Tìm hiểu Lỗ Ban, người được nhiều thợ mộc và thợ xây tôn là tổ nghề, cùng ý nghĩa tín ngưỡng thờ tổ nghề xây dựng ở Việt Nam.
Trong tín ngưỡng nghề nghiệp của nhiều cộng đồng thợ thủ công tại Việt Nam, Lỗ Ban thường được tôn là ông tổ nghề mộc và nghề xây dựng. Danh xưng này phổ biến trong giới thợ làm nhà gỗ, thợ mộc, thợ chạm khắc và một bộ phận những người hành nghề xây dựng truyền thống.
Tuy nhiên, cần hiểu chính xác rằng Lỗ Ban không phải người Việt Nam, cũng không phải nhân vật được một cơ quan nhà nước chính thức công nhận là “ông tổ duy nhất” của toàn ngành xây dựng hiện đại. Ông là một thợ thủ công nổi tiếng của Trung Hoa cổ đại, về sau được nhiều cộng đồng nghề nghiệp ở khu vực Đông Á suy tôn thành Tổ sư. Khi tín ngưỡng thờ tổ nghề được tiếp nhận tại Việt Nam, hình tượng Lỗ Ban đã được Việt hóa và gắn với đời sống của một số làng nghề mộc, nghề chạm khắc và các nhóm thợ làm nhà.
Ông tổ nghề xây dựng được hiểu như thế nào?
Khái niệm “ông tổ nghề” xuất hiện trong nhiều ngành nghề truyền thống của người Việt. Đó có thể là người đầu tiên sáng tạo ra nghề, người mang nghề về truyền dạy cho cộng đồng, người có công cải tiến kỹ thuật hoặc một nhân vật được các thế hệ thợ suy tôn như biểu tượng của trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp.
Trong thực tế, không phải vị tổ nghề nào cũng là một nhân vật lịch sử có tiểu sử đầy đủ. Một số vị được xác định tương đối rõ qua sử liệu, sắc phong, thần tích hoặc gia phả. Một số khác chỉ hiện diện trong truyền thuyết, ký ức nghề nghiệp và nghi lễ của cộng đồng.
Việc tôn một người làm tổ nghề thường không chỉ nhằm ghi nhận công lao phát minh. Quan trọng hơn, vị tổ trở thành điểm tựa tinh thần, nhắc nhở người làm nghề phải giữ kỹ thuật, trọng chữ tín, kính thầy, thương bạn nghề và có trách nhiệm với sản phẩm do mình tạo ra.
Nghề xây dựng truyền thống bao gồm nhiều nhóm thợ
Trong xã hội ngày nay, xây dựng là một lĩnh vực rộng, bao gồm kiến trúc, kết cấu, vật liệu, thi công, cơ điện, quy hoạch, quản lý dự án và nhiều chuyên ngành khác. Nhưng trong đời sống truyền thống, việc dựng một ngôi nhà, đình, chùa hay cung điện thường có sự phối hợp của nhiều nhóm thợ:
- Thợ mộc dựng khung nhà, làm vì kèo, cửa và đồ nội thất.
- Thợ nề xây tường, lát nền, đắp vữa.
- Thợ đá làm móng, bậc thềm, bia và cấu kiện đá.
- Thợ chạm trang trí hoa văn trên gỗ hoặc đá.
- Thợ ngõa lợp mái, làm ngói và trang trí bờ nóc.
- Thợ sơn thếp hoàn thiện hoành phi, câu đối và cấu kiện kiến trúc.
- Thợ đúc chế tác chuông, tượng, đỉnh, đồ thờ và các chi tiết kim loại.
Trong số đó, thợ mộc thường giữ vai trò quan trọng đối với kiến trúc gỗ. Người thợ cả biết cưa, đục và ghép mộng và phải hiểu tỷ lệ, đo đạc, bố trí mặt bằng, chọn gỗ, dựng khung và điều phối công việc. Vì ranh giới giữa nghề mộc kiến trúc và nghề xây dựng thời xưa không hoàn toàn tách biệt, Lỗ Ban từ vị tổ của thợ mộc đã được một số cộng đồng mở rộng thành tổ nghề làm nhà hoặc tổ nghề xây dựng.
Lễ cúng tổ nghề xây dựng có ý nghĩa gì?
Trong thực hành truyền thống, lễ cúng tổ trước hết là dịp bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã sáng tạo, truyền dạy và phát triển nghề.
Nghi lễ có thể được tổ chức tại đền thờ tổ, đình làng, nhà thờ nghề, xưởng sản xuất hoặc một không gian chung của nhóm thợ. Lễ vật và trình tự không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng. Một số nơi tổ chức trang trọng với đại diện các dòng họ và nghệ nhân. Một số nhóm thợ chỉ làm mâm lễ giản dị, thắp hương rồi cùng nhau ôn chuyện nghề.
Điều quan trọng của nghi lễ không nằm ở sự lớn nhỏ của lễ vật. Giá trị cốt lõi nằm ở thái độ tri ân và ý thức gìn giữ nghề.
Tưởng nhớ người đi trước
Mỗi kỹ thuật mà người thợ sử dụng hôm nay đều là kết quả của quá trình tích lũy lâu dài. Dựng một bộ khung nhà, tạo một mối ghép chắc chắn hay chạm một hoa văn cân đối đều cần kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ.
Lễ tổ nghề giúp người làm nghề nhớ rằng tri thức cá nhân không hình thành từ khoảng trống. Người thợ giỏi vẫn mang ơn thầy dạy, gia đình, phường nghề và cộng đồng đã tạo điều kiện để mình trưởng thành.
Củng cố tình đoàn kết
Các nhóm thợ xây dựng thường phải phối hợp trong môi trường có nhiều rủi ro. Tính kỷ luật, lòng tin và khả năng hỗ trợ lẫn nhau có ý nghĩa quan trọng.
Ngày giỗ tổ tạo cơ hội để những người làm nghề gặp gỡ ngoài công trường, chia sẻ kinh nghiệm, hòa giải bất đồng và tăng sự gắn bó. Với làng nghề, đây còn là dịp kết nối những người đang làm ăn xa với quê hương.
Giáo dục người học nghề
Trước đây, học nghề không chỉ là học thao tác. Người học còn phải hiểu phép tắc với thầy, giữ bí quyết nghề nghiệp hợp lý, không gian dối về vật liệu và không làm ẩu gây nguy hiểm cho người sử dụng.
Trong đời sống hiện nay, những nguyên tắc ấy có thể được chuyển hóa thành yêu cầu về an toàn lao động, tuân thủ thiết kế, kiểm soát chất lượng, minh bạch chi phí và trách nhiệm bảo hành.
Không nên hiểu lễ cúng như một sự bảo đảm may mắn
Theo quan niệm của một số cộng đồng, người làm nghề có thể cầu mong công việc thuận lợi, thợ thuyền bình an và công trình hoàn thành tốt đẹp. Tuy nhiên, đó là nguyện vọng tinh thần, không phải sự bảo đảm rằng nghi lễ sẽ loại bỏ mọi rủi ro.
An toàn của công trình phụ thuộc vào khảo sát, thiết kế, vật liệu, năng lực thi công, giám sát và việc tuân thủ quy định. Nghi lễ không thể thay thế kiến thức chuyên môn hay biện pháp an toàn lao động.
Ý nghĩa của hình tượng Lỗ Ban đối với người làm xây dựng hôm nay
Ngày nay, công nghệ xây dựng đã thay đổi sâu sắc. Máy móc thay thế nhiều công đoạn thủ công; các phần mềm hỗ trợ thiết kế và quản lý; vật liệu mới mở rộng khả năng tạo hình; công trình được kiểm soát bằng hệ thống tiêu chuẩn phức tạp.
Dù vậy, hình tượng người thợ tổ vẫn có thể mang những ý nghĩa tích cực.
Tôn trọng tri thức nghề nghiệp
Một công trình bền vững đến từ máy móc và cần tri thức và kinh nghiệm của con người. Người kỹ sư phải hiểu nguyên lý. Người thợ phải nắm đúng thao tác. Người quản lý phải tổ chức công việc khoa học.
Tinh thần học nghề nghiêm túc gắn với hình tượng Lỗ Ban nhắc nhở rằng kỹ năng không thể có được chỉ bằng sự tự tin hoặc kinh nghiệm ngắn hạn. Muốn làm nghề lâu dài phải học, thực hành, kiểm tra và chịu trách nhiệm về sai sót.
Đề cao an toàn
Trong xây dựng, một lỗi nhỏ có thể để lại hậu quả lớn. Do đó, sự kính nghề ngày nay cần được thể hiện trước hết bằng việc bảo vệ con người.
Người thợ kính tổ ở mâm lễ và ở việc sử dụng đầy đủ thiết bị bảo hộ, không làm việc khi điều kiện mất an toàn, không che giấu lỗi thi công và không bỏ qua quy trình kiểm tra.
Giữ chữ tín
Chữ tín là nền tảng của mọi nghề thủ công truyền thống. Trong xây dựng hiện đại, chữ tín thể hiện qua việc sử dụng đúng vật liệu, thi công đúng thiết kế, báo giá minh bạch, không rút bớt công đoạn và thực hiện trách nhiệm bảo hành.
Một công trình tốt là sự tưởng niệm thiết thực nhất đối với những người đã truyền nghề.
Bảo tồn kỹ thuật truyền thống
Nhiều kỹ thuật làm nhà gỗ, ghép mộng, chạm khắc và tu bổ di tích đang đứng trước nguy cơ thiếu người kế tục. Việc nghiên cứu tổ nghề có thể góp phần khơi dậy sự quan tâm đối với các nghệ nhân và tri thức bản địa.
Tuy nhiên, bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi phương pháp cũ. Những kỹ thuật truyền thống cần được ghi chép, thử nghiệm và kết hợp với kiến thức khoa học để bảo đảm độ bền, tính xác thực và an toàn.
