Tìm hiểu lịch sử du nhập, giáo lý, tổ chức, sinh hoạt và những đóng góp xã hội của cộng đồng tôn giáo Baha’i tại Việt Nam.
Trong bức tranh tín ngưỡng, tôn giáo đa dạng của Việt Nam, Baha’i là một cộng đồng có số lượng tín đồ không lớn nhưng mang nhiều nét riêng về giáo lý, tổ chức và phương thức sinh hoạt. Tôn giáo này hình thành tại Ba Tư vào thế kỷ XIX, truyền đến Việt Nam từ giữa thế kỷ XX và hiện được Nhà nước công nhận tư cách tổ chức tôn giáo.
Baha’i được biết đến với những giáo lý nhấn mạnh sự duy nhất của Thượng Đế, nguồn gốc chung của các tôn giáo, sự thống nhất của nhân loại, bình đẳng nam nữ, hòa hợp giữa khoa học và tôn giáo, xóa bỏ thành kiến, phổ cập giáo dục và phụng sự xã hội. Cộng đồng không tổ chức hàng giáo sĩ chuyên nghiệp mà quản trị công việc thông qua các hội đồng được bầu định kỳ.
Tại Việt Nam, quá trình phát triển của Baha’i trải qua nhiều giai đoạn: hình thành những nhóm tín đồ đầu tiên ở Sài Gòn, mở rộng tại miền Trung và miền Nam, gián đoạn hoạt động tổ chức trong một thời gian, sau đó từng bước khôi phục liên lạc và được đăng ký, công nhận theo pháp luật. Việc tìm hiểu Baha’i vì thế giúp nhận diện một tôn giáo tương đối mới và góp phần hiểu thêm tính đa dạng của đời sống tôn giáo Việt Nam đương đại.
Tôn giáo Baha’i là gì?
Nguồn gốc tên gọi Baha’i
Baha’i, thường được viết theo lối chuyển tự quốc tế là Bahá’í, là tên gọi chỉ những người tin theo giáo huấn của Bahá’u’lláh. Danh hiệu Bahá’u’lláh thường được giải nghĩa là “Vinh quang của Thượng Đế”, còn từ Baha’i được hiểu theo nghĩa người đi theo hoặc thuộc về vinh quang ấy.
Trong các văn bản quản lý tôn giáo tại Việt Nam, cách viết phổ biến là “tôn giáo Baha’i” và “Cộng đồng tôn giáo Baha’i Việt Nam”. Một số tài liệu cũ có thể sử dụng các hình thức như Bahai, Baha’i hoặc Bahá’í. Những cách viết này cùng chỉ một tôn giáo, không phải các hệ phái khác nhau.
Từ phong trào của Đức Báb đến sứ mạng của Bahá’u’lláh
Năm 1844, Siyyid ‘Alí-Muhammad, một thương nhân trẻ tại thành phố Shiraz của Ba Tư, tuyên bố sứ mạng tôn giáo và nhận danh hiệu Báb, nghĩa là “Cánh Cổng”. Đức Báb kêu gọi cải cách đời sống tinh thần và loan báo về sự xuất hiện của một nhân vật có sứ mạng lớn hơn.
Phong trào của Đức Báb phát triển nhanh nhưng cũng chịu sự đàn áp khốc liệt. Năm 1850, Đức Báb bị xử tử. Nhiều người đi theo phong trào bị bắt giữ hoặc sát hại. Trong số những người tiếp nhận lời dạy của Đức Báb có Mírzá Husayn-‘Alí, về sau được biết đến với danh hiệu Bahá’u’lláh.
Vai trò của ‘Abdu’l-Bahá và Shoghi Effendi
Sau khi Bahá’u’lláh qua đời năm 1892, con trai trưởng của Ngài là ‘Abdu’l-Bahá được chỉ định làm trung tâm giao ước và người giải thích có thẩm quyền đối với giáo huấn Baha’i. ‘Abdu’l-Bahá dành nhiều năm giới thiệu thông điệp Baha’i, thúc đẩy đối thoại giữa các tôn giáo và nhấn mạnh việc biến đức tin thành hành động phụng sự con người.
Trong các chuyến đi đến châu Âu và Bắc Mỹ đầu thế kỷ XX, ‘Abdu’l-Bahá trình bày nhiều nguyên lý như bình đẳng nam nữ, xóa bỏ thành kiến chủng tộc, giáo dục phổ cập, hòa bình quốc tế và sự bổ trợ giữa khoa học với tôn giáo. Những hoạt động này góp phần đưa Baha’i từ một cộng đồng có nguồn gốc Trung Đông trở thành tôn giáo hiện diện tại nhiều khu vực trên thế giới.
Đời sống nghi lễ và sinh hoạt của người Baha’i
Cầu nguyện và suy niệm
Cầu nguyện hằng ngày là một phần quan trọng của đời sống Baha’i. Tín đồ trưởng thành lựa chọn một trong những bài kinh bắt buộc được quy định. Ngoài ra, họ có thể đọc các lời cầu nguyện dành cho gia đình, trẻ em, người qua đời, hòa bình, sự chữa lành tinh thần hoặc những hoàn cảnh khác.
Việc cầu nguyện có thể được thực hiện riêng tư hoặc cùng cộng đồng. Các buổi cầu nguyện tập thể thường không có người chủ lễ theo nghĩa giáo sĩ. Người tham dự có thể lần lượt đọc kinh, suy niệm hoặc nghe những đoạn thánh thư phù hợp.
Tháng trai giới 19 ngày
Baha’i có một thời kỳ trai giới kéo dài 19 ngày, thường diễn ra vào tháng 3 dương lịch và kết thúc trước lễ năm mới Naw-Rúz. Trong thời gian này, tín đồ thuộc độ tuổi và điều kiện áp dụng kiêng ăn, uống từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn.
Mục đích chính của trai giới là cầu nguyện, suy niệm, điều chỉnh đời sống nội tâm và giảm sự lệ thuộc vào những ham muốn vật chất. Đây không được xem là biện pháp chữa bệnh, giảm cân hay thử thách sức chịu đựng.
Lịch Baha’i
Lịch Baha’i, còn gọi là lịch Badí‘, gồm 19 tháng, mỗi tháng 19 ngày. Tổng số ngày của các tháng là 361 ngày; một số ngày nhuận xen kẽ được thêm vào để phù hợp với năm mặt trời.
Những ngày xen kẽ này được gọi là Ayyám-i-Há. Đây thường là thời gian dành cho lòng hiếu khách, tặng quà, hoạt động thiện nguyện và chuẩn bị tinh thần trước tháng trai giới.
Lễ Ridván
Ridván là lễ hội kéo dài 12 ngày, tưởng niệm thời gian Bahá’u’lláh ở khu vườn Ridván gần Baghdad năm 1863 và công bố sứ mạng của mình với những người thân cận.
Ngày thứ nhất, thứ chín và thứ mười hai của Ridván là những ngày thánh đặc biệt. Đây cũng là thời kỳ nhiều cộng đồng Baha’i tổ chức bầu Hội đồng Tinh thần địa phương và tiến hành đại hội ở cấp quốc gia.
Cơ cấu tổ chức của tôn giáo Baha’i
Không có hàng giáo sĩ chuyên nghiệp
Một đặc điểm dễ nhận thấy của Baha’i là không thiết lập tầng lớp giáo sĩ chuyên nghiệp. Cộng đồng không có linh mục, mục sư, hòa thượng hay giáo sĩ đảm nhiệm vai trò trung gian bắt buộc giữa tín đồ với Thượng Đế.
Việc không có hàng giáo sĩ không đồng nghĩa với không có tổ chức hoặc không có người chịu trách nhiệm. Các công việc chung được điều hành bởi những hội đồng do tín đồ bầu ra. Một số cá nhân được giao nhiệm vụ hỗ trợ giáo dục, tư vấn, thư ký, thủ quỹ hoặc tổ chức sinh hoạt, nhưng họ không hình thành một giai cấp tu sĩ riêng.
Mô hình này đề cao trách nhiệm của từng thành viên đối với việc học hỏi giáo lý, cầu nguyện, tham vấn và tham gia công việc cộng đồng.
Hội đồng Tinh thần địa phương
Ở những địa phương đáp ứng điều kiện, tín đồ Baha’i bầu Hội đồng Tinh thần địa phương gồm chín thành viên. Hội đồng phụ trách công việc tôn giáo, giáo dục, tài chính, hôn nhân, tang lễ, hoạt động xã hội và quan hệ với cơ quan hữu quan trong phạm vi trách nhiệm.
Bầu cử Baha’i được tiến hành bằng bỏ phiếu kín, không đề cử ứng viên, không vận động tranh cử và không tổ chức phe nhóm. Người bỏ phiếu được khuyến khích cân nhắc phẩm chất đạo đức, tinh thần phụng sự, năng lực thực tế và khả năng hợp tác của những người đủ điều kiện.
Cách bầu cử này phản ánh quan niệm rằng quyền lãnh đạo không phải đối tượng để cá nhân tìm kiếm vì danh vọng. Người được bầu đảm nhận trách nhiệm như một hình thức phụng sự cộng đồng.
Hội đồng Tinh thần quốc gia
Ở cấp quốc gia, cộng đồng bầu Hội đồng Tinh thần quốc gia gồm chín thành viên. Hội đồng hướng dẫn và điều phối công việc chung, quản lý tài sản, hỗ trợ các cộng đồng địa phương, duy trì quan hệ với cơ quan nhà nước và đại diện cộng đồng trong những vấn đề phù hợp.
Hội đồng quốc gia được bầu lại hằng năm thông qua đại hội đại biểu. Các đại biểu trước đó được tín đồ lựa chọn theo quy trình của Baha’i.
Tại Việt Nam, cơ cấu chính thức gồm Hội đồng Tinh thần tôn giáo Baha’i Việt Nam ở cấp toàn quốc và các Hội đồng Tinh thần tôn giáo Baha’i địa phương. Cả hai cấp đều vận hành theo nhiệm kỳ và nguyên tắc bầu cử của cộng đồng.
Tòa Công lý Quốc tế
Tòa Công lý Quốc tế là thiết chế quản trị cao nhất của cộng đồng Baha’i toàn cầu, đặt tại Haifa. Cơ quan này gồm chín thành viên được bầu định kỳ bởi thành viên các Hội đồng Tinh thần quốc gia.
Tòa Công lý Quốc tế hướng dẫn hoạt động chung, bảo vệ sự thống nhất của cộng đồng và quyết định về những vấn đề chưa được quy định rõ trong kinh sách. Cơ quan này không có quyền thay đổi những điều đã được Bahá’u’lláh quy định rõ ràng.
Hệ thống quản trị Baha’i vì thế kết hợp các hội đồng được bầu với những cơ cấu cố vấn được bổ nhiệm. Các hội đồng nắm trách nhiệm quyết định, trong khi những người làm công tác cố vấn chủ yếu khuyến khích, hỗ trợ học hỏi và tăng cường năng lực cộng đồng.
Quá trình du nhập và phát triển Baha’i tại Việt Nam
Những tiếp xúc ban đầu
Một số tài liệu về lịch sử Baha’i cho rằng Đông Dương đã được nhắc đến như một địa bàn có thể giới thiệu giáo lý từ những thập niên đầu thế kỷ XX. Trong giai đoạn này, một số tín đồ quốc tế có những chuyến đi qua khu vực, nhưng chưa hình thành cộng đồng ổn định và có tổ chức tại Việt Nam.
Vì vậy, năm 1954 thường được xem là mốc Baha’i thực sự hình thành cộng đồng tại Việt Nam. Người có vai trò đáng chú ý trong giai đoạn đầu là Shirin Fozdar, một nữ tín đồ Baha’i đến từ Ấn Độ. Bà đến Sài Gòn, tổ chức các buổi giới thiệu giáo lý và hỗ trợ những người Việt Nam đầu tiên tìm hiểu tôn giáo.
Hội đồng Tinh thần địa phương đầu tiên
Ngày 21/4/1955, Hội đồng Tinh thần Baha’i địa phương đầu tiên được thành lập tại Sài Gòn, nay là Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là dấu mốc cho thấy cộng đồng đã có đủ thành viên và điều kiện để thiết lập cơ cấu quản trị tại địa phương.
Sau Sài Gòn, Baha’i được giới thiệu đến một số khu vực miền Trung và miền Nam. Những cộng đồng địa phương dần xuất hiện tại Quảng Nam, Đà Nẵng, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và đồng bằng sông Cửu Long.
Thành lập Hội đồng toàn quốc năm 1964
Năm 1964, Hội đồng Tinh thần Baha’i toàn quốc đầu tiên tại Việt Nam được thành lập. Cơ cấu này giúp điều phối hoạt động giữa các địa phương, tổ chức đại hội, hướng dẫn giáo dục tôn giáo và duy trì quan hệ với cộng đồng Baha’i thế giới.
Các tư liệu lịch sử của cộng đồng ghi nhận số người nhận mình là tín đồ hoặc có liên hệ với Baha’i tăng nhanh trong những năm cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970. Tài liệu của cơ quan quản lý tôn giáo nêu con số khoảng 95.000 người vào năm 1970 và khoảng 205.000 người vào đầu năm 1975, với hàng trăm Hội đồng Tinh thần địa phương.
Đăng ký hoạt động và được công nhận tổ chức tôn giáo
Ngày 28/3/2007, Cộng đồng tôn giáo Baha’i Việt Nam được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo. Đây là cơ sở quan trọng để cộng đồng kiện toàn tổ chức và tiến hành đại hội theo quy định.
Ngày 21/3/2008, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất trong giai đoạn mới được tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh. Đại hội thông qua Hiến chương, chương trình hoạt động và bầu Hội đồng Tinh thần tôn giáo Baha’i Việt Nam nhiệm kỳ 2008–2009.
Cộng đồng Baha’i tại Việt Nam hiện nay
Phân bố tín đồ
Số liệu chính thức được công bố rộng rãi gần đây nhất trong tài liệu của Ban Tôn giáo Chính phủ cho biết, tính đến tháng 12/2021, Cộng đồng tôn giáo Baha’i Việt Nam có khoảng 7.000 tín đồ, sinh sống tại 45 tỉnh, thành phố.
Những địa phương được ghi nhận có cộng đồng tương đối tập trung gồm Hà Nội, Đà Nẵng, Quảng Nam, Gia Lai, Ninh Thuận, Bình Thuận, Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Sóc Trăng, Hậu Giang và Kiên Giang. Tài liệu cũng ghi nhận hơn 300 chức việc tham gia các cơ cấu và công việc của cộng đồng.
Đây là số liệu của năm 2021, không phải thống kê theo thời gian thực. Đến thời điểm biên soạn, chưa có số liệu toàn quốc mới hơn được công bố công khai trong các nguồn chính thức đã kiểm tra. Vì vậy, không nên tự động thay thế con số này bằng những ước tính không rõ phương pháp.
Đại hội toàn quốc lần thứ 19
Ngày 26/4/2026, Đại hội Đại biểu toàn quốc Cộng đồng tôn giáo Baha’i Việt Nam lần thứ 19 được tổ chức tại Trung tâm Baha’i thành phố Đà Nẵng, số 55 đường Chơn Tâm 2, phường Hòa Khánh.
Đại hội tổng kết hoạt động nhiệm kỳ trước, thống nhất phương hướng cho nhiệm kỳ mới và bầu chín thành viên Hội đồng Tinh thần tôn giáo Baha’i Việt Nam nhiệm kỳ 2026–2027. Sự kiện có sự tham dự của đại biểu cộng đồng Baha’i các tỉnh, thành phố và đại diện một số cơ quan trung ương, địa phương.
Việc tổ chức đại hội hằng năm phù hợp với đặc điểm quản trị của Baha’i. Hội đồng được bầu lại sau mỗi nhiệm kỳ một năm; thành viên cũ có thể tiếp tục được bầu nhưng không mặc nhiên giữ chức vụ.
Không gian sinh hoạt tôn giáo
Baha’i không đặt trọng tâm vào việc xây dựng nhiều cơ sở thờ tự theo mô hình chùa, nhà thờ hoặc thánh đường. Trên thế giới có các Đền thờ Baha’i được xây dựng tại một số quốc gia, nhưng phần lớn sinh hoạt địa phương diễn ra tại trung tâm cộng đồng, văn phòng hoặc nhà của tín đồ.
Tại Việt Nam, sinh hoạt Baha’i trong nhiều năm chủ yếu được tổ chức tại nhà riêng và một số địa điểm làm việc của cộng đồng. Tài liệu năm 2021 ghi nhận trụ sở làm việc của Hội đồng Tinh thần tại Thành phố Hồ Chí Minh, cùng cơ sở ở Đà Nẵng và Bình Thuận. Đến năm 2026, Trung tâm Baha’i tại Đà Nẵng tiếp tục là địa điểm tổ chức đại hội toàn quốc.
Một địa điểm sinh hoạt của Baha’i không nên tự động được gọi là “đền thờ” nếu cộng đồng và hồ sơ pháp lý không sử dụng tên gọi đó. Trung tâm, văn phòng và cơ sở sinh hoạt cộng đồng có chức năng khác với Đền thờ Baha’i theo kiến trúc và quy chế quốc tế.
