Tìm hiểu Ông Hoàng Báo Đông Cuông qua truyền tích, không gian thờ tự, nghi lễ và ý nghĩa trong văn hóa cộng đồng địa phương.
Trong không gian tín ngưỡng Đền Đông Cuông, bên cạnh hình tượng Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn còn có một nhân vật nam được người dân địa phương gọi bằng nhiều danh xưng như Ông Hoàng Báo, Quan Hoàng Báo, vua Báo hoặc vua Con. Hình tượng này gắn chặt với truyền tích về gia đình Mẫu Đông Cuông, với cộng đồng Tày Khao ven sông Hồng và với nghi lễ rước Mẫu sang Ghềnh Ngai trong lễ hội truyền thống.
Tuy nhiên, tư liệu về Ông Hoàng Báo không hoàn toàn thống nhất. Có nguồn kể ông là con của Mẫu Đông Cuông và một thủ lĩnh họ Hà; có cách diễn giải gần đây lại đồng nhất người cha với tướng Hà Đặc thời Trần. Trong khi đó, các tư liệu khảo cứu về Đền Đông Cuông cho thấy câu chuyện đã trải qua quá trình truyền khẩu, lịch sử hóa và tích hợp vào hệ thống thờ Mẫu trong nhiều thế kỷ.
Ông Hoàng Báo Đông Cuông là ai?
Theo truyền tích được lưu giữ tại khu vực Đông Cuông, Ông Hoàng Báo là người con trai đi cùng hình tượng Mẫu Đông Cuông. Trong sinh hoạt tín ngưỡng địa phương, ông được gọi là “vua Con” để phân biệt với “vua Mẹ”, tức vị Mẫu được thờ ở vị trí trung tâm.
Tại hậu cung Đền Đông Cuông hiện có tượng Mẫu và tượng Quan Hoàng Báo. Hồ sơ giới thiệu di tích của địa phương mô tả hai pho tượng được bài trí theo nguyên tắc nam tả, nữ hữu. Tượng Quan Hoàng Báo được đặt bên tượng Mẫu, cho thấy mối quan hệ mẹ – con là một trong những lớp ý nghĩa quan trọng nhất của điện thờ.
Khác với một số vị Ông Hoàng có phạm vi thờ phụng rộng trong hệ thống Tứ phủ, Ông Hoàng Báo trước hết là một nhân vật gắn với bản điện Đông Cuông. Danh tính, thần tích và vai trò của ông được hình thành trong môi trường văn hóa của cộng đồng địa phương, sau đó mới được diễn giải trong mối liên hệ với tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn.
Có thể hiểu khái quát rằng:
Ông Hoàng Báo Đông Cuông là một vị nhân thần bản địa được thờ cùng Mẫu Đông Cuông, được cộng đồng tôn kính như người con của Mẫu và là một thành tố quan trọng trong truyền tích, điện thờ và nghi lễ của Đền Đông Cuông.
Cách hiểu này phù hợp hơn việc coi ông là một nhân vật có tiểu sử hoàn toàn thống nhất hoặc mặc nhiên xếp ông vào hàng mười vị Ông Hoàng phổ biến của hệ thống Tứ phủ.
Truyền tích về gia đình Ông Hoàng Báo
Mạch kể về Mẫu, Đức Ông và người con
Một lớp truyền tích quan trọng tại Đông Cuông kể về ba nhân vật có quan hệ gia đình:
- Người mẹ được thiêng hóa thành Mẫu Đông Cuông.
- Người cha được thờ tại khu vực Ghềnh Ngai, thường gọi là Đức Ông.
- Người con trai là Ông Hoàng Báo, được thờ cùng Mẫu tại Đền Đông Cuông.
Theo bài khảo cứu đăng trên Tạp chí Di sản Văn hóa, Mẫu Thượng Ngàn tại Đông Cuông đã được cộng đồng nhân hóa thành một phụ nữ địa phương. Tư liệu này ghi lại một truyền thuyết cho rằng tổ phụ của dòng họ Hà là Hà Văn Thiên từng lãnh đạo nhân dân chống quân Nguyên – Mông và tử trận. Vợ ông là bà Lê Thị Kiểm cùng người con trai ban đầu được thờ bên Ghềnh Ngai; về sau ban thờ mẹ và con được chuyển sang Đền Đông Cuông.
Trong quá trình thiêng hóa, người mẹ không còn chỉ được nhớ như một phụ nữ của một gia đình cụ thể. Bà dần mang hình tượng Mẫu của núi rừng, che chở cho cộng đồng, gắn với sinh kế nông nghiệp và đời sống của cư dân vùng thượng lưu sông Hồng. Người con trai cũng được tôn xưng thành vua Con hoặc Ông Hoàng Báo.
Việc thờ mẹ và con tại Đền Đông Cuông
Nguồn giới thiệu chính thức về di tích cho biết người vợ họ Lê và người con trai tên Hoàng Báo từng được dân làng thờ bên Ghềnh Ngai. Sau đó, ban thờ mẹ và con được chuyển sang đình cả Đông Cuông, tức khu vực Đền Đông Cuông ngày nay.
Có phải Ông Hoàng Báo là con của Hà Đặc?
Một số bài viết phổ biến trên mạng kể rằng Ông Hoàng Báo là con trai trực tiếp của Mẫu Đông Cuông và tướng Hà Đặc. Tuy nhiên, cách kể này cần được nhìn nhận thận trọng.
Do chưa có một văn bản thần tích cổ được công bố đầy đủ để giải quyết toàn bộ khác biệt, không nên khẳng định chắc chắn Ông Hoàng Báo là con ruột trực tiếp của Hà Đặc. Cách diễn đạt phù hợp hơn là:
Theo truyền tích địa phương, Ông Hoàng Báo là người con trai được thờ cùng Mẫu Đông Cuông, thuộc mạch ký ức của cộng đồng và dòng họ Hà gắn với truyền thống chống ngoại xâm ở vùng thượng lưu sông Hồng.
Ông Hoàng Báo được thờ ở đâu?
Đền Đông Cuông
Nơi thờ chính của Ông Hoàng Báo là Đền Đông Cuông, tên gọi khác là Đền Thần Vệ Quốc hoặc Đông Quang.
Theo địa danh hành chính hiện nay, đền thuộc thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai. Trước khi tỉnh Yên Bái và tỉnh Lào Cai được sắp xếp lại, địa chỉ của đền được ghi là thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái.
Đền Đông Cuông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 296/QĐ-BVHTTDL ngày 22 tháng 1 năm 2009.
Cụm di tích gồm bốn điểm chính:
- Đền chính Đông Cuông.
- Miếu Cô.
- Miếu Cậu.
- Miếu Đức Ông.
Miếu Đức Ông nằm bên kia sông Hồng, đối diện tương đối với khu đền chính. Sự phân bố này liên hệ trực tiếp với truyền tích Mẫu, Đức Ông và Ông Hoàng Báo.
Vị trí tượng Ông Hoàng Báo trong hậu cung
Tại hậu cung đền chính đặt hai pho tượng lớn: tượng Mẫu và tượng Quan Hoàng Báo. Việc hai tượng được thờ trong cùng không gian thể hiện rõ vị trí đặc biệt của Ông Hoàng Báo trong bản điện Đông Cuông.
Hồ sơ di tích mô tả tượng Quan Hoàng Báo cao khoảng 0,75 m, ngồi trên ngai có trang trí rồng và các hoa văn truyền thống. Hai bên tượng bố trí kiếm. Ngày thường tượng có thể mặc áo chàm xanh, trong dịp hội mặc áo vàng và đội mũ cánh chuồn.
Những yếu tố như kiếm, mũ cánh chuồn và tư thế quan phục góp phần tạo nên hình tượng một vị quan có phẩm chất cương trực, có trách nhiệm bảo vệ cộng đồng. Trong khi đó, khuôn mặt và tư thế ngồi lại được thể hiện theo hướng đôn hậu, gần gũi.
Đây là sản phẩm tạo hình tín ngưỡng, không phải chân dung lịch sử được thực hiện khi nhân vật còn sống. Trang phục và biểu tượng trên tượng phản ánh cách các thế hệ sau hình dung, tôn vinh và thiêng hóa nhân vật.
Ý nghĩa biểu tượng của hình tượng Ông Hoàng Báo
Biểu tượng của người con bên Mẫu
Ở lớp nghĩa dễ nhận thấy nhất, Ông Hoàng Báo là người con bên cạnh Mẫu. Sự hiện diện của ông làm nổi bật hình ảnh người mẹ trong tín ngưỡng Đông Cuông.
Mẫu là nữ thần cai quản núi rừng và mang tình cảm của một người mẹ có gia đình, có người chồng và người con. Nhờ đó, hình tượng Mẫu vừa uy nghiêm vừa gần gũi với đời sống con người.
Người con đi sau kiệu mẹ cũng biểu thị đạo hiếu, sự kính trọng đối với bậc sinh thành và tinh thần gắn kết gia đình. Đây là những giá trị có thể được cộng đồng tiếp nhận ngay cả khi mỗi người có cách lý giải tín ngưỡng khác nhau.
Biểu tượng của sự tiếp nối
Trong cấu trúc truyền tích, Ông Hoàng Báo còn đại diện cho thế hệ tiếp nối. Mẫu và Đức Ông thuộc lớp nhân vật khởi đầu, còn người con mang sự sống, dòng họ và ký ức gia đình sang thế hệ sau.
Ý nghĩa tiếp nối này phù hợp với đời sống của cộng đồng cư dân nông nghiệp. Mỗi thế hệ nhận đất đai, kinh nghiệm sinh tồn và phong tục từ thế hệ trước, sau đó tiếp tục gìn giữ và truyền lại.
Khi người dân rước vua Mẹ và vua Con, nghi lễ kể lại một câu chuyện thần linh và tái khẳng định tính liên tục của cộng đồng.
Biểu tượng của người bảo vệ bản làng
Tượng Ông Hoàng Báo mang quan phục, có kiếm và được mô tả với phẩm chất cương trực. Những đặc điểm đó khiến ông mang dáng dấp một vị quan võ hoặc người bảo vệ vùng đất.
Ý nghĩa này liên hệ với tên gọi Đền Thần Vệ Quốc và với ký ức về các thủ lĩnh, nghĩa quân, nhân vật có công bảo vệ vùng thượng lưu sông Hồng. Đền Đông Cuông thờ Mẫu của rừng và tưởng niệm nhiều người có công với quê hương, đất nước.
Vì vậy, Ông Hoàng Báo có thể được nhìn nhận như điểm giao nhau giữa tín ngưỡng gia đình và tín ngưỡng bảo hộ cộng đồng.
