UNESCO là tổ chức gì? Tìm hiểu tên đầy đủ, vai trò trong bảo tồn di sản và ý nghĩa của việc ghi danh di sản văn hóa thế giới.
UNESCO là cái tên quen thuộc mỗi khi người Việt nhắc đến Quần thể di tích Cố đô Huế, Vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà, phố cổ Hội An, Nhã nhạc cung đình Huế, hát Xoan, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương hay nhiều giá trị văn hóa khác. Tuy nhiên, không ít người vẫn hiểu UNESCO chủ yếu là tổ chức “trao danh hiệu di sản thế giới”, hoặc cho rằng một địa điểm sau khi được ghi danh sẽ tự động được bảo vệ, được đầu tư và không còn nguy cơ xuống cấp.
Thực tế, UNESCO có phạm vi hoạt động rộng hơn nhiều. Đây là một tổ chức chuyên môn của Liên Hợp Quốc, hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hóa, thông tin và truyền thông. Bảo tồn di sản chỉ là một phần quan trọng trong sứ mệnh văn hóa của UNESCO, nhưng phần việc này có ảnh hưởng lớn vì gắn với ký ức, bản sắc và quyền được tiếp cận di sản của các cộng đồng trên thế giới.
UNESCO là tên viết tắt của tổ chức nào?
UNESCO là tên viết tắt bằng tiếng Anh của cụm từ United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Tên gọi tiếng Việt thường được dùng là Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc.
Tên gọi này cho thấy UNESCO không chỉ hoạt động trong lĩnh vực văn hóa. Tổ chức này được thành lập với định hướng thúc đẩy hợp tác quốc tế về giáo dục, khoa học, văn hóa, thông tin và truyền thông, từ đó góp phần xây dựng hòa bình, tăng cường sự hiểu biết giữa các dân tộc.
Hiến chương UNESCO được thông qua tại London vào ngày 16 tháng 11 năm 1945, trong bối cảnh thế giới vừa trải qua những tổn thất rất lớn của Chiến tranh thế giới thứ hai. Từ trải nghiệm đau thương ấy, các quốc gia nhận thấy hòa bình không thể chỉ được duy trì bằng thỏa thuận chính trị, sức mạnh quân sự hay lợi ích kinh tế. Hòa bình bền vững còn cần được xây dựng từ giáo dục, tri thức, sự tôn trọng khác biệt văn hóa và khả năng đối thoại giữa con người.
Ý tưởng nền tảng này thường được tóm lược bằng một tinh thần rất quan trọng: chiến tranh bắt đầu trong suy nghĩ của con người, vì vậy những nền tảng bảo vệ hòa bình cũng cần được xây dựng trong suy nghĩ của con người. Giáo dục giúp con người hiểu nhau hơn. Khoa học tạo điều kiện để cùng giải quyết các vấn đề chung. Văn hóa giúp cộng đồng nhận ra giá trị của sự đa dạng và tránh nhìn thế giới chỉ qua một khuôn mẫu duy nhất.
Bởi vậy, khi UNESCO quan tâm đến di sản văn hóa, mục tiêu không chỉ là bảo vệ một công trình đẹp hay một nghi lễ lâu đời. Việc bảo tồn di sản còn liên quan đến quyền được nhớ, được thực hành văn hóa, được truyền dạy tri thức truyền thống và được tiếp cận những giá trị làm nên bản sắc của cộng đồng.
UNESCO có phải chỉ là tổ chức về di sản văn hóa?
Không. Di sản văn hóa là lĩnh vực rất nổi bật của UNESCO, nhưng không phải toàn bộ hoạt động của tổ chức này.
UNESCO còn tham gia thúc đẩy nhiều vấn đề rộng hơn như quyền được học tập, chất lượng giáo dục, khoa học mở, bảo vệ đại dương, nghiên cứu xã hội, đạo đức của công nghệ, tự do biểu đạt, tiếp cận thông tin và hợp tác tri thức giữa các quốc gia.
Trong lĩnh vực giáo dục, UNESCO quan tâm đến cơ hội học tập cho mọi người, giáo dục suốt đời, xóa mù chữ, bình đẳng giới trong giáo dục và nâng cao chất lượng hệ thống trường học. Trong khoa học, tổ chức này thúc đẩy nghiên cứu, chia sẻ tri thức, bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên nước, nghiên cứu đại dương và hợp tác về các vấn đề toàn cầu.
Văn hóa là một phần rất quan trọng vì văn hóa gắn trực tiếp với cách mỗi cộng đồng hiểu về bản thân và về người khác. Một cộng đồng có thể khác nhau về tiếng nói, tôn giáo, phong tục, kiến trúc, âm nhạc, cách tổ chức gia đình hoặc hình thức lễ hội. UNESCO không đặt mục tiêu làm cho mọi nơi giống nhau. Ngược lại, tổ chức này đề cao sự đa dạng văn hóa, khuyến khích tôn trọng khác biệt và bảo vệ những giá trị có nguy cơ bị mai một.
Vì thế, nói UNESCO là “tổ chức trao danh hiệu di sản” chỉ đúng một phần. Chính xác hơn, UNESCO là tổ chức của Liên Hợp Quốc thúc đẩy hợp tác quốc tế trong giáo dục, khoa học, văn hóa, thông tin và truyền thông; trong đó bảo tồn di sản là một công cụ quan trọng để bảo vệ ký ức và sự đa dạng của nhân loại.
Vì sao UNESCO quan tâm đến việc bảo tồn di sản?
Di sản là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Một cộng đồng hiểu về di sản của mình thường hiểu rõ những chặng đường đã đi qua, những kinh nghiệm đã tích lũy và những giá trị cần gìn giữ.
Bảo tồn di sản cũng giúp con người nhận thức rằng mỗi nền văn hóa đều có giá trị riêng. Không có lý do để xem một cộng đồng là “lạc hậu” chỉ vì họ duy trì một ngôn ngữ thiểu số, một hình thức diễn xướng dân gian, một nghề thủ công truyền thống hay một lối sống gắn bó với tự nhiên.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các cộng đồng có điều kiện giao lưu rộng hơn, nhưng cũng đối diện nguy cơ nhiều giá trị địa phương bị lãng quên. Những ngôn ngữ ít người nói có thể suy giảm. Nghề truyền thống có thể khó tìm đầu ra. Lễ hội có thể bị thương mại hóa. Không gian kiến trúc cổ có thể bị thay thế bởi xây dựng mới. Những biến đổi ấy không phải lúc nào cũng xấu, nhưng cần được quan sát để tránh việc phát triển làm mất đi phần cốt lõi của di sản.
UNESCO xem di sản là tài sản chung của nhân loại, nhưng điều đó không có nghĩa di sản bị tách khỏi cộng đồng nơi nó hình thành. Ngược lại, cộng đồng địa phương, người thực hành và quốc gia sở hữu di sản vẫn là chủ thể quan trọng nhất trong quá trình bảo vệ.
Một ngôi đình không thể được bảo vệ chỉ bằng danh hiệu nếu người dân xung quanh không quan tâm đến hiện vật, kiến trúc và cảnh quan. Một điệu hát không thể sống lâu nếu thế hệ trẻ không còn người dạy. Một khu cảnh quan không thể bền vững nếu khai thác du lịch vượt quá khả năng chịu tải của môi trường.
Vai trò của UNESCO trong bảo tồn di sản văn hóa
UNESCO không trực tiếp quản lý mọi di sản trên thế giới. Vai trò quan trọng nhất của tổ chức này là xây dựng khung hợp tác quốc tế, đưa ra nguyên tắc, tạo diễn đàn chuyên môn, hỗ trợ các quốc gia và khuyến khích cộng đồng cùng bảo vệ những giá trị chung.
Xây dựng các công ước và chuẩn mực quốc tế
Một trong những vai trò quan trọng nhất của UNESCO là xây dựng các công ước, khuyến nghị và nguyên tắc quốc tế về bảo vệ di sản.
Công ước về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới năm 1972 là một văn kiện có ảnh hưởng lớn. Công ước này tạo ra cơ chế hợp tác quốc tế để nhận diện, bảo vệ và gìn giữ những di sản có giá trị nổi bật toàn cầu.
Bên cạnh đó, Công ước năm 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể tạo ra khuôn khổ quan trọng cho việc nhìn nhận di sản sống. Công ước nhấn mạnh rằng bảo vệ di sản phi vật thể là lưu giữ, quay phim hay ghi chép, đồng thời là duy trì điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành, truyền dạy và sáng tạo.
Những công ước này giúp các quốc gia có thêm cơ sở để xây dựng luật pháp, chính sách, kế hoạch quản lý, chương trình đào tạo và phương án bảo tồn phù hợp với điều kiện của mình.
Ghi danh những di sản có giá trị nổi bật
Vai trò ghi danh của UNESCO được công chúng biết đến nhiều nhất. Tuy nhiên, ghi danh không phải là việc “phong tặng” đơn giản. Di sản cần được quốc gia xây dựng hồ sơ, chứng minh giá trị, làm rõ hiện trạng bảo vệ và cam kết các biện pháp quản lý phù hợp.
Đối với di sản thế giới, UNESCO xem xét những địa điểm có giá trị nổi bật toàn cầu về văn hóa, thiên nhiên hoặc sự kết hợp giữa hai phương diện này. Đây là những giá trị được nhìn nhận là có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia hay một địa phương.
