Tìm hiểu nghi lễ mở phủ trình đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu: ý nghĩa, thành phần, trình tự, biểu tượng và lưu ý cần biết.
Trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, “mở phủ trình đồng” là một cụm từ thường được nhắc tới khi nói về hành trình trở thành thanh đồng. Đây không phải nghi lễ dành cho tất cả những người thờ Mẫu, cũng không đơn thuần là một buổi hầu đồng có quy mô lớn. Trong quan niệm của cộng đồng thực hành, nghi lễ đánh dấu việc một người được trình diện trước điện thần, chính thức bước vào một mối quan hệ tín ngưỡng có tính cam kết và bắt đầu quá trình học hỏi dưới sự hướng dẫn của đồng thầy.
Nghi lễ mở phủ trình đồng có nhiều lớp ý nghĩa: tín ngưỡng, biểu tượng, nghệ thuật và quan hệ cộng đồng. Trong một đàn lễ có thể xuất hiện hát văn, trang phục, đạo cụ, lễ vật, sớ điệp và những động tác tượng trưng cho các miền trong vũ trụ quan Tam phủ, Tứ phủ. Tuy nhiên, cách tổ chức không hoàn toàn giống nhau giữa các địa phương, bản đền, dòng đồng và đồng thầy.
Vì vậy, khi tìm hiểu nghi lễ này cần phân biệt giữa những đặc điểm tương đối phổ biến với lề lối riêng của từng cộng đồng. Những khái niệm như “căn đồng”, “cơ đày”, “bắt lính”, “ra trình” thuộc về ngôn ngữ và niềm tin của người thực hành, không nên được khẳng định như kết luận khoa học hoặc dùng để gây áp lực khiến một người phải thực hiện nghi lễ.
Mở phủ trình đồng là gì?
Mở phủ trình đồng, còn được gọi theo trật tự khác là “trình đồng mở phủ”, là một nghi lễ nhập môn quan trọng trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Theo cách hiểu phổ biến của cộng đồng, nghi lễ trình diện một người trước thần điện, xác lập mối quan hệ giữa người ấy với đồng thầy, bản đền và cộng đồng con nhang đệ tử.
Sau nghi lễ, người được trình thường được gọi là tân đồng. Danh xưng này cho thấy họ mới bắt đầu bước vào quá trình học hỏi chứ chưa mặc nhiên trở thành người có đầy đủ kinh nghiệm để chủ trì nghi lễ, mở phủ cho người khác hoặc nhận đệ tử.
Có thể hiểu cụm từ này qua hai thành tố:
“Trình đồng” có nghĩa là gì?
“Trình” mang nghĩa trình báo, trình diện hoặc dâng lời thưa trước thần linh. “Đồng” trong ngữ cảnh này chỉ người thực hành nghi lễ hầu thánh, thường được gọi là thanh đồng, ông đồng hoặc bà đồng.
Trình đồng vì thế được hiểu là việc trình tên tuổi, căn duyên và nguyện vọng của người tham gia trước điện thần. Xét về phương diện xã hội, đây cũng là sự giới thiệu và thừa nhận người mới trong một cộng đồng thực hành tín ngưỡng.
Trong một số lề lối, việc trình đồng gắn với sớ trạng, khăn áo, cơi trầu hoặc những nghi thức gọi là “trình lính”, “nhận đồng”, “sang khăn, xẻ bóng”. Cách gọi và cách thực hiện có thể khác nhau nên không thể dùng quy trình của một bản hội làm khuôn mẫu duy nhất cho mọi nơi.
“Mở phủ” có nghĩa là gì?
Chữ “phủ” ở đây trước hết liên quan đến các miền thiêng trong vũ trụ quan của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ, không chỉ mang nghĩa một công trình thờ tự như đền hoặc phủ.
Tam phủ thường được hiểu gồm:
- Thiên phủ, gắn với miền trời.
- Thoải phủ, gắn với sông nước.
- Nhạc phủ, gắn với rừng núi.
Trong hệ thống Tứ phủ có thêm Địa phủ, gắn với đất đai và cõi địa. Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Tên gọi được UNESCO ghi danh là toàn bộ hệ thống thực hành tín ngưỡng, không phải riêng nghi lễ mở phủ hay một buổi hầu đồng cụ thể.
“Mở phủ” được cộng đồng giải thích như hành động tượng trưng mở ra hoặc xác nhận mối liên hệ của tân đồng với các miền trong thần điện. Nghi thức có thể sử dụng những nhóm lễ vật, khăn, màu sắc, nước hoặc vật phẩm đại diện cho từng phủ. Không nên hiểu chữ “mở” theo nghĩa có một cánh cửa siêu nhiên được mở ra trong thực tế.
Mở phủ trình đồng có phải là hầu đồng không?
Mở phủ trình đồng có sử dụng nghi lễ hầu đồng nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa với một vấn hầu thông thường.
Bối cảnh tín ngưỡng của nghi lễ mở phủ
Nghi lễ mở phủ trình đồng nằm trong không gian tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, một hình thức thờ phụng các Thánh Mẫu cùng nhiều vị thần linh, nhân vật lịch sử hoặc nhân vật huyền thoại được cộng đồng tôn kính.
Điện thần thường được hình dung theo các hàng bậc như Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Quan, các Chầu Bà, các Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Tên gọi, thứ bậc, thần tích và số lượng giá hầu không phải ở đâu cũng hoàn toàn giống nhau. Các vị thánh trong điện thần có thể gắn với miền trời, sông nước, rừng núi, đất đai, với địa danh cụ thể hoặc với những nhân vật được cho là có công với dân, với nước.
Tư liệu về nghi lễ chầu văn cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu có khả năng tích hợp nhiều thành tố văn hóa: âm nhạc, thơ ca, múa, trang phục, nghề thủ công, ẩm thực, truyền thuyết và ký ức lịch sử. Các vị thánh trong điện thần còn thể hiện sự giao thoa giữa người Việt với một số cộng đồng như Tày, Nùng, Dao, Mường thông qua hình tượng, trang phục và không gian miền núi.
Trong bối cảnh ấy, mở phủ không chỉ là nghi thức của riêng một cá nhân. Nó còn là sự kiện tập hợp bản hội, củng cố quan hệ thầy – trò, truyền dạy lề lối và tái hiện hệ thống biểu tượng của tín ngưỡng.
Những ai tham gia nghi lễ mở phủ trình đồng?
Một đàn lễ mở phủ thường có nhiều người đảm nhiệm các vai trò khác nhau. Thành phần cụ thể phụ thuộc quy mô, địa phương và lề lối của người chủ trì.
Tân đồng
Tân đồng là người được làm lễ trình đồng mở phủ. Trong quan niệm của cộng đồng thực hành, người này được cho là có duyên hoặc có “căn đồng”, đồng thời tự nguyện bước vào con đường phụng sự tín ngưỡng.
Trước nghi lễ, tân đồng thường cần có thời gian tìm hiểu thần điện, phép tắc nơi thờ tự, cách hành lễ và trách nhiệm của một người tham gia bản hội. Việc mở phủ chỉ vì tò mò, muốn thể hiện bản thân hoặc mong nhanh chóng có danh tiếng không phù hợp với ý nghĩa truyền thống của nghi lễ.
Đồng thầy
Đồng thầy là người hướng dẫn và chủ trì việc tiếp nhận tân đồng. Trong quan hệ truyền thống, đồng thầy thực hiện một buổi lễ và có trách nhiệm truyền dạy lề lối, nhắc nhở cách ứng xử và hỗ trợ người mới trong quá trình thực hành.
“Đồng thầy” là sự thừa nhận trong cộng đồng, không phải một chức danh được cấp thống nhất bởi một tổ chức trung ương của tín ngưỡng thờ Mẫu. Bởi vậy, kinh nghiệm, uy tín và cách hành lễ giữa các đồng thầy có thể rất khác nhau.
Thủ nhang
Thủ nhang là người trông nom hương khói và việc thờ tự tại đền, phủ hoặc điện. Nếu nghi lễ được tổ chức tại một cơ sở tín ngưỡng, việc thống nhất với thủ nhang hoặc ban quản lý là cần thiết nhằm bảo đảm đúng quy định, giữ gìn sự trang nghiêm và không làm ảnh hưởng đến sinh hoạt chung.
Trong thực tế, một người có thể đồng thời là thủ nhang và thanh đồng, nhưng hai vai trò này không phải lúc nào cũng trùng nhau.
Cung văn
Cung văn đảm nhiệm phần hát và diễn tấu âm nhạc chầu văn. Họ cần nắm được làn điệu, lời văn, nhịp phách và diễn biến của từng giá hầu để phối hợp với thanh đồng.
Âm nhạc tạo không khí và dẫn dắt cấu trúc nghi lễ: mời thánh, ca ngợi thần tích và công đức, chuyển nhịp theo động tác múa, rồi hát tiễn khi kết thúc giá. Cục Di sản văn hóa xác định chầu văn là một hình thức biểu đạt phức hợp, trong đó âm nhạc, lời hát, trang phục và nghi lễ hầu đồng gắn bó chặt chẽ với nhau.
Người hầu dâng
Người hầu dâng hỗ trợ thanh đồng thay khăn áo, chuẩn bị đạo cụ, dâng hương, rượu, trà và sắp xếp vật phẩm trong từng giá.
Công việc này đòi hỏi sự thành thạo vì mỗi giá có thể sử dụng trang phục, màu sắc và đạo cụ khác nhau. Người hầu dâng phải phối hợp nhịp nhàng, tránh làm gián đoạn nghi lễ và giữ thái độ tôn kính trong không gian thờ tự.
Người đảm nhiệm phần sớ lễ
Một số đàn mở phủ có người đảm nhiệm việc viết sớ, phát tấu, tuyên trạng hoặc thực hiện những nghi thức thuộc khoa lễ dân gian. Nhiều nơi gọi người này là pháp sư hoặc thầy cúng, nhưng tên gọi và phạm vi công việc không đồng nhất.
Không phải mọi lễ mở phủ đều có đầy đủ thành phần này. Việc đưa các khoa lễ Phật giáo, Đạo giáo hoặc nghi thức địa phương vào đàn mở phủ cũng cần được nhìn nhận như hiện tượng giao thoa văn hóa, không nên mặc nhiên coi là quy định thống nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Trình tự khái quát của nghi lễ mở phủ trình đồng
Không tồn tại một bản nghi thức duy nhất áp dụng cho tất cả các bản hội. Tuy nhiên, có thể nhận diện một số giai đoạn thường gặp. Nội dung dưới đây mang tính khái quát để tìm hiểu văn hóa, không phải hướng dẫn tự tổ chức nghi lễ.
Chuẩn bị và thống nhất việc hành lễ
Trước khi mở phủ, tân đồng và đồng thầy thường trao đổi về thời gian, địa điểm, quy mô, thành phần tham dự và các vật phẩm cần chuẩn bị.
Ở phương diện tín ngưỡng, cộng đồng có thể xem ngày và lựa chọn bản đền phù hợp. Ở phương diện thực tế, cần tính đến điều kiện kinh tế, sức khỏe, thời gian, quy định của nơi tổ chức, an toàn phòng cháy và khả năng phục vụ của không gian.
Cáo yết và trình sớ
Phần đầu của đàn lễ có thể gồm dâng hương, cáo yết và trình sớ. Mục đích là thưa việc tổ chức nghi lễ, trình tên tuổi người được mở phủ và kính mời các vị thánh trong điện thần chứng lễ.
Ở một số nơi còn có nghi thức phát tấu, cung nghinh hoặc tiến lễ Sơn Trang. Đây là những lớp khoa lễ đã được cộng đồng bổ sung và truyền dạy qua nhiều thế hệ. Cách gọi, thứ tự và nội dung có thể khác nhau, vì vậy không nên lấy một bản sớ hoặc một video trên mạng làm chuẩn cho mọi đàn lễ.
Tân đồng trình diện
Tân đồng có thể quỳ hoặc ngồi trước đàn, đội sớ, dâng hương, nhận khăn áo hay thực hiện những động tác tượng trưng cho việc trình tên, trình lính và xin được nương theo cửa Thánh.
Trong lời khấn và quan niệm truyền thống thường nhấn mạnh việc kính Thánh, trọng thầy, tu sửa bản thân và giữ nghĩa với cộng đồng. Ý nghĩa cốt lõi không nằm ở việc khoe quy mô lễ vật mà ở thái độ tự nguyện và trách nhiệm sau nghi lễ.
Hầu thánh và khai phủ
Đồng thầy hoặc các thanh đồng tham gia thực hiện một số giá hầu được bản hội lựa chọn. Trong một lề lối được ghi nhận, các giá thuộc hàng Quan thực hiện những động tác tượng trưng cho việc khám đàn và mở từng phủ; một giá khác đảm nhiệm phần tiễn đàn. Tuy nhiên, số lượng và thứ tự giá không giống nhau ở mọi nơi.
Ở từng phần mở phủ, người hành lễ có thể dùng khăn, quạt, gương, nước, trứng hoặc vật phẩm đại diện. Những động tác như mở chóe, lấy nước, bóc trứng, buộc khăn hay ban vật phẩm được cộng đồng giải thích bằng các biểu tượng về khai mở, sinh thành, thanh sạch và tiếp nhận tân đồng.
Ý nghĩa văn hóa và xã hội của nghi lễ mở phủ
Một nghi lễ chuyển đổi vị thế
Xét từ góc độ văn hóa, mở phủ trình đồng có thể được xem như nghi lễ đánh dấu sự chuyển đổi. Trước lễ, người tham gia là con nhang, đệ tử hoặc người đang tìm hiểu. Sau lễ, họ được cộng đồng gọi là tân đồng và bước vào quá trình học việc.
Sự chuyển đổi này diễn ra trong niềm tin cá nhân và được cộng đồng chứng kiến. Đồng thầy, cung văn, hầu dâng và bản hội cùng tham gia xác lập vị thế mới của tân đồng.
Xác lập quan hệ thầy – trò
Nghi lễ tạo ra mối quan hệ giữa tân đồng và đồng thầy. Theo quan niệm truyền thống, người thầy có trách nhiệm hướng dẫn, còn người học cần kính trọng nhưng không đồng nghĩa phải phụ thuộc tuyệt đối.
Quan hệ thầy – trò chỉ có giá trị khi dựa trên tự nguyện, đạo đức và sự minh bạch. Việc nhân danh quyền uy tâm linh để ép buộc tiền bạc, can thiệp đời tư hoặc ngăn người khác tiếp cận y tế không phù hợp với tinh thần gìn giữ di sản.
Gắn kết cộng đồng
Một đàn mở phủ thường huy động nhiều người cùng chuẩn bị, hành lễ và chia sẻ công việc. Qua đó, bản hội được củng cố, người trẻ quan sát người có kinh nghiệm và những kỹ năng như hát văn, may trang phục, sắp lễ, sử dụng nhạc cụ được truyền lại.
UNESCO nhấn mạnh rằng các hoạt động thờ cúng, nghi lễ, lên đồng và lễ hội góp phần duy trì ký ức, bản sắc văn hóa và sự gắn kết của cộng đồng thực hành.
Không gian bảo lưu nghệ thuật dân gian
Mở phủ trình đồng là nơi nhiều loại hình nghệ thuật cùng hiện diện: âm nhạc, thơ ca, múa, trang phục, trang trí đàn lễ và thủ công làm đạo cụ.
Giá trị của nghi lễ không nằm riêng ở yếu tố thiêng. Qua những bộ áo thêu, khăn, quạt, kiếm, mái chèo, đàn nguyệt và lời văn, người xem có thể nhận ra quan niệm thẩm mỹ, ký ức địa phương và cách cộng đồng hình dung về các nhân vật được thờ phụng.
Nhắc nhở trách nhiệm đạo đức
Trong quan niệm của nhiều người thực hành, mở phủ là lời cam kết sống có trách nhiệm, biết kính trên nhường dưới, giữ chữ tín và hướng đến điều thiện.
Đây là lớp ý nghĩa cần được đề cao hơn việc cầu danh lợi. Một nghi lễ có quy mô lớn nhưng sau đó người thực hành thiếu trung thực hoặc lợi dụng niềm tin của người khác thì không thể hiện được giá trị đạo đức mà cộng đồng mong muốn gìn giữ.
Phân biệt mở phủ với một số nghi lễ liên quan
Mở phủ và tôn nhang bản mệnh
Tôn nhang bản mệnh thường được hiểu là nghi thức trình danh tính, cầu bình an và thiết lập sự gắn bó tín ngưỡng của một người với bản đền hoặc thần điện.
Nghi thức này không mặc nhiên biến người tham gia thành thanh đồng. Nhiều người thực hiện tôn nhang nhưng không hầu đồng và không mở phủ.
Mở phủ và một vấn hầu thông thường
Vấn hầu thông thường được thực hiện vào ngày tiệc, lễ tạ, đầu năm hoặc dịp riêng của thanh đồng. Mục đích không nhất thiết là tiếp nhận người mới.
Mở phủ có thêm các phần trình tân đồng, khai phủ, sang khăn hoặc xác lập quan hệ thầy – trò.
Mở phủ và lễ tạ
Lễ tạ được tổ chức để bày tỏ lòng cảm tạ sau một giai đoạn thực hành hoặc vào ngày lệ. Một số bản hội có lễ tạ sau khi mở phủ được một khoảng thời gian, nhưng tên gọi và thời điểm không đồng nhất.
Không nên mặc định mọi tân đồng đều phải tổ chức các lễ tiếp theo với cùng một mốc thời gian và quy mô.
Thanh đồng và đồng thầy
Thanh đồng là người thực hành hầu thánh. Đồng thầy là người có kinh nghiệm, được một cộng đồng thừa nhận và đảm nhiệm việc hướng dẫn người mới.
Một người là thanh đồng không có nghĩa đương nhiên đủ tư cách làm đồng thầy.
