Ngũ chi Đại đạo trong Cao Đài gồm Nhơn, Thần, Thánh, Tiên, Phật và có liên hệ lịch sử với Ngũ chi Minh đạo Nam Bộ đầu thế kỷ XX.
Trong hệ thống thuật ngữ của đạo Cao Đài, “Ngũ chi Đại đạo” là một khái niệm quan trọng nhưng cũng dễ bị hiểu theo nhiều hướng khác nhau. Cách hiểu phổ biến nhất trong giáo lý Cao Đài là năm con đường hoặc năm phẩm bậc tu tiến gồm Nhơn đạo, Thần đạo, Thánh đạo, Tiên đạo và Phật đạo. Năm chi này được đặt trong tôn chỉ “Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi phục nhất”, thể hiện quan niệm quy tụ các truyền thống đạo đức và tôn giáo về một nguồn chân lý chung.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu lịch sử tôn giáo Nam Bộ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, người đọc còn gặp một khái niệm gần giống là “Ngũ chi Minh đạo”, gồm Minh Sư, Minh Đường, Minh Lý, Minh Thiện và Minh Tân. Các cộng đồng này xuất hiện trước hoặc đồng thời với giai đoạn hình thành đạo Cao Đài, có những điểm tương đồng về môi trường văn hóa, tư tưởng Tam giáo, thực hành cơ bút và mạng lưới nhân sự. Vì vậy, trong một số tài liệu, hai khái niệm đôi khi được đặt cạnh nhau, thậm chí bị dùng lẫn với nhau.
Ngũ chi Đại đạo là gì?
Theo cách giải thích trong giáo lý Cao Đài, “ngũ” là năm, “chi” là nhánh hoặc ngành, còn “Đại đạo” là con đường lớn hướng con người đến sự hoàn thiện về đạo đức và đời sống tâm linh. Ngũ chi Đại đạo thường được liệt kê theo thứ tự từ gần với đời sống con người đến những mục tiêu tu hành cao hơn:
- Nhơn đạo
- Thần đạo
- Thánh đạo
- Tiên đạo
- Phật đạo
Trong một số kinh sách Cao Đài, thứ tự có thể được trình bày từ Phật đạo xuống Nhơn đạo khi nói về hệ thống thờ tự, hoặc từ Nhơn đạo lên Phật đạo khi giải thích quá trình tu tiến. Dù sắp xếp theo chiều nào, năm chi vẫn được hiểu như những phương diện liên kết trong một con đường đạo đức và tâm linh thống nhất.
Tài liệu giáo lý của Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh xác định Ngũ chi gồm Phật đạo, Tiên đạo, Thánh đạo, Thần đạo và Nhơn đạo. Tài liệu bồi dưỡng về đạo Cao Đài của cơ quan quản lý nhà nước cũng giải thích “Ngũ chi phục nhất” là thống nhất năm ngành đạo Nhơn, Thần, Thánh, Tiên, Phật thành một con đường tu hành có tính tuần tự.
Trong cách viết truyền thống của Cao Đài, người ta thường dùng những hình thức chính tả Nam Bộ như “Nhơn đạo”, “phục nhứt”, “hiệp nhứt”, “chơn truyền” hay “nhơn sanh”. Khi chuyển sang chính tả phổ thông hiện nay, các từ này có thể được viết là “Nhân đạo”, “phục nhất”, “hiệp nhất”, “chân truyền” và “nhân sinh”. Hai cách viết không làm thay đổi nội dung căn bản của thuật ngữ.
Ngũ chi không phải là năm tổ chức hành chính của đạo Cao Đài
Ngũ chi Đại đạo không phải là năm giáo hội, năm hệ phái hay năm cơ quan hành chính trong đạo Cao Đài. Đây trước hết là một mô hình giáo lý dùng để lý giải các cấp độ đạo đức và tâm linh.
Đạo Cao Đài hiện có nhiều Hội thánh, tổ chức và pháp môn với lịch sử hình thành, cơ cấu hành đạo và cách diễn giải giáo lý không hoàn toàn giống nhau. Tuy vậy, các thuật ngữ như Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi phục nhất, công bình, từ bi, bác ái, Thế đạo và Thiên đạo vẫn giữ vị trí quan trọng trong nhiều truyền thống Cao Đài.
Vì thế, không nên gọi Nhơn đạo, Thần đạo, Thánh đạo, Tiên đạo và Phật đạo là năm “chi phái Cao Đài”. “Chi phái Cao Đài” là khái niệm liên quan đến lịch sử tổ chức; còn “Ngũ chi Đại đạo” thuộc phạm vi giáo lý và quan niệm tu tiến.
Ý nghĩa của năm chi trong giáo lý Cao Đài
Ngũ chi Đại đạo có thể được hình dung như năm tầng ý nghĩa nối tiếp nhau. Cách hình dung này không nhất thiết có nghĩa người tu phải được phong một phẩm vị cụ thể rồi mới chuyển sang tầng tiếp theo. Đó chủ yếu là phương pháp diễn giải quá trình hoàn thiện con người, bắt đầu từ việc làm tròn bổn phận trong đời sống và hướng đến sự giải thoát về tâm linh.
Nhơn đạo: Làm tròn đạo làm người
Nhơn đạo là nền tảng gần gũi nhất với đời sống thường ngày. Nội dung của Nhơn đạo liên quan đến cách con người ứng xử với bản thân, gia đình, cộng đồng, đất nước và muôn loài.
Trong phạm vi gia đình, Nhơn đạo đề cao lòng hiếu kính với cha mẹ, nghĩa tình vợ chồng, trách nhiệm nuôi dạy con cái và sự hòa thuận giữa anh chị em. Trong xã hội, Nhơn đạo gắn với lòng trung thực, tinh thần tương trợ, tôn trọng người khác, giữ gìn trật tự chung và làm tròn trách nhiệm công dân.
Quan niệm này cho thấy tu hành trong Cao Đài không nhất thiết bắt đầu bằng việc rời bỏ gia đình hoặc xa lánh xã hội. Trái lại, người tu phải biết sống có trách nhiệm giữa đời. Một người nói nhiều về đạo lý nhưng bỏ bê cha mẹ, vợ chồng, con cái hoặc gây tổn hại cho cộng đồng thì chưa thể được xem là làm tròn Nhơn đạo.
Nhơn đạo cũng không nên bị thu hẹp thành hoạt động từ thiện. Giúp đỡ người khó khăn là một biểu hiện quan trọng, nhưng Nhơn đạo còn bao gồm việc tu dưỡng nhân cách, giữ lời hứa, lao động chân chính, biết nhận lỗi, tôn trọng pháp luật và cư xử có tình có nghĩa.
Trong hệ thống Ngũ chi, Nhơn đạo được đặt ở vị trí nền móng vì con người phải hoàn thiện tư cách trong các quan hệ gần gũi trước khi nói đến những mục tiêu tâm linh xa hơn. Cách nhìn này thể hiện rõ tính nhập thế của đạo Cao Đài: đời sống gia đình và xã hội không đứng ngoài con đường tu hành mà chính là nơi đạo đức được thử thách và thực hành.
Có phải mọi Hội thánh Cao Đài đều giải thích Ngũ chi giống nhau?
Các Hội thánh Cao Đài có chung nhiều nền tảng lịch sử và giáo lý nhưng không phải lúc nào cũng sử dụng thuật ngữ hoàn toàn giống nhau.
Cách gọi phổ biến là Nhơn, Thần, Thánh, Tiên, Phật. Tuy nhiên, Hiến chương của Hội thánh Cao Đài Tiên Thiên dùng cách gọi Hiền, Thần, Thánh, Tiên, Phật và liên hệ năm bậc này với các ý niệm “tùng khổ, thắng khổ, thọ khổ, thoát khổ, giải khổ”.
Sự khác biệt giữa “Nhơn” và “Hiền” cho thấy Ngũ chi không phải một công thức chỉ có duy nhất một cách chú giải trong toàn bộ các tổ chức Cao Đài. “Nhơn” nhấn mạnh nền tảng làm người, còn “Hiền” gợi đến người có đức hạnh và biết thuận theo đạo lý. Trong một số cách lý giải, hai ý niệm này gần gũi và có thể được đặt ở bậc đầu của con đường tu tiến.
Khi viết hoặc nghiên cứu về một Hội thánh cụ thể, cần sử dụng đúng thuật ngữ trong kinh sách, hiến chương và truyền thống của Hội thánh đó. Không nên lấy cách diễn giải của một tổ chức rồi mặc nhiên coi là quan điểm duy nhất của toàn bộ đạo Cao Đài.
Ngũ chi Đại đạo có phải là Ngũ chi Minh đạo không?
Hai khái niệm có liên hệ về lịch sử tư tưởng nhưng không phải là một.
| Khái niệm | Nội dung chính | Tính chất |
|---|---|---|
| Ngũ chi Đại đạo | Nhơn, Thần, Thánh, Tiên, Phật | Hệ thống giáo lý và phẩm bậc tu tiến trong Cao Đài |
| Ngũ chi Minh đạo | Minh Sư, Minh Đường, Minh Lý, Minh Thiện, Minh Tân | Tên gọi nhóm các cộng đồng tôn giáo có chữ “Minh” ở Nam Bộ |
| Chi phái Cao Đài | Các Hội thánh, tổ chức hoặc pháp môn Cao Đài hình thành trong lịch sử | Khái niệm thuộc phương diện tổ chức |
Sở dĩ xảy ra nhầm lẫn là vì một số tài liệu cũ dùng cụm “Ngũ chi Đại đạo” với nghĩa rộng để nói đến các chi đạo có mặt trước Cao Đài, trong đó có năm đạo mang chữ Minh. Mặt khác, cả Ngũ chi Minh đạo và Cao Đài đều sử dụng nhiều thuật ngữ như Tam giáo, Thượng Đế, Thần, Thánh, Tiên, Phật, cơ bút và tu luyện.
Cách gọi chính xác hơn trong nghiên cứu hiện nay là:
- Dùng “Ngũ chi Đại đạo” khi nói về Nhơn, Thần, Thánh, Tiên, Phật.
- Dùng “Ngũ chi Minh đạo” khi nói về Minh Sư, Minh Đường, Minh Lý, Minh Thiện, Minh Tân.
Sự phân biệt này giúp tránh hiểu lầm rằng Minh Sư, Minh Lý hay các đạo Minh khác chỉ là những cấp bậc bên trong Cao Đài.
