Khám phá Đại học Đông Dương xưa qua lịch sử hình thành, kiến trúc Đông Dương và hành trình trở thành biểu tượng của ĐHQGHN.
Giữa khu phố trung tâm Hà Nội, tòa nhà cổ tại số 19 phố Lê Thánh Tông vẫn gợi nhớ một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Cổng vòm cao, mái ngói nhiều tầng, những ô cửa có mái che và khuôn viên rợp bóng cây khiến công trình mang dáng vẻ vừa trang nghiêm theo kiến trúc châu Âu, vừa gần gũi với không gian văn hóa Á Đông.
Trong những bức ảnh tư liệu được chụp vào khoảng thập niên 1920–1930, phía trước tòa nhà còn hiện rõ dòng chữ tiếng Pháp “Université Indochinoise”. Trên sân trường là những sinh viên mặc áo dài, âu phục hoặc trang phục trắng; trong giảng đường và phòng thực hành, người học ngồi bên những dãy bàn dài, dụng cụ thí nghiệm và sách vở. Những hình ảnh ấy ghi lại buổi đầu của nền giáo dục đại học hiện đại theo mô hình phương Tây tại Việt Nam.
Đại học Đông Dương là gì?
Đại học Đông Dương có tên tiếng Pháp là Université Indochinoise. Đây là thiết chế giáo dục được chính quyền thuộc địa Pháp thành lập tại Hà Nội vào đầu thế kỷ XX, nhằm tập hợp và tổ chức một số ngành đào tạo bậc cao dành cho toàn Liên bang Đông Dương.
Văn bản thành lập mang số 1514a, ký ngày 16/5/1906 dưới thời Toàn quyền Đông Dương Paul Beau. Theo nội dung văn bản và các quy định kèm theo, nhà trường có nhiệm vụ truyền bá kiến thức, phương pháp khoa học châu Âu thông qua tiếng Pháp, đồng thời liên kết hoạt động với các cơ sở giáo dục và nghiên cứu đã có tại Đông Dương.
Trong dự kiến ban đầu, Đại học Đông Dương gồm năm trường hoặc ban đào tạo lớn: Pháp chính, Khoa học, Y khoa, Xây dựng dân dụng và Văn khoa. Tuy nhiên, cơ cấu trên văn bản không đồng nghĩa tất cả các trường đều nhanh chóng hoạt động ổn định. Trong nhiều giai đoạn, tên gọi Đại học Đông Dương chủ yếu dùng để chỉ một hệ thống gồm nhiều trường chuyên nghiệp, cao đẳng và đại học đặt tại Hà Nội, thay vì một khu đại học tập trung và thống nhất hoàn toàn như cách hiểu ngày nay.
Đại học Đông Dương thường được giới thiệu là một trong những thiết chế giáo dục đại học hiện đại đầu tiên tại Việt Nam và Đông Dương. Khái niệm “hiện đại” ở đây chủ yếu nói đến chương trình, phương pháp giảng dạy, hệ thống văn bằng, phòng thí nghiệm và cách phân chia ngành học theo mô hình châu Âu. Trước đó, Việt Nam đã có một truyền thống giáo dục bậc cao lâu đời gắn với Quốc Tử Giám và hệ thống khoa cử Nho học, nhưng Đại học Đông Dương không phải sự tiếp nối trực tiếp về tổ chức hay chương trình của hệ thống ấy.
Cần phân biệt Đại học Đông Dương với Đại học Quốc gia Hà Nội ngày nay
Tòa nhà tại số 19 Lê Thánh Tông hiện được xem là biểu tượng lịch sử của Đại học Quốc gia Hà Nội. Đại học Quốc gia Hà Nội cũng lấy năm 1906 làm mốc khởi đầu cho truyền thống giáo dục của mình. Dù vậy, không nên hiểu rằng Đại học Đông Dương năm 1906 và Đại học Quốc gia Hà Nội hiện nay là một tổ chức duy nhất tồn tại liên tục, không thay đổi tên gọi, cơ cấu hay chế độ quản lý.
Giữa hai thiết chế là một chuỗi biến đổi lớn gắn với những bước ngoặt của lịch sử đất nước. Sau Cách mạng tháng Tám, Trường Đại học Quốc gia Việt Nam được thành lập trên cơ sở tiếp quản và tổ chức lại một phần nền giáo dục đại học ở Hà Nội. Khóa học đầu tiên được khai giảng ngày 15/11/1945 dưới chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, vẫn sử dụng cơ sở tại phố Lê Thánh Tông.
Năm 1951, trong điều kiện kháng chiến, Trường Khoa học Cơ bản được thành lập tại Chiến khu Việt Bắc. Đến năm 1956, Chính phủ thành lập Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Đại học Tổng hợp Hà Nội tiếp nhận một phần cơ sở vật chất, đội ngũ và truyền thống học thuật của các cơ sở giáo dục đi trước.
Ngày 10/12/1993, Đại học Quốc gia Hà Nội được thành lập trên cơ sở tổ chức lại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Đại học Sư phạm Ngoại ngữ Hà Nội cùng một số đơn vị nghiên cứu. Vì thế, mối liên hệ giữa Đại học Đông Dương và Đại học Quốc gia Hà Nội nên được hiểu là sự kế thừa về không gian, một phần cơ sở vật chất, truyền thống đào tạo và ký ức học thuật qua nhiều giai đoạn lịch sử, chứ không phải sự đồng nhất hoàn toàn về pháp lý và tổ chức.
Bối cảnh ra đời của Đại học Đông Dương
Sự chuyển đổi từ khoa cử Nho học sang giáo dục Pháp – Việt
Đầu thế kỷ XX là thời điểm giáo dục Việt Nam trải qua những thay đổi sâu sắc. Hệ thống học tập và thi cử Nho học dần thu hẹp, trong khi các trường Pháp – Việt, trường thông ngôn, trường chuyên nghiệp và cơ sở đào tạo khoa học theo mô hình châu Âu được mở rộng.
Quá trình này diễn ra trong hoàn cảnh Việt Nam là thuộc địa của Pháp. Do đó, việc thành lập các trường học mới trước hết chịu sự chi phối của mục tiêu quản lý thuộc địa. Chính quyền cần đào tạo một bộ phận viên chức, thông ngôn, nhân viên y tế, kỹ thuật viên và người làm việc trong các cơ quan hành chính, công chính, nông nghiệp hoặc thương mại.
Đại học Đông Dương ra đời trong chính bối cảnh ấy. Một mặt, nhà trường là công cụ của chính sách giáo dục thuộc địa, phục vụ nhu cầu nhân lực cho bộ máy cai trị. Mặt khác, sự xuất hiện của các ngành khoa học, y học, luật học, kỹ thuật và phương pháp nghiên cứu mới cũng góp phần làm thay đổi đời sống trí thức Việt Nam.
Nhìn nhận Đại học Đông Dương vì thế cần tránh hai cách đánh giá cực đoan. Không nên chỉ xem đây là một công trình “khai hóa” thuần túy, tách khỏi hoàn cảnh thuộc địa; nhưng cũng không nên phủ nhận hoàn toàn những chuyển biến về tri thức, phương pháp khoa học và đội ngũ trí thức đã hình thành trong môi trường này.
Ảnh hưởng của phong trào canh tân
Những năm đầu thế kỷ XX cũng là thời kỳ các tư tưởng duy tân, thực học và cải cách giáo dục phát triển mạnh trong xã hội Việt Nam. Nhiều nhà nho và trí thức nhận thấy hệ thống khoa cử cũ không còn đáp ứng được yêu cầu của thời đại. Họ đề cao việc học khoa học tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế, lịch sử, địa lý, ngoại ngữ và các kiến thức có khả năng ứng dụng vào đời sống.
Trong khi đó, phong trào Đông Du đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập đã khiến chính quyền thuộc địa quan tâm hơn đến việc xây dựng một hệ thống đào tạo bậc cao ngay tại Đông Dương. Một số nghiên cứu cho rằng việc mở Đại học Đông Dương vừa mang mục đích hành chính, vừa nhằm thu hút tầng lớp trí thức và hạn chế xu hướng người Việt tìm kiếm con đường học tập ngoài phạm vi kiểm soát của Pháp.
Tòa nhà Đại học Đông Dương xưa ở đâu?
Tòa nhà biểu tượng của Đại học Đông Dương hiện nằm tại số 19 phố Lê Thánh Tông, phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội. Theo cách phân chia hành chính trước đây, địa chỉ này thuộc quận Hoàn Kiếm.
Trong thời Pháp thuộc, phố Lê Thánh Tông từng mang tên Boulevard Bobillot. Vị trí công trình nằm gần các tuyến phố Lý Thường Kiệt, Tông Đản, Tràng Tiền và khu vực Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ngày nay. Đây từng là một phần quan trọng của khu phố hành chính, văn hóa và giáo dục được quy hoạch ở phía đông nam khu thành cổ Hà Nội.
Tư liệu về lịch sử Đại học Đông Dương cho thấy hoạt động của nhà trường từng được bố trí ở nhiều địa điểm. Trong năm học đầu tiên, ban thư ký của trường đặt tại số 40 đại lộ Gia Long, tương ứng với khu vực phố Mai Hắc Đế ngày nay. Các trường Y, Dược, Công chính, Nông lâm và những đơn vị chuyên môn khác cũng có cơ sở riêng. Bởi vậy, tòa nhà số 19 Lê Thánh Tông không nên được hiểu là địa điểm duy nhất chứa toàn bộ hoạt động của hệ thống Đại học Đông Dương trong mọi thời kỳ.
Hiện nay, tòa nhà vẫn gắn với hoạt động của Đại học Quốc gia Hà Nội và một số đơn vị thành viên. Năm 2026, nơi đây được sử dụng làm không gian tổ chức triển lãm kỷ niệm 120 năm truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội. Địa chỉ chính thức của sự kiện được công bố là 19 Lê Thánh Tông, phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội.
