất hiện tại khu lăng mộ Lam Kinh và đặc biệt trở thành thành phần không thể tách rời của bia Tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng những tấm bia đầu tiên để ghi tên người đỗ các khoa thi trước đó. Việc dựng bia là hoạt động tưởng niệm và nằm trong chính sách đề cao giáo dục, khuyến khích sĩ tử và xây dựng đội ngũ quan lại.
Ý nghĩa của rùa đội bia thay đổi theo từng loại văn bia
Bia khoa cử
Với bia khoa cử, rùa đội bia gắn với tinh thần trọng học, tuyển chọn nhân tài và lưu danh người đỗ đạt. Tuy nhiên, thông điệp là thành công cá nhân và là trách nhiệm phụng sự đất nước.
Bia chùa
Bia chùa thường ghi quá trình dựng hoặc trùng tu chùa, lịch sử truyền thừa, người công đức, ruộng đất và những sinh hoạt liên quan đến cơ sở thờ tự. Rùa đội bia trong trường hợp này nhấn mạnh mong muốn công trình, giáo pháp và công đức được lưu truyền.
Dù vậy, nội dung cụ thể của mỗi bia phải được đọc từ minh văn. Không nên mặc nhiên cho rằng mọi bia chùa đều mang cùng một ý nghĩa hoặc đều gắn với một vị Phật, vị thiền sư cụ thể.
Bia đình và đền
Tại đình, đền, bia đá có thể ghi thần tích, việc dựng đình, quy ước tế lễ, người đóng góp hoặc công trạng của nhân vật được thờ. Rùa đội bia thể hiện sự trân trọng đối với lịch sử và trật tự của cộng đồng.
Thần tích và truyền thuyết trên bia cần được phân biệt với dữ kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Một văn bia có giá trị lớn đối với việc nghiên cứu ký ức địa phương, nhưng không phải mọi chi tiết được khắc trên bia đều có thể xem như sự kiện lịch sử khách quan.
Bia lăng mộ
Trong khu lăng mộ, bia thường ghi thân thế, công trạng, tước vị và lời ca ngợi người đã mất. Rùa đội bia biểu đạt mong muốn tên tuổi và sự nghiệp của nhân vật được ghi nhớ lâu dài.
Đồng thời, tấm bia còn có chức năng xác lập không gian tưởng niệm. Nó đánh dấu mối quan hệ giữa người đã mất, dòng họ, triều đình và hậu thế.
Bia công đức, bia hậu
Bia hậu ghi nhận người đã hiến ruộng, tiền hoặc tài sản cho đình, chùa để được thờ cúng về sau. Rùa đội bia trong trường hợp này liên quan đến sự tri ân và cam kết của cộng đồng.
Các văn bia loại này là nguồn tư liệu quý về kinh tế, ruộng đất và quan hệ xã hội trong làng xưa. Chúng cho thấy tín ngưỡng không tồn tại tách biệt mà gắn với cách cộng đồng tổ chức tài sản, nghĩa vụ và hoạt động thờ tự.
