Khám phá Hoàng Thành Thăng Long, di sản thế giới lưu giữ dấu tích kinh đô Đại Việt và lịch sử Hà Nội qua hơn một thiên niên kỷ.
Giữa khu vực trung tâm Hà Nội, nơi những tuyến phố hiện đại nối liền Quảng trường Ba Đình, Nhà Quốc hội, khu Phủ Chủ tịch và các bảo tàng lớn, Hoàng thành Thăng Long hiện diện như một không gian lịch sử đặc biệt. Không đồ sộ và gần như nguyên vẹn như một số kinh thành cổ còn lại ở châu Á, nơi đây gây ấn tượng bằng những lớp dấu tích nối tiếp nhau: cổng thành, nền điện, thềm rồng, giếng cổ, đường cống, móng cung điện, đồ gốm, vật liệu kiến trúc và các công trình quân sự của thời hiện đại.
Giá trị của Hoàng thành Thăng Long không nằm riêng ở những kiến trúc có thể nhìn thấy trên mặt đất. Phần quan trọng hơn còn được bảo tồn trong lòng đất, nơi khảo cổ học đã phát hiện các lớp di tích chồng xếp từ thời Đại La, Đinh – Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ, Lê, Mạc, Nguyễn cho đến thời cận đại. Những tầng văn hóa ấy cho thấy khu vực này từng giữ vai trò trung tâm quyền lực trong một thời gian rất dài, đồng thời phản ánh quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của kinh đô Thăng Long – Đông Kinh – Hà Nội.
Vì vậy, tìm hiểu Hoàng thành Thăng Long không đơn thuần là tham quan một thành cổ. Đó còn là hành trình tiếp cận ký ức của quốc gia Đại Việt, nhận diện biểu tượng của vương quyền trong xã hội quân chủ, hiểu thêm về nghệ thuật kiến trúc cung đình và suy ngẫm về trách nhiệm gìn giữ di sản giữa một đô thị đang phát triển nhanh chóng.
Hoàng thành Thăng Long ở đâu?
Địa chỉ tham quan hiện được Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội công bố là số 19C đường Hoàng Diệu, phường Ba Đình, thành phố Hà Nội. Một số tài liệu được xuất bản trước khi Hà Nội sắp xếp lại đơn vị hành chính có thể còn ghi địa chỉ thuộc phường Điện Biên, phường Quán Thánh hoặc quận Ba Đình. Khi tra cứu và di chuyển, du khách nên sử dụng địa danh hành chính hiện tại là phường Ba Đình.
Cần phân biệt Hoàng thành Thăng Long trong lịch sử với Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long đang được bảo tồn và giới thiệu ngày nay. Hoàng thành xưa có phạm vi rộng, gồm nhiều vòng thành, cung điện, sân chầu, cửa thành, khu làm việc của triều đình và những không gian phục vụ đời sống hoàng gia. Trong khi đó, khu vực được UNESCO ghi danh là phần trung tâm quan trọng và được bảo tồn tốt nhất của Cấm thành, bao gồm khu thành cổ Hà Nội và khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu.
Vùng lõi của Di sản thế giới có diện tích 18,395 ha, còn vùng đệm rộng 108 ha. Đây là không gian nằm giữa một khu vực có mật độ công trình chính trị, hành chính và văn hóa đặc biệt cao của Thủ đô. Việc bảo tồn Hoàng thành vì thế liên quan đến từng công trình riêng lẻ và gắn với cảnh quan, chiều cao xây dựng, giao thông và quy hoạch đô thị xung quanh.
Tên gọi Hoàng thành Thăng Long được hiểu như thế nào?
Trong cấu trúc kinh đô truyền thống, “kinh thành” là không gian đô thị rộng, bao gồm khu dân cư, khu hành chính, chợ, bến, cơ sở tôn giáo và các công trình phục vụ đời sống kinh kỳ. Bên trong kinh thành là Hoàng thành, nơi tập trung những cơ quan quan trọng của triều đình. Khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt nhất trong Hoàng thành thường được gọi là Cấm thành, nơi đặt chính điện, cung thất và các không gian trực tiếp gắn với nhà vua cùng hoàng gia.
Tùy theo từng thời kỳ, phạm vi, kiến trúc và tên gọi của các vòng thành có sự thay đổi. Trong sử liệu, Cấm thành Thăng Long còn được gọi bằng những tên như Long thành hoặc Long Phượng thành. Những tên gọi ấy không nên hiểu như các địa điểm hoàn toàn tách biệt, mà phản ánh sự thay đổi của ngôn ngữ hành chính, nghi lễ và quan niệm vương quyền qua từng triều đại.
“Thăng Long” là tên kinh đô được đặt vào đầu thời Lý. Hình tượng rồng bay gắn với khát vọng mở ra một thời kỳ phát triển mới của quốc gia độc lập. Trong văn hóa chính trị thời quân chủ, rồng đồng thời là biểu tượng của nhà vua, quyền lực trung ương và trật tự triều đình. Vì vậy, tên gọi Thăng Long vừa chỉ một địa danh, vừa mang nội hàm biểu tượng sâu sắc trong lịch sử Đại Việt.
Dòng chảy lịch sử hơn một thiên niên kỷ
Từ thành Đại La đến kinh đô Thăng Long
Trước khi nhà Lý định đô tại đây, khu vực Hà Nội ngày nay đã có những thành lũy và trung tâm cai trị được xây dựng trong thời kỳ Bắc thuộc. Các dấu tích khảo cổ cho thấy bên dưới Hoàng thành còn có lớp kiến trúc thuộc thời An Nam đô hộ phủ và thành Đại La, niên đại khoảng từ thế kỷ VII đến thế kỷ IX. Đây là nền tảng đô thị và quân sự mà các triều đại Việt Nam độc lập sau đó tiếp nhận, cải tạo và phát triển.
Năm 1010, vua Lý Công Uẩn quyết định dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La và đổi tên kinh đô mới thành Thăng Long. Quyết định này mở đầu cho một giai đoạn phát triển lâu dài của trung tâm chính trị tại vùng đồng bằng sông Hồng. Triều Lý xây dựng cung điện, thành lũy, đàn miếu và các cơ sở Phật giáo, từng bước hình thành diện mạo của một kinh đô độc lập.
Việc lựa chọn Thăng Long không thể chỉ dựa trên yêu cầu phòng thủ. So với vùng núi Hoa Lư, khu vực này có vị trí thuận lợi hơn cho giao thông đường bộ, đường sông, giao thương và quản lý một quốc gia đang mở rộng. Từ đây, triều đình có thể kết nối với nhiều vùng sản xuất, dân cư và trung tâm kinh tế ở miền Bắc.
Hoàng thành dưới thời Lý và Trần
Dưới thời Lý, khu vực trung tâm Hoàng thành được quy hoạch với các cung điện, lầu gác, sân và đường ngự đạo. Những tên gọi như điện Càn Nguyên, điện Thiên An được sử liệu nhắc đến như các công trình quan trọng trên trục trung tâm. Tuy phần lớn kiến trúc gỗ không còn tồn tại, các trụ móng, chân tảng đá chạm hoa sen, nền gạch, giếng nước và vật liệu trang trí mái được phát hiện đã phần nào cho thấy quy mô của hoàng cung thời kỳ này.
Nghệ thuật kiến trúc thời Lý thường được nhận diện qua hình tượng rồng có thân mềm mại, lá đề, hoa sen, chim phượng và các loại đầu ngói trang trí tinh tế. Những di vật ấy phục vụ việc xác định niên đại và phản ánh mỹ cảm cung đình, kỹ thuật sản xuất vật liệu và tư tưởng biểu tượng của xã hội đương thời.
Những công trình tiêu biểu tại Hoàng thành Thăng Long
Đoan Môn – cửa chính phía nam của Cấm thành
Đoan Môn nằm trên trục trung tâm, là cửa phía nam dẫn vào khu vực Cấm thành. Phần nền cổng được xây theo kiểu tường thành, có năm lối đi cuốn vòm. Cửa giữa lớn nhất nằm trên trục chính tâm, theo quy chế cung đình xưa là lối dành cho nhà vua trong những nghi thức nhất định. Các cửa bên phục vụ quan lại, quân lính và đoàn nghi lễ theo thứ bậc.
Trải qua nhiều thế kỷ, Đoan Môn đã được tu sửa và thay đổi. Vì vậy, diện mạo hiện thấy không thể được xem hoàn toàn là kiến trúc nguyên trạng của một triều đại duy nhất. Các kết quả khảo cổ dưới chân cổng còn phát hiện dấu tích kiến trúc sớm hơn, góp phần củng cố nhận định rằng vị trí cửa nam của Cấm thành đã được duy trì tương đối ổn định qua các thời Lý, Trần và Lê.
Đoan Môn không chỉ là công trình phòng thủ. Trong bối cảnh hoàng cung, cổng thành còn có vai trò phân định không gian. Việc đi qua từng lớp cửa thể hiện sự chuyển tiếp từ thế giới bên ngoài vào khu vực trung tâm của vương quyền. Quy mô, số lượng cửa và cách tổ chức trục đi đều gắn với nghi lễ triều đình.
Nền điện Kính Thiên và thềm rồng
Điện Kính Thiên từng là chính điện quan trọng nhất của Hoàng thành thời Lê. Đây là nơi cử hành những nghi lễ lớn, thiết triều và giải quyết công việc quốc gia. Công trình chính không còn, nhưng nền điện, hệ thống thềm bậc và các tác phẩm điêu khắc đá vẫn giúp người xem hình dung vị trí trung tâm của điện trong tổng thể hoàng cung.
Nền điện hiện còn dài khoảng 57 m, rộng 41,5 m và cao khoảng 2,3 m. Phía nam có thềm đá gồm ba lối lên, được phân chia bởi những tượng rồng. Đôi rồng đá chính mang niên đại năm 1467, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ. Phía bắc nền điện còn một thềm nhỏ hơn với rồng đá mang phong cách Lê Trung Hưng.
Di vật trong Hoàng thành nói gì về đời sống cung đình?
Khối lượng di vật tại Hoàng thành rất phong phú, gồm gạch, ngói, đồ gốm, sứ, kim loại, đá, gỗ và những cấu kiện trang trí. Mỗi nhóm hiện vật phản ánh một khía cạnh khác nhau của đời sống cung đình.
Vật liệu kiến trúc cho thấy sự phân cấp rõ rệt. Ngói men vàng thường gắn với những công trình có vị trí cao trong hoàng cung, trong khi ngói men xanh và ngói đất nung được sử dụng tùy theo tính chất kiến trúc. Hình rồng, phượng, lá đề, hoa sen và linh thú xuất hiện trên đầu ngói, bờ mái hoặc cấu kiện trang trí.
Đồ gốm, sứ bao gồm bát, đĩa, bình, chén cùng nhiều loại vật dụng phục vụ sinh hoạt và nghi lễ. Một số sản phẩm được chế tác riêng cho hoàng gia, có chất lượng cao và họa tiết đặc biệt. Bên cạnh đồ sản xuất trong nước còn có hiện vật cho thấy hoạt động giao lưu, trao đổi với các khu vực khác.
Những đồ dùng đời thường giúp hình dung hoàng cung như một cộng đồng lớn, không chỉ có nhà vua và hoàng tộc. Nơi đây còn có quan lại, thị vệ, quân lính, thợ thủ công, người phục dịch và nhiều bộ phận đảm trách nghi lễ, kho tàng, bếp núc, bảo vệ, sửa chữa.
Đặc biệt, mô hình kiến trúc đất nung và những cấu kiện gỗ phát hiện trong khu vực điện Kính Thiên cung cấp thêm dữ liệu về hình thái cung điện thời Lê sơ. Các nghiên cứu gần đây cho thấy kiến trúc cung đình thời kỳ này có thể sử dụng hệ kết cấu đấu củng ở những công trình quan trọng. Tuy nhiên, mọi phương án nhận diện và phục dựng vẫn cần tiếp tục được đối chiếu bằng khảo cổ học, tư liệu hình ảnh và nghiên cứu so sánh.
Vì sao Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh?
Ngày 31/7/2010, tại Kỳ họp thứ 34 của Ủy ban Di sản Thế giới, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội được ghi vào Danh mục Di sản thế giới. Đây là di sản thứ 900 được đưa vào danh mục của UNESCO.
Di sản được ghi danh theo ba tiêu chí văn hóa là tiêu chí II, III và VI.
Minh chứng cho sự giao lưu văn hóa
Hoàng thành phản ánh sự gặp gỡ giữa nhiều luồng ảnh hưởng văn hóa. Trong quy hoạch, kỹ thuật kiến trúc và nghệ thuật trang trí có thể nhận thấy những yếu tố liên quan đến văn hóa Trung Hoa, nhưng chúng đã được tiếp nhận và biến đổi trong môi trường bản địa của vùng đồng bằng sông Hồng. Bên cạnh đó còn có dấu ấn của sự giao lưu với Champa và các khu vực khác.
Giá trị quan trọng không nằm ở việc kiến trúc giống hay khác một mô hình bên ngoài, mà ở khả năng cộng đồng Đại Việt chọn lọc và sáng tạo để hình thành một nền văn hóa cung đình riêng. Hình tượng rồng thời Lý, nghệ thuật gốm, kỹ thuật xây móng và cách tổ chức không gian đều cho thấy quá trình bản địa hóa ấy.
Minh chứng cho truyền thống lâu dài của người Việt
Các lớp khảo cổ và công trình trên mặt đất cho thấy khu vực trung tâm quyền lực được sử dụng liên tục trong thời gian dài. Dù kinh đô, triều đại và chế độ chính trị thay đổi, địa điểm này vẫn giữ vai trò quan trọng từ thời Đại La đến các triều đại Đại Việt, thành Hà Nội thời Nguyễn, thời thuộc địa và lịch sử hiện đại.
Tính liên tục ấy là nét nổi bật hiếm có. Hoàng thành không phải dấu tích của một thời kỳ duy nhất, mà là hồ sơ vật chất về quá trình hình thành và phát triển của một trung tâm đô thị, chính trị kéo dài hơn một thiên niên kỷ.
