Đạo Cao Đài là tôn giáo ra đời tại Việt Nam năm 1926, thờ Đức Chí Tôn qua biểu tượng Thiên Nhãn và tôn kính nhiều đấng thiêng.
Đạo Cao Đài là một tôn giáo hình thành tại Nam Bộ vào đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh đời sống xã hội và tư tưởng Việt Nam có nhiều chuyển biến. Tên gọi chính thức của tôn giáo này là Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ. Sự ra đời của đạo Cao Đài gắn với Tây Ninh, nhưng quá trình chuẩn bị về tư tưởng, nhân sự và các nhóm thực hành cơ bút đã diễn ra tại nhiều địa phương ở Nam Bộ, đặc biệt là Sài Gòn, Chợ Lớn và các tỉnh miền Tây.
Điểm dễ nhận biết nhất tại các tòa thánh, thánh thất và tư gia của tín đồ Cao Đài là hình ảnh một con mắt đặt trong hình tam giác hoặc trên quả Càn khôn. Biểu tượng này được gọi là Thiên Nhãn, nghĩa là “Mắt Trời”. Tuy nhiên, người Cao Đài không thờ một con mắt như một vị thần độc lập. Thiên Nhãn là hình thức biểu trưng cho Đức Chí Tôn, tức Đấng Tối cao, Đấng sáng tạo và làm chủ càn khôn theo giáo lý Cao Đài.
Khái quát về đạo Cao Đài
| Nội dung | Khái quát |
|---|---|
| Tên thường gọi | Đạo Cao Đài |
| Tên chính thức | Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ |
| Thời điểm chính thức ra đời | Năm 1926 |
| Không gian hình thành | Nam Bộ, trung tâm ban đầu tại Tây Ninh |
| Đấng được thờ ở ngôi cao nhất | Đức Chí Tôn, còn được gọi là Đức Cao Đài hoặc Ngọc Hoàng Thượng Đế trong ngôn ngữ tôn giáo |
| Biểu tượng thờ chính | Thiên Nhãn |
| Tôn chỉ thường được nhắc đến | Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi phục nhất |
| Những truyền thống tư tưởng có ảnh hưởng | Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng Việt Nam, Thần linh học và một số yếu tố của các tôn giáo phương Tây |
| Cơ sở thờ tự | Tòa thánh, thánh thất, thánh tịnh, điện thờ Phật Mẫu và Thiên bàn tại tư gia |
Đạo Cao Đài là gì?
Một tôn giáo ra đời tại Việt Nam
Đạo Cao Đài thường được giới nghiên cứu xác định là một tôn giáo bản địa Việt Nam, nghĩa là tôn giáo được hình thành, tổ chức và phát triển đầu tiên trên đất Việt Nam. Đạo không phải là một hệ phái của Phật giáo, Đạo giáo hay Kitô giáo, dù tiếp nhận và diễn giải nhiều yếu tố từ các truyền thống này.
Trong cách nhìn của tín đồ, đạo Cao Đài không đơn thuần do con người sáng lập. Theo niềm tin tôn giáo, chính Đức Chí Tôn đã dùng danh hiệu Cao Đài để khai mở nền Đại Đạo và truyền dạy thông qua cơ bút. Khi trình bày vấn đề này, cần phân biệt hai bình diện:
- Về lịch sử, đạo Cao Đài được những nhân vật và cộng đồng cụ thể tổ chức, công bố và xây dựng giáo hội.
- Về đức tin, tín đồ tin Đức Chí Tôn là Giáo chủ vô vi, còn những người buổi đầu là môn đệ tiếp nhận và thực hiện sứ mạng khai đạo.
Sự phân biệt ấy giúp tôn trọng niềm tin của cộng đồng Cao Đài mà không biến một quan niệm tôn giáo thành dữ kiện có thể kiểm chứng bằng phương pháp khoa học.
Tên gọi Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ có ý nghĩa gì?
Tên đầy đủ của đạo Cao Đài là Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ. Theo cách giải thích trong giáo lý Cao Đài:
- Đại Đạo có thể hiểu là con đường lớn, con đường chung hướng con người tới chân lý và đời sống đạo đức.
- Tam Kỳ chỉ thời kỳ thứ ba trong quan niệm về tiến trình giáo hóa nhân loại.
- Phổ Độ mang ý nghĩa cứu giúp, giáo hóa rộng khắp, không giới hạn trong một dân tộc, quốc gia hay tầng lớp.
Một số tài liệu Cao Đài dịch tên này theo ý nghĩa “thời kỳ ân xá tôn giáo lần thứ ba” hoặc “con đường lớn của kỳ phổ độ thứ ba”. Tuy nhiên, đây là cách diễn giải thuộc hệ thống thần học Cao Đài, không phải cách phân kỳ lịch sử được tất cả các tôn giáo cùng thừa nhận.
Tên gọi Cao Đài vốn có nghĩa gợi đến một nơi cao, một đài hoặc cung điện cao quý. Trong giáo lý Cao Đài, danh xưng này được dùng để chỉ Đấng Tối cao ngự trị và làm chủ vũ trụ. Vì thế, “Cao Đài” vừa trở thành tên gọi của Đấng được thờ phụng, vừa là tên gọi quen thuộc của tôn giáo.
Sự kiện khai đạo năm 1926
Quá trình hình thành đạo Cao Đài diễn ra qua nhiều nhóm cơ bút và nhiều cuộc gặp gỡ giữa những người cùng quan tâm đến việc tu hành. Trong đó có nhóm gắn với ông Ngô Minh Chiêu và nhóm của Cao Quỳnh Cư, Cao Hoài Sang, Phạm Công Tắc. Các nhóm này có phương pháp và trải nghiệm ban đầu không hoàn toàn giống nhau, nhưng về sau cùng góp phần tạo nên phong trào Cao Đài.
Đạo Cao Đài thờ ai?
Đức Chí Tôn là Đấng được thờ ở ngôi cao nhất
Đối tượng thờ phụng tối cao của đạo Cao Đài là Đức Chí Tôn. Trong kinh sách và ngôn ngữ nghi lễ, Ngài còn được gọi bằng các danh xưng như:
- Đức Cao Đài;
- Đức Ngọc Hoàng Thượng Đế;
- Đấng Đại Từ Phụ;
- Đấng Tạo hóa;
- Cao Đài Tiên Ông Đại Bồ Tát Ma Ha Tát.
Một số bản hiến chương của các Hội thánh Cao Đài xác định Giáo chủ vô vi là Đức Ngọc Hoàng Thượng Đế, tá danh Cao Đài Tiên Ông Đại Bồ Tát Ma Ha Tát. Đây là cách diễn đạt cho thấy Đức Chí Tôn vừa được hiểu trong mạch tư tưởng Á Đông, vừa mang tính bao quát vượt lên trên ranh giới của một truyền thống riêng biệt.
Theo giáo lý, Đức Chí Tôn là nguồn gốc tối cao của vũ trụ và là cha chung của chúng sinh. Các vị Phật, Tiên, Thánh, Thần được tôn kính trong đạo không đồng hàng với Đức Chí Tôn, mà thuộc những phẩm vị khác nhau trong thế giới thiêng liêng.
Thiên Nhãn là biểu tượng của Đức Chí Tôn
Thiên Nhãn là biểu tượng phổ biến và quan trọng nhất của đạo Cao Đài. Hình tượng thường là một con mắt mở, nhiều nơi thể hiện là mắt trái, đặt trong vùng hào quang, hình tam giác hoặc trên bề mặt quả Càn khôn.
Theo quan niệm Cao Đài, Thiên Nhãn gợi lên nhiều tầng ý nghĩa:
- Sự hiện diện của Đấng Tối cao trong vũ trụ.
- Khả năng soi xét và thấu hiểu mọi sự.
- Ánh sáng của lương tri và trí tuệ.
- Lời nhắc con người phải tự quan sát tư tưởng, lời nói và hành động của chính mình.
- Tinh thần đại đồng, bởi biểu tượng không mô tả Đức Chí Tôn bằng hình dáng của một dân tộc hay một con người cụ thể.
Tài liệu của cơ quan quản lý tôn giáo giải thích Thiên Nhãn có nghĩa là “Mắt Trời”, là biểu tượng của Đức Chí Tôn. Hiến chương của một số Hội thánh cũng quy định việc thờ Thiên Nhãn từ tòa thánh, thánh thất, thánh tịnh đến tư gia.
Đức Phật Mẫu trong hệ thống thờ phụng Cao Đài
Bên cạnh Đức Chí Tôn, Đức Phật Mẫu, còn được gọi là Diêu Trì Kim Mẫu hoặc Đại Từ Mẫu, giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tôn giáo của Cao Đài Tây Ninh và nhiều cộng đồng Cao Đài.
Tại nhiều họ đạo thuộc Hội thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh, nơi thờ Đức Chí Tôn và nơi thờ Đức Phật Mẫu được bố trí thành hai công trình riêng:
- Thánh thất là nơi thờ Đức Chí Tôn và cử hành các đàn cúng chính.
- Điện thờ Phật Mẫu là nơi kính thờ Đức Phật Mẫu và các vị Cửu vị Tiên Nương theo truyền thống của Hội thánh.
Việc nhiều điện thờ Phật Mẫu tiếp tục được xây dựng và sử dụng trong đời sống đạo hiện nay cho thấy sự thờ phụng Đức Đại Từ Mẫu vẫn giữ vai trò quan trọng trong các cộng đồng Cao Đài Tây Ninh.
Tại sao đạo Cao Đài thờ nhiều đấng nhưng vẫn hướng về một Đấng Tối cao?
Nhìn vào một bức thờ Cao Đài, người chưa tìm hiểu có thể thấy nhiều danh hiệu Phật, Tiên, Thánh, Thần và cho rằng đây là tôn giáo đa thần. Trong khi đó, một số tài liệu lại gọi Cao Đài là tôn giáo nhất thần. Hai cách gọi này đều có thể gây hiểu lầm nếu tách khỏi hệ thống giáo lý.
Đạo Cao Đài khẳng định Đức Chí Tôn là Đấng Tối cao và là nguồn gốc chung. Các bậc Phật, Tiên, Thánh, Thần là những phẩm vị trong trật tự thiêng liêng, có vai trò giáo hóa hoặc trợ giúp chúng sinh. Vì thế, có thể diễn đạt thận trọng rằng Cao Đài là tôn giáo hướng về một Đấng Tối cao nhưng có một hệ thống thần linh và phẩm vị thiêng liêng phong phú.
Điều này cũng tương tự việc trong nhiều tôn giáo, tín đồ vừa thờ phụng Đấng tối cao hoặc chân lý tối thượng, vừa tôn kính các bậc giáo chủ, thánh nhân, tổ sư và người có công. Điểm quan trọng là phải nhận biết vị trí của từng đối tượng trong hệ thống, không coi mọi nhân vật được tôn kính là những vị thần ngang hàng.
