Những phong tục, tập quán lạc hậu trong hôn nhân gia đình bị nghiêm cấm và cách nhận diện theo pháp luật Việt Nam hiện hành.
Hôn nhân và gia đình là lĩnh vực gắn bó sâu sắc với truyền thống, đạo lý, quan hệ dòng họ và đời sống cộng đồng. Ở mỗi vùng miền, mỗi dân tộc có thể tồn tại những nghi thức cưới hỏi, cách tổ chức đời sống gia đình, quy tắc ứng xử và quan niệm về trách nhiệm giữa các thế hệ khác nhau. Nhiều phong tục đã góp phần nuôi dưỡng tình thân, củng cố sự gắn kết cộng đồng và tạo nên bản sắc văn hóa phong phú của Việt Nam.
Tuy nhiên, không phải tập quán nào được lưu truyền lâu đời cũng phù hợp với đời sống hiện đại hoặc được pháp luật công nhận. Một số tập quán có thể xâm phạm quyền tự do kết hôn, quyền bình đẳng giữa vợ và chồng, quyền của phụ nữ và trẻ em, quyền sở hữu tài sản, danh dự, nhân phẩm hoặc sự an toàn của các thành viên gia đình. Khi đó, việc viện dẫn truyền thống, lệ làng hay ý kiến dòng họ không thể trở thành lý do để duy trì hành vi trái pháp luật.
Pháp luật Việt Nam vừa tôn trọng những tập quán tốt đẹp thể hiện bản sắc văn hóa, vừa yêu cầu vận động xóa bỏ hoặc cấm áp dụng những tập quán lạc hậu. Việc nhận diện đúng từng trường hợp giúp tránh hai khuynh hướng cực đoan: hoặc phủ nhận toàn bộ truyền thống, hoặc bảo vệ một tập quán chỉ vì nó đã tồn tại từ lâu mà không xem xét ảnh hưởng đối với con người.
Phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình là gì?
Tập quán về hôn nhân và gia đình có thể được hiểu là những quy tắc ứng xử liên quan đến quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, được lặp lại trong thời gian dài và được một vùng, một cộng đồng hoặc một nhóm dân cư thừa nhận.
Tập quán có thể thể hiện qua nhiều hình thức như nghi thức hỏi cưới, lễ vật, cách đón dâu, nơi cư trú sau khi kết hôn, trách nhiệm đối với cha mẹ hai bên, cách đặt tên cho con, quan hệ giữa các thành viên trong dòng họ hoặc phương thức hòa giải khi gia đình có mâu thuẫn.
Nhiều phong tục có giá trị tích cực, chẳng hạn như đề cao sự chung thủy, kính trọng cha mẹ, quan tâm đến người cao tuổi, giúp đỡ gia đình mới lập nghiệp, tổ chức lễ cưới tiết kiệm hoặc khuyến khích vợ chồng cùng chăm sóc con cái. Những giá trị ấy phù hợp với mục tiêu xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc.
Ngược lại, tập quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình là những tập quán trái với các nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình hoặc vi phạm điều cấm của pháp luật. Tính “lạc hậu” không được xác định chỉ bằng độ cổ xưa của tập quán, mà chủ yếu dựa trên nội dung và hậu quả của nó.
Một tập quán có thể bị xem là lạc hậu khi có một hoặc nhiều đặc điểm sau:
- Không tôn trọng sự tự nguyện của người kết hôn.
- Dẫn đến tảo hôn hoặc hôn nhân cận huyết.
- Phân biệt đối xử giữa nam và nữ, con trai và con gái.
- Đặt một người vào tình trạng lệ thuộc vì sính lễ, tiền cưới hoặc nghĩa vụ với dòng họ.
- Xâm phạm quyền sở hữu, thừa kế, nuôi con hoặc lựa chọn nơi cư trú.
- Cản trở người đủ điều kiện kết hôn chỉ vì khác dân tộc, tín ngưỡng hoặc tôn giáo.
- Dùng bạo lực, đe dọa, bắt giữ hoặc gây áp lực tinh thần.
- Buộc người góa vợ, góa chồng hoặc người đã ly hôn phải kết hôn, không được tái hôn hoặc phải nộp phạt.
- Coi phụ nữ hoặc người kết hôn như đối tượng trao đổi bằng tài sản.
Pháp luật có phủ nhận mọi tập quán truyền thống không?
Pháp luật không phủ nhận vai trò của phong tục, tập quán trong đời sống hôn nhân và gia đình. Những tập quán tốt đẹp, không trái các nguyên tắc cơ bản và không vi phạm điều cấm vẫn được tôn trọng.
Trong một số trường hợp pháp luật chưa quy định cụ thể và các bên cũng không có thỏa thuận, tập quán tốt đẹp của cộng đồng có thể được xem xét áp dụng. Tuy nhiên, tập quán không được đặt cao hơn pháp luật và không thể làm mất đi các quyền cơ bản của một cá nhân.
Chẳng hạn, gia đình hai bên có thể duy trì nghi thức dạm ngõ, ăn hỏi, lễ cưới truyền thống, trao quà hoặc tổ chức lễ báo hỷ. Nhưng những nghi thức này không thể thay thế việc đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tương tự, gia đình có thể trao sính lễ theo khả năng và sự tự nguyện, nhưng không được biến sính lễ thành điều kiện ép buộc hoặc mua bán hôn nhân.
Việc đánh giá một phong tục cần tập trung vào bản chất thực tế, không chỉ dựa vào tên gọi. Một nghi thức mang tên truyền thống nhưng được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng có thể không gây ra vấn đề. Ngược lại, một hành vi được gọi bằng những từ như “lệ làng”, “phép họ”, “tục cũ” hay “việc của gia đình” vẫn có thể bị xử lý nếu xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
Cần phân biệt tập quán bị cấm áp dụng và tập quán cần vận động xóa bỏ
Danh mục pháp luật hiện hành chia tập quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình thành hai nhóm chính:
- Những tập quán lạc hậu cần vận động xóa bỏ.
- Những tập quán lạc hậu bị cấm áp dụng.
Sự phân chia này phản ánh cách thức Nhà nước xử lý tập quán trong đời sống cộng đồng. Có những tập quán cần được thay đổi bằng tuyên truyền, giáo dục, đối thoại và hỗ trợ xã hội. Có những tập quán xâm phạm nghiêm trọng quyền con người, quyền công dân hoặc trùng với hành vi bị pháp luật nghiêm cấm nên không được phép áp dụng dưới bất kỳ lý do nào.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng hành vi thuộc nhóm “cần vận động xóa bỏ” thì đương nhiên được phép thực hiện. Ví dụ, tập quán kết hôn trước tuổi được xếp vào nhóm cần vận động xóa bỏ, nhưng hành vi tảo hôn vẫn là hành vi bị Luật Hôn nhân và gia đình nghiêm cấm. Tương tự, cưỡng ép kết hôn do xem lá số là một tập quán cần loại bỏ, còn bản thân hành vi cưỡng ép kết hôn đã thuộc điều cấm của pháp luật.
Danh mục tập quán và danh mục hành vi bị cấm có cách tiếp cận khác nhau. Một bên nhìn từ góc độ văn hóa cộng đồng và chính sách vận động; bên kia xác định trách nhiệm pháp lý đối với hành vi cụ thể.
Những tập quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình bị cấm áp dụng
Chế độ hôn nhân đa thê
Hôn nhân đa thê là tình trạng một người đàn ông đồng thời có nhiều người vợ hoặc thiết lập đời sống vợ chồng với nhiều phụ nữ. Trong một số xã hội truyền thống, chế độ này từng gắn với quyền lực, tài sản, địa vị hoặc nhu cầu duy trì dòng họ. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện nay xác lập nguyên tắc hôn nhân một vợ một chồng.
Nguyên tắc này không chỉ nhằm quản lý thủ tục đăng ký kết hôn mà còn bảo vệ sự bình đẳng, chung thủy và ổn định của quan hệ gia đình. Người đang có vợ hoặc có chồng không được kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác. Người chưa có vợ hoặc chưa có chồng cũng không được kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ đang có vợ hoặc có chồng.
Kết hôn giữa những người cùng dòng máu trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời
Pháp luật nghiêm cấm kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người cùng dòng máu về trực hệ và giữa những người có họ trong phạm vi ba đời.
Người cùng dòng máu về trực hệ là những người có quan hệ huyết thống mà người này sinh ra người kia kế tiếp nhau, như cha mẹ với con, ông bà với cháu. Những người có họ trong phạm vi ba đời bao gồm những người cùng một gốc sinh ra trong phạm vi được pháp luật xác định, trong đó có anh chị em ruột và anh chị em con chú, con bác, con cô, con cậu, con dì.
Tục cướp vợ nhằm cưỡng ép người phụ nữ làm vợ
Một số nghi thức cưới truyền thống có thể sử dụng hình ảnh “bắt vợ” hoặc “kéo vợ” như một biểu tượng văn hóa. Tuy nhiên, khi một người phụ nữ bị bắt giữ, lôi kéo, đe dọa, đánh đập, cô lập hoặc ép buộc phải kết hôn trái với ý muốn, hành vi đó không còn là một nghi thức văn hóa được tôn trọng.
Tục cướp vợ nhằm cưỡng ép phụ nữ làm vợ thuộc nhóm tập quán bị cấm áp dụng. Quyền tự nguyện kết hôn thuộc về chính người nam và người nữ, không thuộc về cha mẹ, dòng họ, người tổ chức nghi lễ hoặc cộng đồng.
Phong tục nối dây có yếu tố ép buộc
Phong tục “nối dây” thường được nhắc đến trong trường hợp một người vợ góa bị buộc kết hôn với anh hoặc em trai của người chồng đã mất; hoặc người chồng góa bị buộc kết hôn với chị hoặc em gái của người vợ đã mất.
Trong bối cảnh lịch sử, phong tục này có thể từng xuất phát từ mong muốn giữ con cái, tài sản và mối quan hệ giữa hai gia đình. Một số cộng đồng cũng coi đây là cách bảo đảm người góa bụa tiếp tục được dòng họ chăm sóc. Tuy nhiên, mục đích được cho là tốt đẹp không thể biện minh cho việc tước bỏ quyền lựa chọn hôn nhân của cá nhân.
Những tập quán lạc hậu cần vận động xóa bỏ
Bên cạnh các tập quán bị cấm áp dụng, pháp luật còn xác định một số tập quán cần được tuyên truyền, vận động xóa bỏ. Việc xếp vào nhóm này không đồng nghĩa với việc mọi hành vi liên quan đều được phép.
Kết hôn trước tuổi luật định
Tập quán cho phép hoặc khuyến khích nam, nữ kết hôn khi chưa đủ tuổi là một trong những tập quán cần xóa bỏ. Theo quy định hiện hành, nam phải từ đủ 20 tuổi và nữ từ đủ 18 tuổi mới đáp ứng điều kiện về độ tuổi kết hôn.
Tảo hôn có thể khiến người chưa thành niên phải nghỉ học, sớm mang thai, phụ thuộc kinh tế và thiếu khả năng tự bảo vệ trước mâu thuẫn hoặc bạo lực gia đình. Việc tổ chức lễ cưới theo phong tục, cho hai người về sống chung hoặc được cha mẹ đồng ý không làm cho cuộc hôn nhân đủ tuổi và hợp pháp.
Đăng ký kết hôn không do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện
Một số cộng đồng coi lễ cưới, lễ nhập họ, lời xác nhận của trưởng họ hoặc nghi thức tôn giáo là căn cứ duy nhất để công nhận vợ chồng. Những nghi thức này có thể mang ý nghĩa văn hóa hoặc tinh thần, nhưng không thay thế việc đăng ký kết hôn theo pháp luật.
Việc kết hôn phải được đăng ký và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn về nguyên tắc không làm phát sinh đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lý giữa vợ và chồng.
Cưỡng ép kết hôn do xem lá số hoặc quan niệm mê tín
Việc xem tuổi, ngày tháng hoặc các biểu tượng truyền thống có thể tồn tại như một phần tâm lý và văn hóa cưới hỏi. Tuy nhiên, những quan niệm này không được dùng để ép một người kết hôn với người họ không lựa chọn hoặc ngăn cản hai người đủ điều kiện kết hôn.
Cưỡng ép kết hôn có thể biểu hiện qua đe dọa, xúc phạm, đánh đập, cắt trợ cấp, giam giữ, ép nhận sính lễ, tạo sức ép tinh thần hoặc dùng danh dự dòng họ để buộc người khác nghe theo.
Quan hệ gia đình theo phụ hệ hoặc mẫu hệ nhưng không bảo đảm bình đẳng
Phụ hệ và mẫu hệ là những hình thức tổ chức dòng họ, xác định quan hệ thân tộc và truyền thống văn hóa. Không nên mặc nhiên coi toàn bộ xã hội phụ hệ hoặc mẫu hệ là lạc hậu.
Điều cần xóa bỏ là những quy tắc nhân danh phụ hệ hoặc mẫu hệ để tước bỏ quyền của một giới. Ví dụ, chỉ con trai hoặc chỉ con gái được hưởng tài sản; người góa vợ hoặc góa chồng không được nhận di sản; con bắt buộc phải theo một bên sau ly hôn bất kể quyền lợi thực tế; người tái hôn bị tước toàn bộ tài sản; hoặc một bên không được mang tài sản riêng của mình khi rời khỏi gia đình.
Cách nhận diện một phong tục tốt đẹp và một tập quán lạc hậu
Không phải lúc nào ranh giới giữa truyền thống và tập quán lạc hậu cũng thể hiện rõ qua tên gọi. Có thể xem xét một số câu hỏi sau:
Người tham gia có thực sự tự nguyện không?
Một nghi thức chỉ có giá trị văn hóa khi những người liên quan được quyền đồng ý hoặc từ chối. Sự đồng ý phải được đưa ra trong trạng thái tự do, không bị đe dọa, lừa dối hoặc phụ thuộc quá mức.
Phong tục có bảo đảm bình đẳng không?
Nếu một tập quán chỉ trao quyền quyết định, quyền sở hữu hoặc quyền thừa kế cho nam giới hoặc nữ giới, đồng thời tước bỏ quyền của giới còn lại, tập quán ấy cần được xem xét loại bỏ.
Tài sản có trở thành công cụ mua bán hoặc khống chế không?
Quà tặng, sính lễ và của hồi môn có thể là nét đẹp nếu tự nguyện. Khi tài sản trở thành giá để “mua” người kết hôn, điều kiện ngăn cản hôn nhân hoặc lý do để kiểm soát vợ, chồng thì phong tục đã mất đi ý nghĩa nhân văn.
Trẻ em có được bảo vệ không?
Một phong tục dẫn đến tảo hôn, nghỉ học, mang thai sớm, lao động cưỡng bức hoặc tước bỏ quyền được chăm sóc của trẻ em không thể được duy trì chỉ vì đã có từ lâu.
Phong tục có dùng bạo lực hoặc sự sỉ nhục không?
Đánh đập, trói giữ, bắt người, làm nhục, phạt vạ hoặc đe dọa đều không phải là thành phần cần bảo tồn. Một nghi thức biểu tượng có thể được điều chỉnh để an toàn, tự nguyện và tôn trọng người tham gia.
Phong tục có phù hợp với pháp luật hiện hành không?
Lệ làng, quy ước dòng họ và thỏa thuận gia đình không được trái pháp luật. Khi có xung đột, các quyền và nghĩa vụ phải được giải quyết theo quy định pháp luật.
