Tìm hiểu Đạo giáo là gì, nguồn gốc tư tưởng, quá trình hình thành tôn giáo, các dòng phái và ảnh hưởng trong văn hóa Đông Á.
Đạo giáo là một trong những truyền thống tư tưởng và tôn giáo có lịch sử lâu đời nhất tại Trung Quốc. Trải qua hơn hai nghìn năm, truyền thống này tạo nên hệ thống kinh điển, thần điện, nghi lễ và tổ chức tu hành riêng và ảnh hưởng sâu rộng đến văn học, nghệ thuật, y học cổ truyền, dưỡng sinh, kiến trúc, tín ngưỡng dân gian và quan niệm sống của nhiều cộng đồng Đông Á.
Khi tìm hiểu Đạo giáo, một câu hỏi thường được đặt ra là ai đã sáng lập tôn giáo này. Nhiều người lập tức nghĩ đến Lão Tử và cho rằng Đạo giáo ra đời cùng với tác phẩm Đạo Đức Kinh. Cách hiểu ấy có phần đúng nhưng chưa đầy đủ. Lão Tử là nhân vật nền tảng của tư tưởng Đạo gia và về sau được tôn kính trong Đạo giáo, nhưng Đạo giáo với tư cách một tôn giáo có cộng đồng, giáo đoàn, chức sắc và nghi lễ lại hình thành muộn hơn nhiều.
Đạo giáo là gì?
Đạo giáo, chữ Hán viết là 道教, thường được hiểu là “giáo pháp về Đạo” hoặc “sự giáo hóa theo Đạo”. Đây là một truyền thống tôn giáo bản địa của Trung Quốc, lấy khái niệm Đạo làm nền tảng để lý giải vũ trụ, sự sống, con người và con đường tu dưỡng.
Tuy nhiên, từ “Đạo giáo” hiện nay thường được sử dụng theo nhiều nghĩa khác nhau. Có khi nó chỉ hệ tư tưởng gắn với Lão Tử và Trang Tử; có khi lại chỉ các giáo phái, đạo sĩ, kinh điển và nghi lễ tôn giáo; cũng có trường hợp được dùng rộng hơn để nói về những yếu tố thần tiên, dưỡng sinh, bùa chú hoặc thuật số trong văn hóa Trung Hoa.
Để tránh nhầm lẫn, người nghiên cứu thường phân biệt hai khái niệm:
- Đạo gia là dòng tư tưởng triết học gắn với những tác phẩm như Đạo Đức Kinh và Trang Tử.
- Đạo giáo là truyền thống tôn giáo có giáo đoàn, chức sắc, kinh sách, giới luật, nghi lễ và thần điện.
Trong tiếng Hán, Đạo gia được viết là 道家, nghĩa là “học phái của Đạo”, còn Đạo giáo viết là 道教, nghĩa là “giáo pháp của Đạo”. Sự phân biệt này giúp người đọc nhận ra rằng tư tưởng Đạo gia xuất hiện trước, còn Đạo giáo có tổ chức hình thành vào giai đoạn sau.
Dù vậy, hai phương diện này không hoàn toàn tách biệt. Kinh điển của Đạo gia được các cộng đồng Đạo giáo tiếp nhận, chú giải và sử dụng trong tu hành. Lão Tử từ một bậc hiền triết trong truyền thống tư tưởng dần được thần thánh hóa thành Thái Thượng Lão Quân, một trong những vị thần quan trọng của Đạo giáo.
Do đó, Đạo giáo vừa có chiều sâu triết học, vừa có đời sống tôn giáo. Có người tìm đến Đạo giáo qua tư tưởng sống thuận tự nhiên; có người thực hành thiền định, dưỡng sinh hoặc nội đan; có cộng đồng duy trì lễ nghi do đạo sĩ chủ trì; cũng có người thờ các vị thần Đạo giáo trong những không gian tín ngưỡng có tính hỗn dung.
Những tiền đề tư tưởng và tín ngưỡng trước khi Đạo giáo hình thành
Quan niệm về khí, âm dương và vũ trụ
Người Trung Hoa cổ đại quan sát thế giới như một chỉnh thể luôn vận động và biến đổi. Sự sống, thời tiết, mùa màng, sức khỏe và những biến chuyển trong xã hội thường được lý giải thông qua sự tương tác giữa âm, dương và khí.
Âm và dương không phải hai lực lượng thiện và ác đối lập tuyệt đối. Chúng là những phương diện có tính bổ sung, chuyển hóa lẫn nhau như sáng và tối, nóng và lạnh, động và tĩnh, mở và khép. Sự cân bằng không mang tính bất động mà luôn thay đổi theo hoàn cảnh.
Khí được hình dung như yếu tố cấu thành và duy trì sự vận động của vạn vật. Khi tụ lại, khí tạo nên hình thể; khi phân tán, hình thể biến đổi. Những quan niệm này không thuộc riêng Đạo giáo, bởi chúng cũng hiện diện trong y học, thiên văn, triết học và nhiều trường phái tư tưởng Trung Hoa. Tuy nhiên, Đạo giáo đã tiếp nhận và phát triển chúng thành những hệ thống tu luyện, nghi lễ và giải thích vũ trụ riêng.
Tín ngưỡng thần tiên và khát vọng trường sinh
Từ trước khi Đạo giáo có tổ chức xuất hiện, xã hội Trung Hoa đã lưu truyền nhiều câu chuyện về thần tiên, linh sơn, cõi bất tử và những con người có thể vượt qua giới hạn thông thường của tuổi thọ.
Trong các ghi chép cổ, một số phương sĩ tìm kiếm dược liệu, khoáng vật hoặc các vùng đất được cho là nơi cư trú của thần tiên. Có người thực hành điều tức, ăn uống kiêng khem, vận động cơ thể hoặc luyện dược với mong muốn kéo dài sự sống.
Những niềm tin này về sau được Đạo giáo hệ thống hóa. Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ mục tiêu của Đạo giáo với việc tìm thuốc bất tử. Trong lịch sử lâu dài của mình, ý niệm “thành tiên” được diễn giải theo nhiều chiều hướng: kéo dài tuổi thọ, thanh lọc thân tâm, đạt trạng thái hợp nhất với Đạo, được ghi danh trong trật tự thiêng hoặc đạt một phẩm vị tinh thần cao hơn.
Hoạt động của các phương sĩ
Phương sĩ là tên gọi dành cho nhiều nhóm người thực hành các phương thuật khác nhau trong xã hội Trung Hoa cổ đại. Họ có thể nghiên cứu thiên văn, lịch pháp, y dược, bói toán, dưỡng sinh, luyện đan hoặc thực hiện nghi lễ.
Phương sĩ không phải lúc nào cũng là đạo sĩ, bởi khái niệm đạo sĩ với tư cách chức sắc Đạo giáo chỉ rõ nét hơn khi các cộng đồng tôn giáo có tổ chức xuất hiện. Tuy nhiên, nhiều tri thức và kỹ thuật của giới phương sĩ đã được các truyền thống Đạo giáo tiếp nhận.
Sự hiện diện của phương sĩ cho thấy Đạo giáo không hình thành từ tư tưởng triết học thuần túy. Bên cạnh các suy tư về Đạo và vô vi còn có một dòng thực hành liên quan đến cơ thể, sức khỏe, vũ trụ, thần linh và nghi lễ.
Trang Tử và sự phát triển của tư tưởng Đạo gia
Bên cạnh Đạo Đức Kinh, Trang Tử là tác phẩm có ảnh hưởng sâu sắc đối với Đạo gia. Tên sách gắn với Trang Chu, một nhà tư tưởng sống vào thời Chiến Quốc. Văn bản hiện còn gồm nhiều thiên được hình thành trong những giai đoạn khác nhau, phản ánh tư tưởng của Trang Chu và các nhóm kế thừa.
Trang Tử sử dụng truyện ngụ ngôn, đối thoại, nghịch lý và hình ảnh tưởng tượng để đặt câu hỏi về nhận thức, ngôn ngữ, danh lợi, sống chết và tự do tinh thần. Thay vì áp đặt một hệ thống giáo điều, tác phẩm thường làm lung lay những điều con người vốn cho là chắc chắn.
Một chủ đề quan trọng của Trang Tử là giới hạn của cách nhìn phiến diện. Mỗi người thường đánh giá sự vật theo vị trí, kinh nghiệm và lợi ích của mình. Khi tuyệt đối hóa một góc nhìn, con người dễ rơi vào tranh chấp và tự trói buộc bản thân.
Trang Tử cũng nói nhiều đến sự tiêu dao, tức trạng thái tự do khi con người vượt qua sự lệ thuộc thái quá vào danh tiếng, thành bại và những phân biệt cứng nhắc. Tự do ấy không nhất thiết là rời bỏ xã hội mà là không để tâm trí bị chi phối hoàn toàn bởi đánh giá bên ngoài.
Tư tưởng về sống chết trong Trang Tử cũng có ảnh hưởng đáng kể. Sự sống và cái chết được nhìn như những giai đoạn trong quá trình biến hóa. Cách nhìn này không nhằm phủ nhận nỗi đau mất mát mà giúp con người suy ngẫm về tính vô thường và giới hạn của đời sống.
Bối cảnh hình thành Đạo giáo có tổ chức vào cuối thời Đông Hán
Cuối thời Đông Hán là giai đoạn xã hội Trung Quốc có nhiều biến động. Triều đình suy yếu, quyền lực địa phương phân tán, thiên tai và dịch bệnh xảy ra, đời sống của nhiều cộng đồng gặp khó khăn. Trong bối cảnh ấy, những phong trào tôn giáo hứa hẹn trật tự mới, sự cứu giúp và đời sống cộng đồng có sức thu hút mạnh.
Các phong trào này giảng dạy niềm tin và tổ chức tín đồ, chữa bệnh theo quan niệm đương thời, thực hành sám hối, sử dụng phù lục và thiết lập những nguyên tắc đạo đức.
Hai phong trào thường được nhắc đến khi nói về buổi đầu của Đạo giáo có tổ chức là Thái Bình đạo và Thiên Sư đạo.
Thiên Sư đạo và Trương Đạo Lăng
Theo truyền thống Đạo giáo, vào năm 142, Thái Thượng Lão Quân truyền dạy cho Trương Đạo Lăng tại vùng Tứ Xuyên và trao cho ông danh hiệu Thiên Sư. Từ đó hình thành Thiên Sư đạo, nghĩa là “Đạo của các vị Thiên Sư”.
Cách giải thích này thuộc về thế giới quan tôn giáo cổ đại, không thay thế cho kiến thức và phương pháp chữa bệnh của y học hiện đại.
Trương Đạo Lăng có phải người sáng lập Đạo giáo không?
Nếu cần xác định một nhân vật gắn với sự ra đời của giáo đoàn Đạo giáo có tổ chức, Trương Đạo Lăng là tên tuổi thường được nhắc đến nhất. Ông được tôn là vị Thiên Sư đầu tiên, còn các thế hệ kế tiếp tiếp tục phát triển cộng đồng.
Đạo giáo từ thế kỷ XX đến hiện nay
Thế kỷ XX đem đến nhiều biến động lớn đối với các tôn giáo tại Trung Quốc. Chiến tranh, thay đổi chế độ chính trị và những cuộc vận động xã hội khiến nhiều đạo quán bị tổn hại, kinh sách thất tán và hoạt động tôn giáo có lúc bị gián đoạn.
