Đông Ngạc là làng cổ ven sông Hồng, nổi tiếng với truyền thống khoa bảng, đình Vẽ, nhà thờ họ và không gian văn hóa Thăng Long.
Ở phía tây bắc khu vực nội đô Hà Nội, gần sông Hồng và không xa chân cầu Thăng Long, Đông Ngạc vẫn lưu giữ nhiều lớp ký ức của một làng Việt cổ. Những mái ngói đã sẫm màu, cổng ngõ thấp, sân gạch, nhà thờ họ, đình làng và truyền thống hiếu học tạo nên diện mạo riêng cho vùng đất có tên Nôm là làng Vẽ.
Đông Ngạc thường được giới thiệu là một trong những ngôi làng cổ nhất Hà Nội. Cách gọi này trước hết nhấn mạnh lịch sử cư trú lâu dài, hệ thống di tích phong phú và khả năng bảo lưu cấu trúc văn hóa làng giữa quá trình đô thị hóa. Hiện chưa có một tư liệu duy nhất đủ để xác định chính xác năm thành lập làng, vì vậy không nên hiểu cụm từ “cổ nhất” như một bảng xếp hạng tuyệt đối giữa các làng của Thăng Long – Hà Nội.
Điểm đặc biệt của Đông Ngạc không nằm riêng ở tuổi đời. Đây còn là một làng khoa bảng nổi tiếng, nơi việc học từng trở thành nền nếp của nhiều gia đình và dòng họ. Di sản của làng vì thế bao gồm cả kiến trúc vật thể lẫn những giá trị khó nhìn thấy bằng mắt: lòng trọng chữ nghĩa, ý thức cộng đồng, nếp thờ tổ tiên và tinh thần gìn giữ danh dự gia đình.
Đông Ngạc ở đâu?
Làng Đông Ngạc nằm trong địa bàn phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội. Khu làng cổ ở gần đường An Dương Vương, phía nam cầu Thăng Long và không xa bờ hữu ngạn sông Hồng. Trước khi Hà Nội thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, địa danh này thuộc phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm.
Từ ngày 1/7/2025, phường Đông Ngạc mới chính thức hoạt động sau khi sắp xếp toàn bộ phường Đức Thắng, phần lớn các phường Đông Ngạc và Cổ Nhuế 2, cùng một phần các phường Xuân Đỉnh, Thụy Phương và Minh Khai trước đây. Phường mới có diện tích khoảng 8,85km² và quy mô dân số được công bố là 83.544 người. Bởi vậy, khi tìm hiểu làng cổ Đông Ngạc cần phân biệt giữa làng Đông Ngạc lịch sử với phường Đông Ngạc hiện nay, vốn có phạm vi rộng hơn và bao gồm nhiều khu dân cư cũ khác nhau.
Việc thay đổi địa giới không làm mất đi tên gọi truyền thống của làng. Trong đời sống cộng đồng, người dân vẫn sử dụng những tên quen thuộc như Đông Ngạc, làng Vẽ, xóm Vẽ hoặc các tên ngõ, tên xóm gắn với lịch sử cư trú lâu đời. Đây là hiện tượng thường gặp tại Hà Nội: đơn vị hành chính có thể thay đổi, nhưng tên làng và ký ức địa phương vẫn tiếp tục tồn tại trong gia phả, hoành phi, bia đá, lễ hội và cách xưng gọi giữa người dân.
Vì sao Đông Ngạc được xem là một làng cổ của Hà Nội?
Tuổi đời của làng không thể chỉ tính bằng một mốc năm
Nhiều bài giới thiệu gọi Đông Ngạc là làng cổ có lịch sử trên 500 hoặc 600 năm. Những cách tính này thường dựa vào mốc khoa bảng của Phan Phu Tiên cuối thế kỷ XIV, niên đại bia đá, lịch sử xây dựng đình làng hoặc gia phả của các dòng họ. Tuy nhiên, một cộng đồng cư trú thường đã tồn tại trước khi xuất hiện người đỗ đạt hoặc trước khi công trình kiến trúc được dựng lại bằng vật liệu bền vững.
Tư liệu về Phan Phu Tiên cho thấy vào cuối thời Trần, Đông Ngạc đã có một môi trường gia đình và cộng đồng đủ phát triển để nuôi dưỡng người học hành, dự thi và tham gia bộ máy triều đình. Đến năm 1635, bia tại đình Đông Ngạc ghi nhận việc xây dựng lại đình trên khu đất rộng, cho thấy thiết chế làng xã khi ấy đã khá hoàn chỉnh. Những dấu mốc này không phải năm thành lập làng, nhưng là căn cứ để xác nhận Đông Ngạc có lịch sử ít nhất từ thời trung đại.
Do đó, danh xưng “một trong những ngôi làng cổ nhất Hà Nội” nên được hiểu theo nghĩa văn hóa. Đông Ngạc thuộc nhóm những làng lâu đời quanh kinh thành, nơi còn nhận diện được sự tiếp nối giữa không gian cư trú, thiết chế tín ngưỡng, dòng họ và truyền thống học hành qua nhiều thế kỷ.
Làng Vẽ và những cách giải thích tên gọi
Đông Ngạc có tên Nôm phổ biến là Kẻ Vẽ hoặc làng Vẽ. Trong một số tư liệu và ký ức địa phương còn xuất hiện những tên như Đống Gạch, Đông Nghếch hoặc Đống Ếch. Việc giải thích nguồn gốc các tên này chưa hoàn toàn thống nhất.
Có giai thoại kể rằng tiếng học trò đọc sách vang lên khắp làng, nghe râm ran như tiếng ếch nên làng từng được gọi là Đống Ếch. Một cách lý giải khác gắn tên làng với nghề làm gạch hoặc đặc điểm địa hình. Đây chủ yếu là truyền thuyết và lối giải nghĩa dân gian, phản ánh niềm tự hào về việc học hơn là một kết luận ngôn ngữ học đã được chứng minh.
Những lớp lịch sử của Đông Ngạc
Từ làng ven kinh thành đến cộng đồng khoa bảng
Tên tuổi sớm và nổi bật nhất thường được nhắc đến khi nói về Đông Ngạc là Phan Phu Tiên. Ông là nhà sử học và nhà khoa bảng hoạt động vào cuối thời Trần, đầu thời Lê. Tư liệu sử học ghi nhận ông tham gia biên soạn phần tiếp nối của bộ quốc sử, từ thời Trần Thái Tông đến khi quân Minh rút khỏi nước ta. Việc một người xuất thân từ Đông Ngạc được giao tham gia công việc sử quan cho thấy vị trí đáng kể của tầng lớp trí thức làng Vẽ trong xã hội đương thời.
Từ những thế kỷ sau, nhiều dòng họ trong làng tiếp tục có người đỗ đạt. Số liệu về tổng số tiến sĩ, cử nhân và tú tài của Đông Ngạc hiện có sự khác nhau giữa các công trình thống kê. Có nguồn tính riêng người đỗ đại khoa dưới chế độ thi cử Nho học; có nguồn cộng thêm Sĩ vọng, Phó bảng hoặc những người có học vị trong nền giáo dục hiện đại.
Do tiêu chí không đồng nhất, việc khẳng định một con số duy nhất dễ gây hiểu nhầm. Điều ít gây tranh luận hơn là Đông Ngạc thuộc nhóm làng có truyền thống khoa bảng nổi bật của vùng Thăng Long, với nhiều người học hành thành đạt qua nhiều thời kỳ. Các dòng họ Phan, Phạm, Đỗ, Nguyễn và Hoàng thường được nhắc đến như những cộng đồng gia tộc có đóng góp lớn cho việc hình thành nền nếp ấy.
Đông Ngạc trong phong trào duy tân và lịch sử hiện đại
Truyền thống học hành của làng không dừng lại ở hệ thống khoa cử Nho học. Khi xã hội Việt Nam chuyển sang thời kỳ cận đại, người Đông Ngạc tiếp tục tham gia các hoạt động giáo dục, văn hóa, nghệ thuật và phong trào yêu nước.
Một nhân vật tiêu biểu là Phó bảng Hoàng Tăng Bí, sinh năm 1883 tại Đông Ngạc. Ông được biết đến như một nhà nho yêu nước, có liên hệ với phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và những hoạt động cổ vũ cải cách xã hội đầu thế kỷ XX. Con trai ông là Hoàng Minh Giám, nhà giáo và nhà hoạt động chính trị, sau này từng đảm nhiệm các trọng trách trong lĩnh vực ngoại giao và văn hóa.
Không gian làng cổ Đông Ngạc
Cổng, ngõ và cấu trúc cư trú
Không gian truyền thống của Đông Ngạc được hình thành bởi những con ngõ nhỏ nối khu dân cư với trục đường ra sông. Một số cổng xóm, tường gạch và lối đi vẫn gợi lại cách tổ chức của làng Bắc Bộ: bên ngoài là đường giao thông và vùng sản xuất; bên trong là khu nhà ở, ao, giếng, đình, chùa, từ đường và các công trình cộng đồng.
Không phải toàn bộ cảnh quan hiện nay đều còn nguyên trạng. Nhiều ngôi nhà mới đã được xây dựng, đường làng được mở rộng, ao vườn bị thu hẹp và mật độ dân cư tăng lên. Tuy vậy, ở một số khu vực, người đi bộ vẫn có thể nhận ra nhịp điệu không gian cũ qua những đoạn tường thấp, mái ngói nối tiếp, sân lát gạch và cổng nhà khép kín.
Giá trị của làng cổ không nằm ở từng ngôi nhà tách rời. Nó hình thành từ mối quan hệ giữa nhà ở, ngõ xóm, công trình thờ tự, cây xanh, mặt nước và cách người dân sử dụng không gian. Nếu chỉ giữ một vài công trình nổi tiếng mà để toàn bộ cảnh quan xung quanh biến đổi thiếu kiểm soát, tính liên tục của di sản làng sẽ suy giảm.
Nhà ở truyền thống
Nhà cổ Đông Ngạc thường được tổ chức theo lối nhà chính quay ra sân, có nhà ngang, bếp, vườn và các công trình phụ. Tùy điều kiện gia đình, nhà có thể làm ba gian, năm gian hoặc quy mô lớn hơn. Khung gỗ, mái ngói, hiên rộng và sân trong giúp công trình thích ứng với khí hậu miền Bắc.
