Tìm hiểu vai trò của âm nhạc trong Phụng vụ Công giáo, từ cầu nguyện cộng đoàn đến diễn tả mầu nhiệm và nuôi dưỡng đức tin.
Trong đời sống Công giáo, âm nhạc hiện diện ở nhiều không gian khác nhau: trong Thánh lễ, các bí tích, giờ kinh, cuộc rước, buổi cầu nguyện, sinh hoạt giáo lý và những hình thức đạo đức bình dân. Tuy nhiên, âm nhạc được sử dụng trong phụng vụ không chỉ nhằm tạo bầu khí trang nghiêm, làm cho nghi lễ hấp dẫn hơn hay giúp cộng đoàn bớt đơn điệu. Khi gắn đúng với lời kinh và hành động nghi lễ, âm nhạc trở thành một phương thức để cộng đoàn cùng cầu nguyện, tuyên xưng đức tin và tham dự vào mầu nhiệm đang được cử hành.
Công đồng Vaticanô II nhìn nhận truyền thống âm nhạc của Hội Thánh là một kho tàng quý giá, đồng thời xác định thánh ca gắn với lời ca là thành phần cần thiết hoặc toàn vẹn của phụng vụ long trọng. Cách nhìn này cho thấy âm nhạc không phải một tiết mục được đặt bên cạnh nghi lễ, nhưng có thể trở thành chính hình thức thể hiện của lời cầu nguyện và hành động phụng vụ.
Phụng vụ Công giáo và vị trí của âm nhạc
Phụng vụ là việc thờ phượng chính thức của Hội Thánh, được cử hành theo những hình thức và nghi thức đã được quy định. Trong phụng vụ, cộng đoàn không chỉ tưởng nhớ một sự kiện tôn giáo theo nghĩa thông thường, nhưng cùng nhau cử hành mầu nhiệm đức tin qua lời đọc, lời nguyện, dấu chỉ, cử chỉ, không gian, thời gian, âm thanh và sự thinh lặng.
Thánh lễ là hình thức phụng vụ quen thuộc nhất đối với phần đông tín hữu Công giáo. Bên cạnh Thánh lễ còn có các bí tích, các á bí tích, Phụng vụ Các Giờ Kinh, nghi thức an táng, nghi thức cung hiến, các phép lành và nhiều cử hành khác. Âm nhạc có thể xuất hiện trong những cử hành này với mức độ và hình thức khác nhau, tùy bản chất nghi lễ, thời điểm và khả năng của cộng đoàn.
Trong phụng vụ, Thiên Chúa được hiểu là Đấng ngỏ lời với dân Người qua Kinh Thánh và hành động cứu độ; cộng đoàn đáp lại bằng lời cầu nguyện, sự tung hô và tiếng hát. Hiến chế về phụng vụ của Công đồng Vaticanô II diễn tả mối tương quan này khi nói rằng trong phụng vụ, Thiên Chúa nói với dân Người, còn dân đáp lại bằng lời ca và lời nguyện. Việc ca hát không chỉ là một cách trình bày văn bản đã có. Khi cộng đoàn hát lời đáp, thánh vịnh, lời tung hô hay thánh thi, tiếng hát trở thành một phần của cuộc đối thoại phụng vụ. Âm nhạc giúp lời kinh được cất lên bằng một hình thức có nhịp điệu, có hơi thở và có khả năng liên kết nhiều người thành một tiếng nói chung.
Phân biệt âm nhạc phụng vụ và âm nhạc mang nội dung tôn giáo
Không phải mọi bài hát nói về Thiên Chúa, Đức Maria, các thánh, tình yêu thương hay đời sống đạo đều có thể được sử dụng trong phụng vụ. Một bài hát có nội dung đạo đức và giai điệu đẹp vẫn có thể thích hợp hơn với sinh hoạt giới trẻ, giờ cầu nguyện riêng, chương trình diễn nguyện, hoạt cảnh, buổi truyền giáo hoặc sinh hoạt cộng đoàn.
Âm nhạc phụng vụ trước hết phải phục vụ một hành động phụng vụ cụ thể. Bài ca nhập lễ, đáp ca, tung hô Tin Mừng, tiến lễ, hiệp lễ hay những lời tung hô trong Kinh nguyện Thánh Thể không có chức năng giống nhau. Vì thế, không thể chỉ dựa vào cảm xúc hoặc một vài từ ngữ tôn giáo để quyết định bài hát có phù hợp hay không.
Tài liệu hướng dẫn mục vụ thánh nhạc của Hội đồng Giám mục Việt Nam nhấn mạnh rằng tính thánh thiêng của thánh nhạc liên hệ mật thiết với hành động phụng vụ: âm nhạc có thể diễn tả lời cầu nguyện, cổ võ sự đồng tâm và làm tăng vẻ long trọng của nghi lễ. Tài liệu cũng đặt việc đánh giá thánh nhạc trong cả chiều kích nghi thức, thiêng liêng và văn hóa. Có thể hiểu ngắn gọn rằng âm nhạc phụng vụ không được xác định chỉ bởi phong cách âm nhạc. Điều quan trọng là bài ca có gắn đúng với lời kinh và hành động nghi lễ hay không; có phù hợp với bản chất của phần lễ hay không; có giúp cộng đoàn tham dự hay làm cho cộng đoàn trở thành khán giả; có diễn tả đức tin của Hội Thánh hay chủ yếu trình bày cảm xúc cá nhân.
Âm nhạc là một hình thức cầu nguyện của cộng đoàn
Vai trò cơ bản nhất của âm nhạc trong phụng vụ là nâng đỡ và thể hiện lời cầu nguyện. Người tín hữu không chỉ hát về việc cầu nguyện mà thực sự cầu nguyện bằng tiếng hát. Một lời tung hô được hát lên không còn đơn thuần là câu văn được phổ nhạc; nó trở thành hành vi của cộng đoàn đang hướng về Thiên Chúa.
Trong đời sống thường ngày, một người có thể cầu nguyện âm thầm bằng tư tưởng hoặc lời nói riêng. Trong phụng vụ, cộng đoàn cần những hình thức chung để nhiều người có thể hiệp nhất. Nhịp điệu, giai điệu và cấu trúc lặp lại của âm nhạc giúp mọi người cùng cất một lời, giữ một nhịp thở và hướng đến cùng một nội dung cầu nguyện.
Điều này thể hiện rõ trong những lời đáp ngắn như “Amen”, những câu tung hô, lời đáp của kinh cầu hoặc điệp khúc đáp ca. Các hình thức này thường không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, nhưng lại có ý nghĩa phụng vụ lớn vì chúng giúp toàn thể cộng đoàn trực tiếp đáp lại lời của chủ tế, thừa tác viên hoặc người xướng.
Huấn thị về âm nhạc trong phụng vụ năm 1967 đặc biệt coi trọng những lời tung hô, câu đáp, điệp khúc, thánh vịnh và thánh thi thuộc về cộng đoàn. Văn kiện yêu cầu việc tham dự bằng tiếng hát của toàn dân phải được cổ võ cách kiên trì, đồng thời lưu ý rằng sự tham dự bên ngoài cần bắt nguồn từ sự tham dự nội tâm. Việc hát lớn hoặc hát nhiều chưa chắc đã đồng nghĩa với cầu nguyện sâu sắc. Tiếng hát phụng vụ cần có sự gắn kết giữa lời được hát, tâm trí của người hát và mầu nhiệm đang được cử hành. Khi miệng hát nhưng tâm trí không hướng đến nội dung lời ca, âm nhạc có thể trở thành một hoạt động máy móc. Ngược lại, ngay cả khi cộng đoàn chỉ hát một câu đáp ngắn, sự tham dự vẫn có thể chân thành và sâu sắc nếu mọi người ý thức mình đang nói gì và đang đáp lại ai.
Âm nhạc giúp cộng đoàn tham dự cách tích cực
Phụng vụ Công giáo không được hiểu là hoạt động riêng của linh mục, ca đoàn hoặc một nhóm thừa tác viên trong khi những người còn lại chỉ quan sát. Cộng đoàn được mời gọi tham dự cách ý thức, tích cực và trọn vẹn, tùy theo vai trò của mỗi người.
Âm nhạc là một trong những phương tiện rõ ràng nhất để biểu lộ sự tham dự ấy. Khi cộng đoàn cùng hát một lời tung hô hoặc một bài ca, sự tham dự diễn ra trong tâm trí và được biểu hiện bằng tiếng nói, hơi thở và thái độ thân thể. Tiếng hát chung giúp mỗi người nhận ra mình thuộc về một cộng đoàn rộng lớn hơn.
Tuy nhiên, tham dự tích cực không có nghĩa là tất cả mọi người phải hát mọi phần. Có những lúc cộng đoàn hát; có những lúc ca đoàn đảm nhiệm phần riêng; có lúc một người xướng thánh vịnh hát các câu, còn cộng đoàn đáp lại; có lúc cộng đoàn lắng nghe chủ tế hát lời nguyện; cũng có lúc tất cả thinh lặng.
Các văn kiện phụng vụ không đồng nhất việc tham dự với hoạt động liên tục. Người tín hữu có thể tham dự bằng việc hát, đáp, lắng nghe, giữ thinh lặng, hướng lòng theo lời cầu nguyện hoặc kết hợp nội tâm với phần ca đoàn đang thể hiện. Điều quan trọng là cộng đoàn không bị tách khỏi hành động phụng vụ và không bị biến thành khán giả của một buổi biểu diễn.
Ca đoàn vì thế không thay thế cộng đoàn. Một ca đoàn hát tốt phải vừa thực hiện đúng phần việc được trao, vừa nâng đỡ tiếng hát chung. Huấn thị Musicam Sacram xác định ca đoàn có nhiệm vụ trình bày thích hợp những phần thuộc về mình và khuyến khích sự tham dự tích cực của tín hữu. Văn kiện cũng không tán thành việc giao toàn bộ các phần hát cho ca đoàn đến mức loại trừ tiếng hát của cộng đoàn.
Vai trò của ca đoàn trong phụng vụ
Ca đoàn là một bộ phận của cộng đoàn phụng vụ, được giao một nhiệm vụ chuyên biệt. Ca đoàn có thể đảm nhiệm những phần có cấu trúc âm nhạc phức tạp, hát đối đáp với cộng đoàn, nâng đỡ những câu đáp và giúp toàn thể cộng đoàn giữ đúng cao độ, nhịp độ.
Vai trò này khác với vai trò của một nhóm biểu diễn. Ca đoàn không đứng ngoài cộng đoàn để trình bày chương trình cho người khác thưởng thức. Các thành viên ca đoàn vẫn là những người tham dự phụng vụ và cần cầu nguyện qua chính phần việc của mình.
Ca đoàn phục vụ tốt khi tiếng hát rõ lời, phù hợp với không gian, không lấn át cộng đoàn và không thu hút sự chú ý quá mức vào bản thân. Những bài đa âm hoặc hợp xướng có thể làm phong phú cử hành, nhưng cần được đặt đúng phần, đúng thời lượng và đúng khả năng tiếp nhận của cộng đoàn.
Bên cạnh việc luyện thanh và tập bài, ca viên cần được đào tạo về Kinh Thánh, phụng vụ và linh đạo phục vụ. Huấn thị thánh nhạc yêu cầu việc đào tạo ca đoàn giới hạn ở kỹ thuật và phải có chiều kích phụng vụ và thiêng liêng, để việc ca hát vừa làm đẹp cử hành vừa đem lại ích lợi tinh thần cho chính người hát.
