Tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa lễ hội Halloween, sự giao thoa giữa Samhain, Kitô giáo và các phong tục hóa trang hiện đại ngày nay.
Halloween được tổ chức vào ngày 31 tháng 10 hằng năm và thường được nhận biết qua những hình ảnh như bí ngô phát sáng, trẻ em hóa trang, mặt nạ, phù thủy, bóng ma, mèo đen cùng lời chào “trick or treat”. Trong đời sống đương đại, đây là một dịp vui chơi phổ biến tại nhiều quốc gia, đặc biệt ở Hoa Kỳ, Canada, Ireland và Vương quốc Anh. Từ điện ảnh, âm nhạc đến trường học, trung tâm thương mại và mạng xã hội, Halloween đã trở thành một hiện tượng văn hóa có sức lan tỏa toàn cầu.
Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ vui nhộn và đôi khi có phần rùng rợn ấy là một lịch sử phức tạp. Halloween không xuất hiện từ một sự kiện duy nhất, cũng không hoàn toàn thuộc riêng một tôn giáo hay dân tộc. Hình thức lễ hội ngày nay được tạo nên bởi nhiều lớp truyền thống: phong tục đánh dấu thời điểm chuyển mùa tại các vùng nói tiếng Celt, lịch tưởng niệm các thánh và người đã qua đời trong Kitô giáo phương Tây, tập quán dân gian của Ireland và Scotland, đời sống cộng đồng tại Bắc Mỹ cùng sự phát triển của truyền thông và thương mại hiện đại.
Lễ hội Halloween là gì?
Halloween là tên gọi phổ biến của ngày 31 tháng 10, tức buổi tối trước ngày Lễ Các Thánh trong lịch Kitô giáo phương Tây. Tên gọi này bắt nguồn từ cụm từ tiếng Anh cổ và trung đại mang nghĩa “đêm trước ngày lễ kính các thánh”.
Ngày nay, Halloween có thể được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau:
- Trẻ em hóa trang và đến từng nhà xin bánh kẹo.
- Gia đình trang trí nhà cửa bằng bí ngô, đèn, mạng nhện giả và hình tượng mùa thu.
- Trường học tổ chức thi trang phục hoặc hoạt động thủ công.
- Cộng đồng tổ chức diễu hành, lễ hội đường phố và tham quan những không gian được trang trí theo chủ đề.
- Người trưởng thành dự tiệc hóa trang hoặc xem phim kinh dị.
- Một số cộng đồng tôn giáo dành thời gian cho các nghi thức liên quan đến Lễ Các Thánh và việc tưởng nhớ người đã qua đời.
Do có nhiều cách thực hành, Halloween không mang cùng một ý nghĩa đối với tất cả mọi người. Với một số gia đình, đây đơn thuần là ngày hội dành cho trẻ em. Với một số cộng đồng, Halloween vẫn nằm trong chuỗi ngày tưởng niệm mang nội dung tôn giáo. Với ngành giải trí và thương mại, đây lại là một mùa tiêu dùng, trang trí và tổ chức sự kiện.
Trong tiếng Việt, Halloween thường được gọi là “lễ hội hóa trang”, “lễ hội ma” hoặc “lễ hội ma quỷ”. Trong đó, “lễ hội hóa trang” phản ánh khá rõ hình thức phổ biến hiện nay. Cách gọi “lễ hội ma” có thể giúp người nghe dễ liên tưởng tới các biểu tượng bóng ma và bộ xương, nhưng không thể hiện đầy đủ nguồn gốc lịch sử. Còn cách gọi “lễ hội ma quỷ” dễ gây hiểu nhầm rằng đây là một nghi lễ thờ phụng thế lực xấu, trong khi phần lớn hoạt động Halloween đương đại mang tính vui chơi, cộng đồng hoặc thương mại.
Nguồn gốc tên gọi Halloween
Tên Halloween được rút gọn từ cụm từ “All Hallows’ Eve” hoặc “All Hallows’ Evening”.
Trong tiếng Anh cổ, từ “hallow” có nghĩa là người thánh thiện hoặc vị thánh. “All Hallows’ Day” vì thế là một tên gọi của ngày Lễ Các Thánh, được cử hành vào ngày 1 tháng 11 trong nhiều truyền thống Kitô giáo phương Tây. Buổi tối trước ngày này được gọi là “All Hallows’ Eve”, nghĩa là đêm vọng trước Lễ Các Thánh.
Qua quá trình biến đổi ngôn ngữ, “All Hallows’ Eve” được rút gọn thành “Hallowe’en”, trong đó dấu nháy thể hiện phần chữ đã được lược bỏ. Về sau, cách viết “Halloween” không có dấu nháy trở nên phổ biến hơn.
Như vậy, xét riêng về ngôn ngữ, tên gọi Halloween có nguồn gốc trực tiếp từ lịch lễ Kitô giáo, chứ không phải tên của một vị thần, một linh hồn hoặc một nghi thức cổ đại. Tuy nhiên, các phong tục được thực hành vào đêm này lại chịu ảnh hưởng từ nhiều truyền thống khác nhau, trong đó thường được nhắc tới nhiều nhất là Samhain của các cộng đồng Celt.
Nguồn gốc lịch sử của lễ hội Halloween
Samhain và thời điểm chuyển từ mùa sáng sang mùa tối
Khi giải thích nguồn gốc Halloween, nhiều tài liệu phổ thông thường bắt đầu với Samhain, một thời điểm quan trọng trong lịch truyền thống của các cộng đồng nói tiếng Gael tại Ireland, Scotland và một số khu vực lân cận.
Samhain gắn với giai đoạn kết thúc mùa thu hoạch và bước vào mùa đông. Trong điều kiện xã hội nông nghiệp cổ, sự chuyển mùa này có ý nghĩa đặc biệt. Vật nuôi được đưa về nơi trú, lương thực được kiểm kê, mùa màng được thu gom và cộng đồng chuẩn bị cho những tháng lạnh, tối, khó khăn hơn.
Người nhập cư đưa phong tục Halloween tới Bắc Mỹ
Halloween hiện đại được định hình mạnh mẽ tại Hoa Kỳ và Canada. Người nhập cư từ Ireland, Scotland, Anh và các vùng khác của châu Âu đã mang theo những phong tục liên quan đến cuối mùa thu, hóa trang, kể chuyện và tưởng nhớ người đã khuất.
Đặc biệt trong thế kỷ XIX, làn sóng người Ireland di cư tới Bắc Mỹ góp phần làm cho các tập quán Halloween trở nên phổ biến hơn. Tại môi trường mới, những truyền thống cũ được điều chỉnh theo điều kiện địa phương.
Những phong tục và biểu tượng tiêu biểu của Halloween
Hóa trang và đeo mặt nạ
Hóa trang là một trong những phong tục lâu đời và dễ nhận biết nhất của Halloween.
Theo một số cách giải thích dân gian, con người từng đeo mặt nạ hoặc mặc trang phục khác thường để tránh bị các linh hồn nhận ra, để xua đuổi điều đáng sợ hoặc để tượng trưng cho những nhân vật siêu nhiên. Tuy nhiên, ý nghĩa cụ thể của việc hóa trang thay đổi tùy địa phương và thời kỳ.
Trong truyền thống guising tại Scotland và Ireland, người hóa trang đến từng nhà và biểu diễn để nhận quà. Trong các lễ hội dân gian châu Âu, mặt nạ còn cho phép người tham gia tạm thời rời khỏi vai trò xã hội hằng ngày, nhập vai một nhân vật khác và tham gia những trò vui mang tính đảo ngược trật tự.
Ngày nay, trang phục Halloween không chỉ giới hạn ở ma quỷ hoặc nhân vật kinh dị. Người tham gia có thể hóa thân thành:
- Nhân vật lịch sử.
- Siêu anh hùng.
- Nhân vật hoạt hình.
- Nghệ sĩ hoặc người nổi tiếng.
- Động vật.
- Nhân vật trong trò chơi điện tử.
- Đồ vật hoặc ý tưởng hài hước.
- Những hình tượng do người mặc tự sáng tạo.
Sự thay đổi này cho thấy Halloween hiện đại đề cao khả năng tưởng tượng và biểu đạt cá nhân nhiều hơn việc tái hiện một nghi thức tôn giáo cụ thể.
Phong tục “trick or treat”
“Trick or treat” thường được dịch là “cho kẹo hay bị ghẹo”. Vào tối Halloween, trẻ em mặc trang phục rồi đi cùng người thân hoặc bạn bè đến các ngôi nhà trong khu phố. Khi chủ nhà mở cửa, các em nói “trick or treat” và được tặng kẹo hoặc món quà nhỏ.
Từ “treat” có nghĩa là món quà hoặc sự khoản đãi. “Trick” chỉ một trò nghịch nếu chủ nhà không tặng quà. Trong thực tế hiện nay, phần “trick” hầu như chỉ mang tính tượng trưng. Hoạt động được tổ chức dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng, thường chỉ diễn ra tại những ngôi nhà bật đèn hoặc có trang trí chào đón trẻ em.
Đèn bí ngô Jack-o’-lantern
Đèn bí ngô Jack-o’-lantern là biểu tượng nổi tiếng nhất của Halloween hiện đại. Người ta khoét rỗng quả bí, tạo hình khuôn mặt rồi đặt đèn hoặc nến điện bên trong.
Trước khi bí ngô trở nên phổ biến, tại Ireland và Scotland, một số cộng đồng từng khoét củ cải, củ cải Thụy Điển hoặc các loại củ khác để làm đèn. Những chiếc đèn có khuôn mặt kỳ lạ có thể được dùng trong hoạt động hóa trang, đặt bên đường hoặc mang theo khi đi vào ban đêm.
Khi người nhập cư tới Bắc Mỹ, họ nhận thấy bí ngô có kích thước lớn, ruột mềm và dễ tạo hình hơn. Từ đó, bí ngô dần trở thành vật liệu chủ yếu cho loại đèn này.
Tên gọi Jack-o’-lantern còn gắn với các truyện dân gian về nhân vật thường được gọi là Stingy Jack, nghĩa là Jack keo kiệt. Câu chuyện có nhiều dị bản, nhưng thường kể rằng Jack đã dùng mưu mẹo với quỷ dữ và sau khi chết không được tiếp nhận ở cả thiên đường lẫn địa ngục. Ông phải lang thang với một cục than cháy đặt trong củ cải khoét rỗng để soi đường.
Đây là truyền thuyết dân gian được kể lại dưới nhiều hình thức, không phải một sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Giá trị của câu chuyện nằm ở việc giải thích tên gọi và tạo thêm ý nghĩa cho chiếc đèn trong trí tưởng tượng cộng đồng.
Ý nghĩa của lễ hội Halloween
Đánh dấu sự chuyển mùa
Một trong những ý nghĩa lâu đời nhất liên quan đến Halloween là sự chuyển đổi từ mùa thu sang mùa đông tại Bắc bán cầu.
Suy ngẫm về sự sống và cái chết
Halloween cho phép con người tiếp cận chủ đề cái chết bằng một ngôn ngữ biểu tượng.
Trong đời sống thường ngày, cái chết thường gây sợ hãi và ít được nói tới. Nhưng vào Halloween, bộ xương, nghĩa trang và bóng ma được đưa vào không gian vui chơi. Việc phóng đại hoặc hài hước hóa những hình tượng đáng sợ có thể giúp con người tạm thời đối diện với nỗi lo về sự hữu hạn.
Biến nỗi sợ thành trò chơi
Con người có xu hướng vừa sợ vừa tò mò trước bóng tối, ma quái và điều chưa biết. Halloween tạo ra một môi trường tương đối an toàn để trải nghiệm cảm giác ấy.
Khuyến khích trí tưởng tượng và khả năng nhập vai
Hóa trang tạo cơ hội để con người tạm thời bước ra khỏi vai trò hằng ngày. Một người có thể trở thành nhân vật cổ tích, nhà du hành, con vật, đồ vật hoặc hình tượng hoàn toàn do mình sáng tạo.
Tăng cường kết nối cộng đồng
Hoạt động “trick or treat”, tiệc khu phố và lễ hội đường phố tạo ra những cuộc gặp gỡ giữa những người sống trong cùng khu vực.
Tạm thời đảo ngược trật tự thường ngày
Nhiều lễ hội trên thế giới cho phép con người tạm thời làm những điều khác với ngày thường: đeo mặt nạ, nói đùa, đổi vai hoặc bước vào không gian tưởng tượng.
Thể hiện khả năng giao thoa văn hóa
Halloween là ví dụ rõ ràng về một truyền thống được tạo nên qua giao lưu văn hóa.
Ngày lễ mang tên từ Kitô giáo phương Tây, chứa dấu vết của các phong tục mùa thu ở Ireland và Scotland, được định hình mạnh tại Bắc Mỹ rồi lan truyền toàn cầu qua truyền thông. Khi tới mỗi quốc gia, nó tiếp tục được điều chỉnh theo môi trường địa phương.
Ý nghĩa kinh tế và giải trí hiện đại
Halloween hiện là một mùa kinh doanh quan trọng tại nhiều quốc gia. Các ngành bánh kẹo, trang phục, đồ chơi, du lịch, điện ảnh và tổ chức sự kiện đều khai thác dịp này.
