Bộ bưu ảnh Dieulefils tái hiện làng giấy Hà Nội đầu thế kỷ XX, từ ngâm vỏ cây, seo giấy đến ép, phơi và đời sống thợ nghề.
Trong kho tàng hình ảnh về Hà Nội xưa, những bưu ảnh mang dòng chữ tiếng Pháp “Tonkin – Hanoï – Village du papier” có một giá trị đặc biệt. Thay vì hướng ống kính vào công sở, nhà ga, đại lộ hay những công trình tiêu biểu của thành phố thuộc địa, loạt ảnh đưa người xem đến một vùng làng nghề ven Hồ Tây, nơi giấy được làm bằng những phương pháp thủ công đã truyền qua nhiều thế hệ.
Trên các bưu ảnh còn nhìn thấy những mái nhà tranh, lò nấu nguyên liệu, bể ngâm, bể seo, bó vỏ cây, dụng cụ ép giấy và đông đảo người dân tham gia sản xuất. Phụ nữ, đàn ông, người già và trẻ nhỏ cùng xuất hiện trong một không gian mà nơi ở, sân nhà, đường làng và xưởng nghề gần như hòa làm một.
Vì sao nên gọi đây là bộ bưu ảnh Dieulefils?
Những dòng chữ in trên ảnh
Các tấm ảnh trong bộ sưu tập có đặc điểm chung là chú thích bằng tiếng Pháp, thường gồm tên khu vực, địa danh, chủ đề và số thứ tự.
Bưu ảnh số 64A mang dòng chữ:
TONKIN – Hanoï – Village du papier – Femme tirant le papier de la Cuve
Có thể dịch là:
Bắc Kỳ – Hà Nội – Làng giấy – Người phụ nữ lấy giấy khỏi bể.
Bưu ảnh số 65 mang dòng chữ:
TONKIN – Hanoï – Fabrication du papier – Le Pressage
Nghĩa là:
Bắc Kỳ – Hà Nội – Làm giấy – Công đoạn ép.
Bưu ảnh số 68 ghi:
TONKIN – Hanoï – Village du papier – Fours et Bassins de Macération
Có thể dịch là:
Bắc Kỳ – Hà Nội – Làng giấy – Các lò nấu và bể ngâm ủ nguyên liệu.
Tên Pierre Dieulefils hoặc dòng “Collection Dieulefils – Hanoï” có thể xuất hiện ở mép dưới, mặt sau hoặc được thể hiện bằng biểu trưng chiếc lư hương. Trong danh mục của cơ sở này, chiếc lư hương là nhãn hiệu dùng để nhận biết các ấn phẩm do Dieulefils phát hành.
Các con số 64A, 65 và 68 là mã hoặc số thứ tự trong loạt phát hành, không phải năm chụp. Chúng cũng không nhất thiết phản ánh đúng thứ tự các bước làm giấy. Vì vậy, không nên nhìn số 64, 65, 68 rồi cho rằng các ảnh được chụp liên tiếp hoặc công đoạn trong ảnh diễn ra theo đúng trình tự ấy.
Pierre Dieulefils là ai?
Pierre Marie Alexis Dieulefils sinh năm 1862 tại Malestroit, vùng Bretagne của Pháp. Ông đến Bắc Kỳ trong quân đội Pháp, bắt đầu quan tâm đến nhiếp ảnh trong thời gian tham gia các hoạt động quân sự và sau đó định cư tại Hà Nội.
Dieulefils phát triển một cơ sở nhiếp ảnh và xuất bản bưu ảnh khá lớn. Địa chỉ cơ sở của ông từng được ghi tại phố Jules Ferry ở Hà Nội, con phố về sau mang tên Hàng Trống. Các ấn phẩm của Dieulefils bao quát nhiều địa phương và chủ đề: phố xá, công trình kiến trúc, cung đình Huế, làng nghề, chợ, đời sống nông thôn, cộng đồng dân tộc, hoạt động lao động và cảnh quan tại Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, Campuchia, Vân Nam.
“Làng giấy” trong ảnh là địa phương nào?
Vùng làng nghề Kẻ Bưởi
Cụm từ “Village du papier” trên bưu ảnh có nghĩa trực tiếp là “làng giấy”. Tuy nhiên, đây không nhất thiết là tên chính thức của một làng duy nhất.
Phía nam và tây nam Hồ Tây từng có một vùng làng nghề rộng lớn, thường được gọi chung là Kẻ Bưởi. Nằm dọc sông Tô Lịch và khu vực đường Thụy Khuê ngày nay là các làng Yên Thái, An Thọ, Đông Xã, Hồ Khẩu, Thụy Khuê cùng một số cộng đồng lân cận. Nhiều làng trong vùng có liên quan đến nghề làm giấy, nhưng sản phẩm và mức độ chuyên môn có thể khác nhau.
Yên Thái là địa danh nổi tiếng nhất khi nhắc đến giấy dó Hà Nội. Tên làng gắn với hình ảnh tiếng chày giã nguyên liệu vang bên Hồ Tây, được lưu truyền qua hai câu ca quen thuộc:
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ.
“Nhịp chày Yên Thái” không chỉ là một hình ảnh thi ca. Đó là âm thanh phát sinh từ quá trình giã xơ cây để tạo thành bột giấy. Khi nhiều gia đình cùng làm nghề, tiếng chày liên tiếp vang lên, trở thành một phần của cảnh quan âm thanh vùng phía tây kinh thành.
Không nên đồng nhất mọi bức ảnh với Yên Thái
Do Yên Thái nổi tiếng nhất, nhiều bài viết gọi toàn bộ khu vực trong ảnh là làng giấy Yên Thái. Cách gọi này có thể đúng về không gian văn hóa rộng, nhưng chưa chắc chính xác đối với từng khuôn hình.
Các bưu ảnh chỉ ghi chung “Village du papier”, không ghi rõ Yên Thái, Hồ Khẩu hay Đông Xã. Những xưởng sản xuất trong ảnh cũng không có biển hiệu hoặc công trình đủ đặc trưng để xác định chính xác vị trí.
Vì vậy, chú thích phù hợp nên là:
Hoạt động làm giấy tại vùng làng giấy Kẻ Bưởi, Hà Nội.
Hoặc:
Một xưởng giấy tại khu vực làng giấy Hà Nội, có khả năng thuộc vùng Kẻ Bưởi – Yên Thái.
Chỉ nên khẳng định “chụp tại làng Yên Thái” khi có chú thích gốc, bản đồ, hồ sơ lưu trữ hoặc nghiên cứu nhận diện địa điểm đủ tin cậy.
Đọc bưu ảnh số 64A: phụ nữ bên bể seo giấy
“Femme tirant le papier de la Cuve” có nghĩa gì?
Dòng chữ trên bưu ảnh được dịch sát là “người phụ nữ lấy giấy ra khỏi bể”. Trong kỹ thuật làm giấy thủ công, đây là công đoạn dùng khuôn hoặc liềm seo để lấy một lớp xơ mỏng đang phân tán trong nước.
Người thợ đưa khuôn vào bể bột, điều chỉnh hướng và độ nghiêng, sau đó nhấc lên. Nước thoát qua mặt khuôn, còn các sợi thực vật đan vào nhau thành một lớp mỏng. Lớp xơ ấy về sau trở thành một tờ giấy.
Trong tiếng Việt, có thể chú thích ngắn gọn:
Phụ nữ đang seo giấy bên các bể bột.
Cách gọi “seo giấy” thể hiện đúng bản chất thao tác hơn việc dịch máy móc thành “kéo giấy khỏi thùng”.
Không gian sản xuất kéo dài dọc đường làng
Điểm đáng chú ý của bưu ảnh số 64A là nhiều người phụ nữ cùng làm việc trước những căn nhà mái lá. Các bể hoặc bàn thao tác được đặt thành một hàng dọc lối đi.
Ở phía đối diện, một nhóm người lớn và trẻ em đứng quan sát. Có thể sự xuất hiện của máy ảnh đã thu hút cư dân trong làng. Cũng có khả năng một số nhân vật được đề nghị đứng yên để phù hợp với thời gian ghi hình của thiết bị đương thời.
Xưởng giấy trong ảnh không phải nhà máy tách biệt khỏi khu dân cư. Hoạt động sản xuất diễn ra ngay trước hiên nhà, bên đường và trong sân. Ranh giới giữa lao động, sinh hoạt gia đình và đời sống cộng đồng rất mờ.
Một người có thể vừa làm nghề, vừa trông trẻ, chuẩn bị bữa ăn hoặc trao đổi với hàng xóm. Trẻ em lớn lên giữa các công đoạn sản xuất và tiếp xúc với kỹ năng nghề từ rất sớm.
Vai trò nổi bật của phụ nữ
Phụ nữ xuất hiện ở vị trí trung tâm của bưu ảnh. Họ không phải những nhân vật đứng ngoài quan sát mà đang trực tiếp thực hiện công đoạn quyết định hình dáng và chất lượng tờ giấy.
Seo giấy đòi hỏi sự đều tay. Nếu khuôn được đưa lên quá nhanh, quá chậm hoặc nghiêng không đúng mức, xơ có thể tụ về một phía. Tờ giấy sẽ chỗ dày, chỗ mỏng, bị thủng hoặc mép không đều.
Quy trình làm giấy hiện lên qua bộ bưu ảnh
Không phải tất cả các bước đều xuất hiện trong những tấm bạn đã cung cấp. Tuy nhiên, khi kết hợp chú thích của loạt bưu ảnh với hiểu biết về nghề giấy thủ công, có thể hình dung một chuỗi công việc tương đối hoàn chỉnh.
Chuẩn bị và phân loại nguyên liệu
Vỏ cây được thu gom, vận chuyển về làng rồi phân loại. Những phần quá cứng, hư hỏng hoặc lẫn nhiều tạp chất phải được loại bỏ.
Nguồn nguyên liệu không nhất thiết nằm ngay tại Hà Nội. Làng nghề có thể phụ thuộc vào mạng lưới người khai thác, người vận chuyển và thương lái từ các vùng có cây phù hợp. Vì thế, một tờ giấy là sản phẩm của quan hệ kinh tế vượt ra ngoài phạm vi ngôi làng.
Ngâm và nấu vỏ cây
Vỏ được ngâm trong bể, sau đó nấu hoặc xử lý để làm mềm. Đây là công đoạn xuất hiện trong bưu ảnh số 68.
Việc dùng bể ngâm cho phép nguyên liệu hút nước và biến đổi dần. Lò nấu giúp nhiệt tác động sâu hơn vào cấu trúc vỏ. Tùy kỹ thuật, người thợ có thể kết hợp với tro, vôi hoặc những chất hỗ trợ khác.
Không nên hiểu “ngâm” là chỉ đặt vỏ cây vào nước trong một thời gian cố định. Người làm nghề phải theo dõi trạng thái nguyên liệu và điều chỉnh theo mùa, nhiệt độ, loại cây cũng như chất lượng giấy muốn sản xuất.
Rửa, đãi và làm sạch
Sau khi được xử lý, nguyên liệu phải rửa kỹ để loại bỏ chất bẩn, phần vỏ tối màu và cặn còn lại.
Nước giữ vai trò quyết định. Nghề giấy Kẻ Bưởi phát triển trong mối quan hệ mật thiết với sông Tô Lịch, ao, giếng và hệ thống dẫn nước của làng. Nước được dùng từ lúc ngâm, rửa, pha bột cho đến vệ sinh khuôn và bể.
Chất lượng nước ảnh hưởng đến màu giấy và độ sạch của thành phẩm. Vì thế, ký ức dân gian về giếng sâu, nước trong trong vùng làng giấy mang ý nghĩa cảnh quan và phản ánh yêu cầu kỹ thuật của nghề.
