Phật giáo hình thành trên cơ sở những lời dạy của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni về khổ đau, nguyên nhân của khổ đau, khả năng chấm dứt khổ đau và con đường tu tập hướng đến giải thoát. Trong quá trình truyền bá qua nhiều quốc gia, ngôn ngữ và nền văn hóa, Phật giáo dần hình thành nhiều truyền thống, trường phái tư tưởng, tông môn và dòng truyền thừa khác nhau.
Sự đa dạng này đôi khi khiến người mới tìm hiểu cho rằng Phật giáo bị chia thành nhiều “đạo” riêng biệt. Trên thực tế, phần lớn các tông phái vẫn chia sẻ những nền tảng chung như quy kính Tam bảo, tôn trọng giới hạnh, thực hành thiền định, phát triển trí tuệ và nuôi dưỡng lòng từ bi. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở hệ thống kinh điển được coi trọng, cách diễn giải giáo lý, lý tưởng tu tập, nghi lễ, tổ chức tăng đoàn và phương pháp thực hành.
Việc tìm hiểu các tông phái Phật giáo vì thế không nên nhằm phân định truyền thống nào “cao hơn” hay “đúng hơn”, mà giúp nhận diện quá trình phát triển phong phú của một tôn giáo đã hiện diện tại nhiều khu vực châu Á trong hơn hai thiên niên kỷ. Bài viết dưới đây trình bày khái quát các truyền thống lớn, một số tông phái tiêu biểu và sự tiếp biến của chúng trong đời sống Phật giáo Việt Nam.
Hiểu đúng khái niệm tông phái Phật giáo
Tông phái không đồng nghĩa với một tôn giáo riêng biệt
Trong tiếng Việt, “tông” thường chỉ một hệ thống giáo lý và phương pháp thực hành có đường hướng tương đối rõ ràng, được truyền nối qua nhiều thế hệ. “Phái” có thể được dùng để gọi một nhánh nhỏ hơn, một dòng truyền thừa hoặc một cộng đồng cùng tu tập theo một vị tổ và phương pháp nhất định.
Tuy nhiên, cách sử dụng các khái niệm này không hoàn toàn thống nhất. Có nơi gọi Thiền tông, Tịnh độ tông và Mật tông là các tông phái; có nơi gọi Theravāda, Mahāyāna và Vajrayāna là ba tông phái lớn; trong khi giới nghiên cứu thường xem đây là những truyền thống hoặc “thừa” rộng lớn, bên trong mỗi truyền thống lại có nhiều trường phái.
Do đó, khi nói “các tông phái Phật giáo”, cần phân biệt một số cấp độ:
- Truyền thống lớn như Theravāda, Mahāyāna và Vajrayāna.
- Trường phái tư tưởng như Trung quán và Duy thức.
- Tông phái thực hành như Thiền, Tịnh độ, Thiên Thai, Hoa Nghiêm hoặc Luật tông.
- Dòng truyền thừa như các dòng Thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Lâm Tế hoặc Tào Động.
- Hệ phái có tổ chức tại một quốc gia như Hệ phái Khất sĩ tại Việt Nam.
- Sơn môn, tổ đình hoặc pháp phái địa phương, được hình thành quanh một ngôi chùa, một vị tổ hay một trung tâm tu học.
Các cấp độ này có thể giao thoa. Một tăng sĩ thuộc Phật giáo Đại thừa có thể tu theo Thiền tông, thực hành niệm Phật, trì tụng kinh điển Đại thừa và thuộc một dòng truyền thừa Lâm Tế. Điều đó không nhất thiết tạo nên mâu thuẫn, bởi Phật giáo tại nhiều nước Đông Á có truyền thống dung hợp nhiều pháp môn trong cùng một đời sống tu học.
“Thừa” mang ý nghĩa con đường chuyên chở
Từ “thừa” trong các tên gọi như Đại thừa hay Kim cương thừa thường được giải thích theo nghĩa phương tiện chuyên chở hành giả từ trạng thái vô minh, khổ đau đến giác ngộ và giải thoát. Đây là hình ảnh biểu tượng, không phải sự phân chia theo địa vị xã hội hay phẩm cấp của người tu.
Ba tên gọi thường gặp nhất là:
- Theravāda: thường được dịch là Phật giáo Trưởng lão bộ, Phật giáo Nguyên thủy hoặc Phật giáo Nam truyền.
- Mahāyāna: Phật giáo Đại thừa, tại Việt Nam thường gắn với khái niệm Bắc tông hoặc Bắc truyền.
- Vajrayāna: Kim cương thừa, Mật thừa hoặc Phật giáo Mật giáo.
Các cách gọi Nam truyền và Bắc truyền chủ yếu phản ánh những tuyến truyền bá lịch sử và khu vực văn hóa. Chúng không nên được hiểu một cách máy móc rằng mọi truyền thống ở phương Nam đều giống nhau, hoặc mọi tông phái ở phương Bắc đều thuộc một tổ chức thống nhất.
Vì sao Phật giáo hình thành nhiều tông phái?
Quá trình truyền khẩu và kết tập kinh điển
Trong giai đoạn đầu, giáo pháp của Đức Phật được lưu giữ chủ yếu bằng phương thức ghi nhớ và truyền tụng. Các nhóm đệ tử chuyên ghi nhớ những phần khác nhau như kinh, luật và các nội dung phân tích giáo pháp. Khi cộng đồng Phật giáo mở rộng, những khác biệt về cách ghi nhớ, diễn giải và áp dụng giới luật dần xuất hiện.
Các cuộc kết tập kinh điển được truyền thống Phật giáo ghi nhận như những nỗ lực hệ thống hóa lời dạy và duy trì sự thống nhất của tăng đoàn. Tuy nhiên, tư liệu lịch sử về thời kỳ đầu không phải lúc nào cũng hoàn toàn trùng khớp giữa các truyền thống. Vì vậy, các mốc phân phái cần được nhìn nhận thận trọng, tránh kể lịch sử theo một sơ đồ quá đơn giản.
Sự khác biệt về giới luật và tổ chức tăng đoàn
Một trong những nguyên nhân dẫn đến sự hình thành các bộ phái ban đầu là cách giải thích và thực hành giới luật. Khi tăng đoàn hiện diện ở nhiều khu vực với điều kiện khí hậu, kinh tế và xã hội khác nhau, các vấn đề về y phục, thực phẩm, cư trú, tài sản và nghi thức cộng đồng cũng được xử lý theo những cách không hoàn toàn giống nhau.
Giới luật không chỉ là quy định cá nhân mà còn liên quan đến cơ chế vận hành của tăng đoàn. Vì thế, khác biệt trong giới luật có thể dẫn đến những cộng đồng truyền thừa riêng, dù các bên vẫn chia sẻ phần lớn giáo lý căn bản.
Sự phát triển của tư tưởng và phương pháp tu học
Phật giáo không dừng lại ở việc bảo tồn những công thức có sẵn. Qua nhiều thế kỷ, các học giả, thiền sư và cộng đồng tu hành tiếp tục giải thích những vấn đề như bản chất của con người, quan hệ giữa tâm và thế giới, ý nghĩa của tính không, con đường Bồ-tát, khả năng giác ngộ và vai trò của lòng từ bi.
Từ đó hình thành những hệ thống tư tưởng như A-tì-đạt-ma, Trung quán và Duy thức. Bên cạnh đó là các pháp môn nhấn mạnh thiền định, niệm Phật, trì giới, tụng kinh, nghi lễ, mật chú hoặc hoạt động phụng sự xã hội.
Trung quán và Duy thức được giới nghiên cứu xem là hai truyền thống triết học lớn của Phật giáo Đại thừa Ấn Độ. Trung quán đặc biệt nhấn mạnh tính không của tự tính, trong khi Duy thức khảo sát sâu cơ chế nhận thức, sự vận hành của tâm và tiến trình chuyển hóa mê lầm.
Sự tiếp xúc với các nền văn hóa khác nhau
Khi truyền đến Sri Lanka, Đông Nam Á, Trung Á, Trung Quốc, Tây Tạng, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam, Phật giáo gặp những hệ thống ngôn ngữ, triết học, tín ngưỡng và tổ chức xã hội khác nhau.
Ở mỗi nơi, kinh điển được dịch sang ngôn ngữ bản địa, thuật ngữ được diễn giải theo nền tư tưởng sẵn có, nghi lễ thích nghi với phong tục cộng đồng, còn kiến trúc và nghệ thuật chịu ảnh hưởng của thẩm mỹ địa phương. Quá trình tiếp biến đó tạo nên những hình thức Phật giáo vừa giữ nền tảng chung, vừa mang bản sắc khu vực.
Vì vậy, sự xuất hiện của nhiều tông phái không nhất thiết là dấu hiệu của chia rẽ. Trong nhiều trường hợp, đó là kết quả tự nhiên của quá trình truyền bá, diễn giải và thực hành giáo pháp trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau.
Các bộ phái Phật giáo thời kỳ đầu
Tăng đoàn ban đầu và những lần phân chia
Sau khi Đức Phật nhập diệt, cộng đồng đệ tử tiếp tục duy trì giáo pháp và giới luật. Theo các nguồn Phật giáo truyền thống, tăng đoàn về sau xuất hiện sự phân chia lớn giữa nhóm thường được gọi là Đại chúng bộ và nhóm Trưởng lão bộ.
Từ hai khuynh hướng này, nhiều bộ phái khác tiếp tục hình thành. Tư liệu cổ thường nói đến “mười tám bộ phái”, nhưng danh sách và số lượng cụ thể thay đổi tùy nguồn. Con số mười tám vì thế có thể mang tính quy ước, nhằm diễn tả một hệ thống bộ phái đa dạng hơn là một danh sách hoàn toàn cố định.
Một số bộ phái thường được nhắc đến gồm:
- Thuyết nhất thiết hữu bộ.
- Kinh lượng bộ.
- Pháp Tạng bộ.
- Hóa Địa bộ.
- Độc Tử bộ.
- Đại chúng bộ.
- Theravāda.
Các bộ phái này từng có hệ thống kinh, luật và luận riêng. Nhiều tác phẩm của họ không còn nguyên vẹn bằng ngôn ngữ ban đầu, nhưng một phần được bảo tồn qua các bản dịch Hán văn hoặc Tây Tạng.
Không nên đồng nhất bộ phái thời kỳ đầu với Đại thừa
Một cách giải thích phổ biến nhưng quá đơn giản cho rằng Đại chúng bộ trực tiếp trở thành Đại thừa, còn Trưởng lão bộ trực tiếp trở thành Theravāda. Trên thực tế, quá trình hình thành Đại thừa phức tạp hơn nhiều.
Đại thừa không nhất thiết xuất hiện ngay từ đầu như một tăng đoàn có giới luật hoàn toàn riêng. Trong nhiều thế kỷ, người thực hành lý tưởng Bồ-tát và đọc tụng kinh điển Đại thừa có thể vẫn sống trong các tu viện thuộc những bộ phái giới luật đã có. Tư liệu nghiên cứu cho thấy các cộng đồng được gọi là “Tiểu thừa” và Đại thừa từng cùng hiện diện trong một số tu viện, dùng chung truyền thống giới luật dù có khuynh hướng tư tưởng khác nhau.
Theravāda là truyền thống còn tồn tại, không phải toàn bộ Phật giáo sơ kỳ
Theravāda là bộ phái Phật giáo thời kỳ đầu duy trì được một truyền thống tăng đoàn liên tục đến hiện nay. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Theravāda đại diện cho toàn bộ Phật giáo thời Đức Phật, hoặc mọi chi tiết trong truyền thống này đều được giữ nguyên mà không có quá trình phát triển lịch sử.
Cũng không nên dùng từ “Tiểu thừa” để gọi Theravāda. “Tiểu thừa” là một thuật ngữ xuất hiện trong một số văn bản Đại thừa với sắc thái phê phán những con đường tu tập bị cho là hướng chủ yếu đến sự giải thoát cá nhân. Việc đồng nhất thuật ngữ này với một cộng đồng Phật giáo đang tồn tại dễ gây hiểu lầm và thiếu tôn trọng.
Phật giáo Theravāda
Tên gọi và nền tảng kinh điển
Theravāda có nghĩa gần với “giáo pháp của các vị trưởng lão”. Truyền thống này bảo tồn Tam tạng Pāli, gồm:
- Kinh tạng: tập hợp các bài giảng và đối thoại giáo pháp.
- Luật tạng: những quy định liên quan đến đời sống tăng đoàn.
- Luận tạng: hệ thống phân tích các hiện tượng tâm lý, đạo đức và nhận thức.
Pāli là ngôn ngữ kinh điển quan trọng của Theravāda, nhưng không nên mặc nhiên xem đây chính là ngôn ngữ nói trực tiếp của Đức Phật. Pāli là ngôn ngữ văn học Phật giáo có quan hệ với các ngôn ngữ Ấn Độ cổ được sử dụng trong quá trình truyền bá và bảo tồn giáo pháp.
Theravāda hiện diện nổi bật tại Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào và Campuchia. Tại Việt Nam, truyền thống này được thực hành trong cộng đồng Phật giáo Nam tông Khmer và Nam tông Kinh. Cách phân loại phổ biến hiện nay thường xem Theravāda, Mahāyāna và Vajrayāna là ba truyền thống lớn, nhưng đây chỉ là một trong nhiều mô hình phân loại Phật giáo.
Lý tưởng A-la-hán và con đường giải thoát
Theravāda đề cao lý tưởng A-la-hán, tức người đã đoạn trừ tham, sân, si và thoát khỏi sự ràng buộc của luân hồi. Con đường tu tập thường được trình bày qua các nền tảng như:
- Tứ diệu đế.
- Bát chính đạo.
- Tam học giới, định, tuệ.
- Duyên khởi.
- Vô thường, khổ và vô ngã.
- Bốn niệm xứ.
- Các phẩm chất hỗ trợ giác ngộ.
Việc nhấn mạnh lý tưởng A-la-hán không có nghĩa Theravāda phủ nhận lòng từ bi hay chỉ quan tâm đến cá nhân. Trong đời sống thực hành, bố thí, giữ giới, tâm từ, tâm bi và sự nâng đỡ cộng đồng giữ vai trò rất quan trọng.
Khái niệm Bồ-tát cũng tồn tại trong Theravāda, thường được dùng để nói về Đức Phật trong những đời tu tập trước khi thành đạo, cũng như người phát nguyện hướng đến quả vị Phật trong tương lai. Sự khác biệt nằm ở vị trí và mức độ phổ biến của lý tưởng Bồ-tát trong toàn bộ hệ thống tu học.
Thiền chỉ và thiền quán
Phương pháp thiền trong Theravāda thường được nói đến qua hai phương diện:
- Thiền chỉ: rèn luyện sự ổn định, tập trung và an tĩnh của tâm.
- Thiền quán: quan sát thân, cảm thọ, tâm và các hiện tượng để nhận biết tính vô thường, khổ và vô ngã.
Trong thực hành, thiền chỉ và thiền quán không nhất thiết là hai con đường tách biệt hoàn toàn. Nhiều truyền thống kết hợp sự định tĩnh với khả năng quan sát sáng suốt.
Từ thế kỷ XX, các phong trào thiền minh sát phát triển rộng ra ngoài các quốc gia Theravāda. Tuy nhiên, phương pháp được phổ biến trong đời sống hiện đại đôi khi chỉ là một phần được chọn lọc từ hệ thống tu học rộng lớn. Để hiểu đúng, cần đặt thiền trong mối quan hệ với giới hạnh, chính kiến, đời sống cộng đồng và mục tiêu giải thoát.
Đời sống tăng đoàn và cư sĩ
Tăng đoàn giữ vị trí trung tâm trong Theravāda. Chư tăng có trách nhiệm học pháp, hành trì, giữ giới và hướng dẫn cộng đồng. Cư sĩ hỗ trợ các nhu cầu sinh hoạt của tăng đoàn, đồng thời thực hành bố thí, giữ giới, nghe pháp, thiền tập và tạo dựng đời sống đạo đức.
Tại nhiều nước Đông Nam Á, chùa không chỉ là nơi tu hành mà còn là trung tâm giáo dục, văn hóa và sinh hoạt cộng đồng. Hình thức thể hiện có thể khác nhau giữa người Sinhala, Thái, Myanmar, Lào và Khmer, cho thấy Theravāda cũng có sự đa dạng nội bộ chứ không phải một mô hình đồng nhất.
Phật giáo Mahāyāna
Đại thừa là một truyền thống rộng lớn
Mahāyāna có nghĩa là “Đại thừa”. Đây không phải một tông phái duy nhất do một cá nhân thành lập, mà là tên gọi chung cho nhiều trào lưu kinh điển, tư tưởng và thực hành phát triển trong Phật giáo Ấn Độ, sau đó lan rộng tại Trung Á và Đông Á.
Đại thừa tiếp nhận nhiều nền tảng chung của Phật giáo thời kỳ đầu, đồng thời phát triển mạnh lý tưởng Bồ-tát. Người phát tâm Bồ-tát không chỉ hướng đến giải thoát cho bản thân mà còn nguyện tu tập trí tuệ và từ bi để giúp các chúng sinh cùng vượt qua mê lầm, khổ đau.
Những nội dung thường được nhấn mạnh trong Phật giáo Đại thừa gồm:
- Bồ-đề tâm.
- Con đường Bồ-tát.
- Sáu hoặc mười ba-la-mật.
- Tính không.
- Phương tiện thiện xảo.
- Phật tính.
- Sự tương quan, nương tựa giữa các hiện tượng.
- Hạnh nguyện cứu giúp chúng sinh.
Không phải mọi tông phái Đại thừa đều diễn giải các khái niệm trên theo cùng một cách. Chẳng hạn, tính không được Trung quán triển khai theo một hệ thống triết học riêng, còn tư tưởng Phật tính được phát triển trong nhiều kinh luận và truyền thống Đông Á với các cách hiểu khác nhau.
Hệ thống kinh điển Đại thừa
Ngoài các bộ kinh tương ứng với kinh điển Phật giáo thời kỳ đầu, Đại thừa tiếp nhận nhiều nhóm kinh quan trọng như:
- Kinh Bát-nhã.
- Kinh Pháp Hoa.
- Kinh Hoa Nghiêm.
- Các kinh Tịnh độ.
- Kinh Duy-ma-cật.
- Kinh Lăng Già.
- Kinh Đại Bát-niết-bàn Đại thừa.
- Nhiều kinh và luận liên quan đến Bồ-tát đạo.
Tại Trung Quốc, quá trình dịch thuật kéo dài nhiều thế kỷ đã tạo nên Đại tạng kinh Hán văn. Từ Trung Quốc, kinh điển và các hệ thống tông phái tiếp tục được truyền sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam.
Kinh điển Đại thừa không hình thành trong cùng một thời điểm. Chúng xuất hiện qua những giai đoạn khác nhau, phản ánh nhiều môi trường tư tưởng và thực hành. Vì vậy, không nên xem toàn bộ Đại thừa như một học thuyết đơn nhất, bất biến.
Hai trường phái tư tưởng lớn của Đại thừa Ấn Độ
Trung quán
Trung quán gắn liền với tư tưởng của Long Thọ và các nhà luận giải kế tiếp. Tên gọi “Trung quán” thể hiện con đường tránh hai cực đoan: cho rằng sự vật có một bản chất vĩnh viễn, độc lập; hoặc cho rằng mọi thứ hoàn toàn hư vô, không có giá trị và quan hệ nhân quả.
Khái niệm trung tâm của Trung quán là tính không. “Không” không đồng nghĩa với không tồn tại. Tính không chỉ ra rằng mọi sự vật và hiện tượng không có tự tính độc lập, bất biến; chúng xuất hiện do nhiều nhân duyên, điều kiện và quan hệ cùng tác động.
Nhận thức tính không nhằm tháo gỡ sự chấp trước vào bản ngã và các quan niệm cố định. Nếu hiểu tính không thành hư vô, phủ nhận đạo đức và nhân quả, người học đã đi ngược lại ý nghĩa của Trung quán.
Trung quán có ảnh hưởng sâu rộng tại Ấn Độ, Tây Tạng và Đông Á. Nhiều tông phái Đại thừa tiếp nhận tư tưởng này nhưng triển khai bằng ngôn ngữ và phương pháp riêng.
Duy thức
Duy thức, còn gọi là Du-già hành tông, khảo sát sâu về tâm, nhận thức, thói quen và quá trình con người kiến tạo kinh nghiệm về thế giới.
Hệ thống Duy thức phân tích nhiều tầng thức, các tâm sở và những “hạt giống” tạo nên khuynh hướng nhận thức, tình cảm và hành động. Một khái niệm nổi bật là a-lại-da thức, thường được diễn giải như dòng lưu giữ các chủng tử nghiệp và tập khí.
Câu nói “vạn pháp duy thức” đôi khi bị hiểu đơn giản rằng thế giới vật chất chỉ là ảo giác do cá nhân tưởng tượng. Cách hiểu đó không phản ánh đầy đủ sự phức tạp của Duy thức. Trọng tâm của trường phái này là nhận diện vai trò của nhận thức trong việc hình thành kinh nghiệm, đồng thời chuyển hóa cấu trúc tâm thức gây nên chấp trước và khổ đau.
Duy thức ảnh hưởng mạnh đến Phật giáo Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Tây Tạng và Việt Nam. Tại Trung Quốc, các tư tưởng liên quan được hệ thống hóa thành Pháp Tướng tông; tuy vậy, ảnh hưởng của Duy thức còn vượt ra ngoài phạm vi một tông phái riêng.
Một số tông phái Đại thừa Đông Á
Thiên Thai tông
Thiên Thai tông hình thành tại Trung Quốc và gắn với công trình hệ thống hóa giáo lý của Trí Khải. Kinh Pháp Hoa giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong truyền thống này.
Thiên Thai tông nổi bật với cách phân loại giáo pháp nhằm giải thích vì sao kinh điển Phật giáo có nhiều cách trình bày khác nhau. Thay vì xem các lời dạy khác biệt là hoàn toàn mâu thuẫn, các học giả Thiên Thai đặt chúng trong những bối cảnh, đối tượng và phương tiện giáo hóa khác nhau.
Phương pháp tu tập của Thiên Thai kết hợp thiền chỉ và thiền quán. Tư tưởng “nhất niệm tam thiên” diễn tả sự hiện diện của toàn thể pháp giới trong một niệm tâm, qua đó cho thấy mối liên hệ sâu sắc giữa cá nhân và thế giới.
Thiên Thai ảnh hưởng lớn đến Phật giáo Trung Quốc và được truyền sang Nhật Bản dưới tên Tendai. Truyền thống này được xem là một trong những nỗ lực quan trọng nhằm hệ thống hóa toàn diện Phật giáo trong môi trường văn hóa Trung Hoa.
Hoa Nghiêm tông
Hoa Nghiêm tông lấy kinh Hoa Nghiêm làm nền tảng quan trọng. Tông phái này phát triển một cách nhìn về thế giới trong đó mọi sự vật vừa có vị trí riêng, vừa liên hệ và dung thông với vô số sự vật khác.
Hình ảnh “lưới trời Đế Thích” thường được dùng để minh họa tư tưởng này: mỗi mắt lưới gắn một viên ngọc, trong mỗi viên ngọc phản chiếu tất cả các viên ngọc còn lại. Đây là hình ảnh biểu tượng cho sự tương tức và tương nhập của các hiện tượng.
Hoa Nghiêm không chủ trương xóa bỏ sự khác biệt giữa các sự vật. Truyền thống này nhấn mạnh rằng cái riêng và cái chung, một và nhiều, vẫn có thể cùng hiện hữu trong quan hệ không ngăn ngại.
Tư tưởng Hoa Nghiêm ảnh hưởng đến nhiều tông phái Đông Á, nhất là trong cách nhìn về tính tương liên của thế giới và con đường Bồ-tát.
Tịnh độ tông
Tịnh độ là một trong những truyền thống phổ biến nhất của Phật giáo Đại thừa Đông Á. Pháp môn này hướng lòng tin và sự thực hành đến Đức Phật A Di Đà cùng cõi Cực Lạc được mô tả trong các kinh Tịnh độ.
Những phương pháp tu tập thường gặp gồm:
- Niệm danh hiệu Phật A Di Đà.
- Quán tưởng Đức Phật và cảnh giới Cực Lạc.
- Tụng đọc kinh điển Tịnh độ.
- Phát nguyện vãng sinh.
- Tu dưỡng giới hạnh, lòng từ bi và các thiện nghiệp.
Tịnh độ không chỉ là mong muốn được đưa đến một thế giới tốt đẹp sau khi chết. Trong nhiều cách diễn giải, việc niệm Phật còn giúp nhiếp tâm, nuôi dưỡng niềm tin, chuyển hóa đời sống hiện tại và phát triển ý thức hướng thiện.
Tại Trung Quốc và Việt Nam, Tịnh độ thường không tồn tại tách biệt tuyệt đối với Thiền, Luật hoặc Mật. Một hành giả có thể vừa niệm Phật, vừa ngồi thiền, tụng kinh và hành trì giới pháp.
Tại Nhật Bản, Tịnh độ phát triển thành nhiều tông phái có tổ chức riêng, trong đó nổi bật là Jōdo và Jōdo Shinshū. Tư tưởng Tịnh độ Nhật Bản nhấn mạnh sâu sắc đến đại nguyện của Phật A Di Đà và sự chuyển hóa niềm tin của người tu.
Thiền tông
Thiền tông hình thành và phát triển mạnh tại Trung Quốc, sau đó lan sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Từ “Thiền” có nguồn gốc liên quan đến dhyāna, nghĩa là trạng thái thiền định.
Thiền tông đề cao sự trực nhận bản tâm và kinh nghiệm giác ngộ trong đời sống cụ thể. Các phương pháp có thể bao gồm:
- Ngồi thiền.
- Theo dõi hơi thở.
- Tham công án hoặc thoại đầu.
- Quán chiếu tâm niệm.
- Thực hành tỉnh thức trong sinh hoạt hằng ngày.
- Gần gũi và học trực tiếp với vị thầy.
Một số cách giới thiệu Thiền tông thường nhấn mạnh câu “không lập văn tự”. Điều này không có nghĩa Thiền phủ nhận kinh điển. Trong lịch sử, nhiều thiền sư là những người học rộng, giảng kinh và trước tác. Điều được nhấn mạnh là không nên chỉ dừng ở kiến thức chữ nghĩa mà cần tự mình thực hành và chứng nghiệm.
Thiền Trung Quốc phát triển thành nhiều dòng, nổi bật về sau là Lâm Tế và Tào Động. Khi truyền sang Nhật Bản, Thiền được gọi là Zen; tại Triều Tiên là Seon; tại Việt Nam tiếp tục được gọi là Thiền. Trường phái này được xác định không chỉ bởi kỹ thuật ngồi thiền mà còn bởi hệ thống truyền thừa, cách sử dụng ngôn ngữ và sự chú trọng đến kinh nghiệm giác ngộ trực tiếp.
Luật tông
Luật tông tập trung vào việc nghiên cứu và thực hành giới luật của tăng đoàn. Tông phái này có vai trò quan trọng trong việc duy trì kỷ cương tu viện, quy trình truyền giới và đời sống thanh tịnh của người xuất gia.
Trong Phật giáo Đông Á, hệ thống giới luật Pháp Tạng bộ được bảo tồn qua Hán tạng và trở thành nền tảng quan trọng của nhiều cộng đồng tăng ni. Dù Luật tông không phải lúc nào cũng tồn tại như một tổ chức độc lập, việc học luật và giữ giới vẫn là nền tảng chung của các tông phái.
Đối với cư sĩ, giới luật được thể hiện qua những nguyên tắc đạo đức như không sát sinh, không lấy của không cho, không tà hạnh, không nói dối và không sử dụng các chất gây say nghiện làm mất sự tỉnh thức. Cách áp dụng có thể được hướng dẫn phù hợp với hoàn cảnh, nhưng tinh thần chung vẫn là hạn chế hành vi gây tổn hại cho bản thân và người khác.
Tam Luận và Pháp Tướng tông
Tam Luận tông là một dòng truyền bá tư tưởng Trung quán tại Trung Quốc, dựa trên ba bộ luận quan trọng. Truyền thống này góp phần phát triển nhận thức về tính không, trung đạo và sự phá bỏ các chấp kiến.
Pháp Tướng tông gắn với việc hệ thống hóa tư tưởng Duy thức, đặc biệt qua hoạt động dịch thuật và trước tác của Huyền Trang cùng các học giả kế tiếp. Tông phái này chú trọng phân tích tâm thức, các loại nhận thức và con đường chuyển thức thành trí.
Dù về sau không còn giữ vị thế tổ chức mạnh như một số tông phái khác, tư tưởng Tam Luận và Pháp Tướng vẫn ảnh hưởng sâu rộng đến hệ thống giáo lý của Phật giáo Đông Á.
Nhật Liên tông
Nhật Liên tông xuất hiện tại Nhật Bản, lấy kinh Pháp Hoa làm trung tâm và gắn với tư tưởng của Nhật Liên. Truyền thống này đặc biệt nhấn mạnh việc trì niệm danh hiệu kinh Pháp Hoa.
Qua thời gian, từ nền tảng Nhật Liên hình thành nhiều tổ chức và cộng đồng khác nhau. Vì vậy, khi tìm hiểu cần phân biệt tông phái Phật giáo truyền thống với những tổ chức tôn giáo hiện đại phát triển từ cùng một nguồn cảm hứng.
Phật giáo Vajrayāna
Kim cương thừa và mối quan hệ với Đại thừa
Vajrayāna được dịch là Kim cương thừa, đôi khi gọi là Mật thừa hoặc Phật giáo Mật giáo. Truyền thống này phát triển trên nền tảng tư tưởng Đại thừa, tiếp nhận lý tưởng Bồ-tát, tính không và mục tiêu giác ngộ vì lợi ích của chúng sinh.
Vì vậy, Kim cương thừa không hoàn toàn tách rời Đại thừa. Có thể xem đây là một hệ thống phương pháp đặc thù bên trong thế giới Phật giáo Đại thừa, dù trong một số mô hình phân loại, Vajrayāna được trình bày như truyền thống lớn thứ ba bên cạnh Theravāda và Mahāyāna.
Kim cương thừa hình thành tại Ấn Độ và về sau phát triển mạnh ở Tây Tạng, khu vực Himalaya, Mông Cổ và một số vùng thuộc Nga. Những hình thức Mật giáo khác cũng được truyền sang Trung Quốc và Nhật Bản.
Những phương pháp thực hành đặc trưng
Kim cương thừa sử dụng nhiều phương pháp biểu tượng và nghi lễ như:
- Chân ngôn.
- Thủ ấn.
- Mạn-đà-la.
- Quán tưởng.
- Nghi quỹ.
- Pháp tu Bổn tôn.
- Thực hành liên quan đến thân, khẩu và ý.
- Sự hướng dẫn của vị thầy truyền pháp.
Các phương pháp này nhằm chuyển hóa cách hành giả nhận biết bản thân và thế giới. Hình tượng chư Phật, Bồ-tát hoặc các vị hộ pháp không nên được hiểu đơn giản như những thần linh ban phát lợi ích thế tục. Trong nội dung tu tập, hình tượng còn biểu thị các phẩm chất giác ngộ, trí tuệ, từ bi và năng lực vượt qua chướng ngại nội tâm.
Việc thực hành mật pháp theo truyền thống thường đòi hỏi lễ quán đỉnh, sự hướng dẫn của vị thầy đủ điều kiện, giữ giới nguyện và học tập theo một trình tự. Tự ý sử dụng những nghi thức rời rạc để cầu quyền lực, tài lộc hoặc tác động người khác không phản ánh đúng tinh thần của Kim cương thừa.
Bốn truyền thống lớn của Phật giáo Tây Tạng
Phật giáo Tây Tạng có bốn truyền thống lớn thường được nhắc đến:
Nyingma
Nyingma có nghĩa là “cổ phái”, gắn với giai đoạn truyền bá Phật giáo đầu tiên vào Tây Tạng. Truyền thống này bảo tồn nhiều hệ thống giáo pháp và nghi quỹ cổ, trong đó Đại viên mãn là một pháp môn nổi bật.
Kagyu
Kagyu chú trọng sự truyền thừa trực tiếp từ thầy đến trò và các phương pháp thiền thực nghiệm. Đại thủ ấn là một hệ thống tu tập quan trọng trong nhiều nhánh Kagyu.
Bên trong Kagyu còn có nhiều dòng nhỏ, được hình thành qua các thế hệ đạo sư và tu viện khác nhau.
Sakya
Sakya nổi tiếng với truyền thống học thuật, nghi lễ và hệ thống giáo pháp Lamdré, thường được dịch là “đạo và quả”. Trong lịch sử Tây Tạng, Sakya từng có ảnh hưởng đáng kể cả về tôn giáo lẫn xã hội.
Gelug
Gelug gắn với công trình hệ thống hóa của Tsongkhapa. Truyền thống này đề cao giới luật, học thuật tu viện, tranh biện và con đường tu tập có trình tự.
Đức Đạt Lai Lạt Ma có liên hệ truyền thừa với Gelug, nhưng không nên vì thế đồng nhất toàn bộ Phật giáo Tây Tạng với riêng Gelug. Bốn truyền thống lớn có hệ thống tu viện, đạo sư, kinh luận và phương pháp tu học riêng, đồng thời chia sẻ nhiều nền tảng chung.
Mật giáo Đông Á
Ngoài Phật giáo Tây Tạng, các hình thức Mật giáo từng phát triển tại Trung Quốc và được truyền sang Nhật Bản. Chân Ngôn tông tại Nhật gắn với Không Hải, sử dụng mạn-đà-la, chân ngôn, nghi quỹ và hệ thống biểu tượng riêng.
Một số tông phái Đông Á như Thiên Thai Nhật Bản cũng tiếp nhận các yếu tố mật giáo. Vì vậy, không nên cho rằng mọi truyền thống Vajrayāna đều thuộc Phật giáo Tây Tạng, hoặc mọi thực hành trì chú trong Phật giáo Đông Á đều là một bản sao của Mật giáo Tây Tạng.
Phật giáo tại Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản
Phật giáo Trung Quốc
Khi truyền vào Trung Quốc, Phật giáo trải qua một quá trình dịch thuật và thích nghi lâu dài. Các học giả phải tìm từ ngữ phù hợp để chuyển tải những khái niệm Ấn Độ sang tiếng Hán, đồng thời đối thoại với Nho gia, Đạo gia và văn hóa thờ cúng tổ tiên.
Trung Quốc là môi trường hình thành hoặc hệ thống hóa nhiều tông phái lớn như Thiên Thai, Hoa Nghiêm, Thiền, Tịnh độ, Tam Luận, Pháp Tướng và Luật tông.
Trong đời sống thực tế, ranh giới giữa các tông phái thường không tuyệt đối. Một ngôi chùa có thể giảng kinh Hoa Nghiêm hoặc Pháp Hoa, tổ chức thiền tập, niệm Phật, truyền giới và thực hiện nghi lễ theo truyền thống địa phương.
Phật giáo Triều Tiên
Phật giáo Triều Tiên tiếp nhận nhiều dòng tư tưởng từ Trung Quốc nhưng tiếp tục phát triển theo bối cảnh riêng. Thiền được gọi là Seon và trở thành một truyền thống có ảnh hưởng lớn.
Các học giả Phật giáo Triều Tiên thường tìm cách dung hòa giữa học kinh và thực hành thiền. Tịnh độ, Hoa Nghiêm và nhiều hệ tư tưởng Đại thừa khác cũng góp phần hình thành đời sống Phật giáo trên bán đảo Triều Tiên.
Phật giáo Nhật Bản
Phật giáo Nhật Bản có hệ thống tông phái khá rõ về tổ chức. Những truyền thống nổi bật gồm:
- Tendai.
- Shingon.
- Zen với các dòng Rinzai, Sōtō và Ōbaku.
- Jōdo.
- Jōdo Shinshū.
- Nichiren.
Mỗi tông phái có lịch sử, cơ sở kinh điển, nghi lễ và tổ chức riêng. Một số truyền thống đặc biệt phát triển vai trò của cư sĩ và đời sống gia đình. Điều này khiến cấu trúc tăng đoàn Nhật Bản có những điểm khác với các nước Theravāda hoặc Phật giáo Đông Á khác.
Các truyền thống và hệ phái Phật giáo tại Việt Nam
Đặc điểm dung hợp của Phật giáo Việt Nam
Phật giáo Việt Nam tiếp nhận ảnh hưởng từ nhiều hướng, trong đó có các tuyến giao lưu với Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Quốc. Qua quá trình lịch sử, Phật giáo Đại thừa Đông Á trở thành dòng ảnh hưởng nổi bật trong phần lớn cộng đồng người Việt, nhưng không phải là hình thức duy nhất.
Một đặc điểm dễ nhận thấy là sự dung hợp pháp môn. Nhiều ngôi chùa Việt Nam không tự giới hạn tuyệt đối trong một tông phái. Tăng ni và Phật tử có thể cùng thực hành:
- Tụng kinh Đại thừa.
- Niệm Phật A Di Đà.
- Ngồi thiền.
- Trì chú.
- Lễ sám.
- Học giới luật.
- Làm từ thiện và phụng sự cộng đồng.
Mô hình này thường được gọi bằng những cách như Thiền – Tịnh song tu hoặc Thiền – Tịnh – Mật dung hợp. Việc kết hợp không có nghĩa mọi pháp môn bị hòa lẫn tùy tiện, mà phản ánh lịch sử tiếp biến và nhu cầu tu học của cộng đồng.
Các dòng Thiền cổ tại Việt Nam
Lịch sử Phật giáo Việt Nam thường nhắc đến một số dòng Thiền tiêu biểu:
Dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi
Theo sử liệu Phật giáo truyền thống, dòng Thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi được truyền vào Việt Nam từ thế kỷ VI. Dòng này có ảnh hưởng lâu dài và sản sinh nhiều thiền sư có vai trò trong đời sống tôn giáo, văn hóa và triều đình.
Dòng Vô Ngôn Thông
Dòng Vô Ngôn Thông được ghi nhận phát triển từ đầu thế kỷ IX. Tên gọi gợi đến sự nhấn mạnh vào kinh nghiệm trực nhận, không bị giới hạn bởi ngôn ngữ và khái niệm.
Dòng Thảo Đường
Dòng Thảo Đường xuất hiện trong thời Lý và có quan hệ đáng kể với giới trí thức, quan lại cùng hoàng gia. Dòng này góp phần làm phong phú đời sống Thiền học Đại Việt.
Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử
Trúc Lâm Yên Tử gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông và bối cảnh nhà Trần. Theo tư liệu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, năm 1299, Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành, đồng thời thống nhất ảnh hưởng của ba dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường để hình thành Thiền phái Trúc Lâm mang bản sắc Đại Việt.
Trúc Lâm nhấn mạnh tinh thần tu tập giữa đời sống, không nhất thiết tách rời trách nhiệm đối với xã hội. Tư tưởng “cư trần lạc đạo” thường được nhắc đến như một biểu hiện của khuynh hướng nhập thế: sống giữa cuộc đời nhưng biết điều phục tâm, giữ đạo đức và không bị danh lợi chi phối.
Khi nghiên cứu lịch sử các dòng Thiền, cần lưu ý rằng những cách kể về sự truyền thừa thường dựa trên sử liệu Phật giáo được biên soạn trong những giai đoạn khác nhau. Một số chi tiết có thể mang ý nghĩa tôn giáo và biểu tượng bên cạnh giá trị lịch sử.
Thiền Lâm Tế và Tào Động
Trong những thế kỷ sau, các dòng Thiền Lâm Tế và Tào Động từ Trung Quốc tiếp tục được truyền vào Việt Nam. Nhiều chùa và sơn môn hiện nay bảo tồn bài kệ truyền pháp, pháp danh và nghi thức của các dòng này.
Lâm Tế có ảnh hưởng rộng tại cả miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Tào Động cũng để lại dấu ấn tại nhiều trung tâm Phật giáo, đặc biệt trong một số sơn môn phía Bắc.
Tuy vậy, việc một ngôi chùa thuộc dòng Lâm Tế hoặc Tào Động không đồng nghĩa sinh hoạt chỉ có ngồi thiền. Trong thực tế, nhiều cơ sở còn thực hành Tịnh độ, tụng kinh, trì chú, lễ sám và các nghi thức Phật giáo dân tộc.
Tịnh độ trong đời sống Phật giáo Việt Nam
Niệm Phật A Di Đà là một thực hành rất phổ biến tại Việt Nam. Hình ảnh Tây phương Tam Thánh gồm Đức Phật A Di Đà, Bồ-tát Quán Thế Âm và Bồ-tát Đại Thế Chí được thờ tại nhiều chùa và tư gia Phật tử.
Các khóa tu niệm Phật, lễ vía Đức Phật A Di Đà và nghi thức trợ niệm cũng được nhiều cộng đồng duy trì. Tuy nhiên, quan niệm về vãng sinh cần được đặt trong nền tảng đạo đức và chuyển hóa tâm thức, không nên giản lược thành việc chỉ đọc danh hiệu Phật để được bảo đảm một kết quả sau khi qua đời.
Theo tinh thần Phật giáo, niệm Phật gắn với niềm tin, phát nguyện, thực hành thiện nghiệp, hạn chế hành vi gây tổn hại và hướng tâm đến trí tuệ, từ bi.
Phật giáo Nam tông Khmer
Phật giáo Nam tông Khmer có vị trí đặc biệt trong đời sống cộng đồng Khmer tại Nam Bộ, nhất là khu vực đồng bằng sông Cửu Long.
Ngôi chùa Khmer không chỉ là nơi thờ Phật và tu học mà còn gắn với giáo dục, lễ hội, nghệ thuật, ngôn ngữ, ký ức cộng đồng và bản sắc dân tộc. Nhiều lễ nghi quan trọng trong vòng đời và năm lễ hội của người Khmer được tổ chức với sự tham gia của chư tăng và cư dân phum sóc.
Kiến trúc, tượng thờ, hội họa và nghi lễ tại chùa Khmer mang đặc điểm của văn hóa Theravāda Đông Nam Á. Tuy vậy, mỗi địa phương vẫn có những sắc thái riêng, không nên đồng nhất hoàn toàn Phật giáo Khmer Việt Nam với Phật giáo tại Campuchia hoặc Thái Lan.
Phật giáo Nam tông Kinh
Phật giáo Nam tông Kinh là cộng đồng Theravāda chủ yếu sử dụng tiếng Việt trong hoạt động hoằng pháp và tu học. Truyền thống này có hệ thống chùa, tăng đoàn và cư sĩ riêng, đồng thời duy trì quan hệ với các trung tâm Theravāda tại nhiều nước.
Các hoạt động thường gặp gồm học kinh tạng Pāli, hành thiền, bố thí, trì giới, an cư và dâng y. Tuy cùng thuộc Theravāda, Nam tông Kinh và Nam tông Khmer có khác biệt về lịch sử hình thành, ngôn ngữ, văn hóa cộng đồng và tổ chức sinh hoạt.
Hệ phái Khất sĩ
Hệ phái Khất sĩ là một truyền thống Phật giáo được hình thành tại miền Nam Việt Nam trong thế kỷ XX, do Tổ sư Minh Đăng Quang khai sáng. Tư liệu của Hệ phái xác định năm 1944 là dấu mốc hình thành, với chí nguyện “Nối truyền Thích-ca Chánh pháp”.
Khất sĩ tiếp nhận và dung hợp có chọn lọc những yếu tố của Phật giáo Nam truyền và Bắc truyền. Đời sống tăng đoàn đề cao hình ảnh khất thực, y bát, giới luật và nếp sống thanh bần, trong khi giáo lý, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng cũng mang nhiều đặc điểm của Phật giáo Việt Nam.
Cơ sở tu học của Hệ phái thường được gọi là tịnh xá. Hệ phái có cả Tăng đoàn và Ni giới, phát triển mạnh tại miền Nam, miền Trung và nhiều địa phương khác. Các bài giảng của Tổ sư Minh Đăng Quang được tập hợp trong bộ Chơn lý, sử dụng tiếng Việt để trình bày đường hướng tu học.
Giáo hội Phật giáo Việt Nam và tinh thần thống nhất trong đa dạng
Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập vào tháng 11 năm 1981 tại chùa Quán Sứ, Hà Nội, trên cơ sở thống nhất chín tổ chức và hệ phái Phật giáo. Trong ngôi nhà chung này có sự hiện diện của Bắc tông, Nam tông Kinh, Nam tông Khmer, Khất sĩ cùng nhiều sơn môn và pháp phái.
Sự thống nhất không có nghĩa xóa bỏ những đặc trưng truyền thừa. Các hệ phái vẫn duy trì pháp phục, nghi lễ, giới luật, kiến trúc, ngôn ngữ kinh điển và phương pháp tu tập phù hợp với truyền thống của mình. Điểm chung là cùng sinh hoạt trong cơ cấu Giáo hội và hướng đến tinh thần hòa hợp.
Bảng khái quát các truyền thống Phật giáo lớn
| Nội dung | Theravāda | Mahāyāna | Vajrayāna |
|---|---|---|---|
| Tên gọi phổ biến | Trưởng lão bộ, Nam truyền, Nam tông | Đại thừa, Bắc truyền, Bắc tông | Kim cương thừa, Mật thừa |
| Kinh điển nổi bật | Tam tạng Pāli | Kinh, luật, luận trong Hán tạng và các hệ kinh Đại thừa | Kinh luận Đại thừa và hệ thống mật điển |
| Lý tưởng được nhấn mạnh | A-la-hán, giải thoát khỏi tham sân si | Bồ-tát, giác ngộ vì lợi ích chúng sinh | Bồ-tát và các phương pháp mật giáo hướng đến giác ngộ |
| Phương pháp tiêu biểu | Giới, thiền chỉ, thiền quán, học kinh Pāli | Thiền, niệm Phật, tụng kinh, Bồ-tát hạnh, học luận | Quán đỉnh, chân ngôn, mạn-đà-la, quán tưởng, nghi quỹ |
| Khu vực nổi bật | Sri Lanka và Đông Nam Á lục địa | Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam | Tây Tạng, Himalaya, Mông Cổ và một số khu vực Đông Á |
| Hiện diện tại Việt Nam | Nam tông Khmer, Nam tông Kinh | Thiền, Tịnh độ, Luật, Hoa Nghiêm, Thiên Thai và các dòng Bắc tông | Một số thực hành Mật giáo trong Bắc tông và các cộng đồng Kim cương thừa |
| Ngôn ngữ kinh điển truyền thống | Pāli | Sanskrit, Hán văn và các ngôn ngữ Đông Á | Sanskrit, Tây Tạng và các ngôn ngữ khu vực |
Bảng trên chỉ phản ánh những khuynh hướng nổi bật. Không nên dựa vào bảng để kết luận rằng một truyền thống chỉ có duy nhất một lý tưởng hoặc phương pháp. Theravāda có thực hành tâm từ và hạnh lợi tha; Đại thừa có hệ thống thiền định và giới luật nghiêm túc; Vajrayāna cũng đặt nền tảng trên giới, trí tuệ và Bồ-đề tâm.
Những điểm chung giữa các tông phái Phật giáo
Quy kính Tam bảo
Phần lớn cộng đồng Phật giáo đều quy kính:
- Phật là bậc giác ngộ và người chỉ đường.
- Pháp là lời dạy cùng con đường thực hành.
- Tăng là cộng đồng tu hành và truyền giữ giáo pháp.
Cách hiểu về Phật, Pháp và Tăng có thể được khai triển khác nhau, nhưng Tam bảo vẫn là nền tảng nhận diện chung của đời sống Phật giáo.
Nhận diện khổ đau và con đường chuyển hóa
Dù sử dụng hệ thống kinh điển khác nhau, các tông phái đều quan tâm đến vấn đề khổ đau của con người và khả năng chuyển hóa nó.
Khổ đau trong Phật giáo không chỉ là bệnh tật, mất mát hay nghèo khó, mà còn liên quan đến sự bất toại nguyện do bám chấp, vô minh và xu hướng muốn mọi thứ tồn tại theo ý mình.
Con đường tu tập vì thế hướng đến thay đổi cách con người nhận thức, phản ứng và hành động, thay vì chỉ cầu mong hoàn cảnh bên ngoài biến đổi.
Vai trò của giới, định và tuệ
Giới, định và tuệ là ba phương diện có mặt trong nhiều truyền thống:
- Giới giúp điều chỉnh hành vi, xây dựng đời sống không gây hại.
- Định giúp tâm ổn định, bớt tán loạn.
- Tuệ giúp nhận biết bản chất của thân tâm và các hiện tượng.
Một tông phái có thể nhấn mạnh một phương diện hơn trong cách giảng dạy, nhưng hiếm khi hoàn toàn phủ nhận hai phương diện còn lại.
Tinh thần từ bi và trách nhiệm
Từ bi không chỉ là cảm xúc thương xót mà còn là khả năng nhận ra nỗi khổ của người khác và hành động một cách sáng suốt để giảm bớt khổ đau.
Trong đời sống hiện đại, tinh thần này có thể được thể hiện qua giáo dục, chăm sóc người yếu thế, bảo vệ môi trường, cứu trợ thiên tai, xây dựng hòa bình và cư xử có trách nhiệm trong gia đình, cộng đồng.
Các hoạt động xã hội không thay thế mục tiêu tu tập nội tâm, nhưng có thể trở thành cách biểu hiện cụ thể của đạo đức Phật giáo.
Những khác biệt cần được nhìn nhận thận trọng
Khác biệt về kinh điển không đồng nghĩa phủ nhận lẫn nhau
Theravāda coi Tam tạng Pāli là nền tảng kinh điển trung tâm. Đại thừa sử dụng thêm nhiều kinh và luận được lưu truyền bằng Sanskrit, Hán văn và các ngôn ngữ khác. Vajrayāna tiếp nhận hệ thống mật điển và nghi quỹ.
Sự khác biệt này dẫn đến những cách diễn giải không giống nhau về Phật, Bồ-tát, giác ngộ và phương pháp tu tập. Tuy nhiên, không nên vì thế cho rằng một bên hoàn toàn không có liên hệ với bên kia. Các truyền thống đã cùng phát triển trong lịch sử Phật giáo Ấn Độ và chia sẻ nhiều lớp tư tưởng, giới luật, thuật ngữ cùng thực hành.
Không nên đối lập “tự lực” và “tha lực” một cách tuyệt đối
Tịnh độ thường được mô tả là con đường tha lực, trong khi Thiền hoặc Theravāda được xem là tự lực. Cách phân loại này có giá trị nhất định nhưng dễ gây hiểu lầm nếu bị tuyệt đối hóa.
Người tu Tịnh độ vẫn cần phát tâm, giữ giới, niệm Phật và sửa đổi hành vi. Người tu Thiền hoặc Theravāda cũng cần nương tựa vào Đức Phật, giáo pháp, tăng đoàn, thầy hướng dẫn và cộng đồng.
Trong thực tế, mọi con đường đều có sự kết hợp giữa nỗ lực cá nhân và những điều kiện nâng đỡ từ bên ngoài.
Không đánh giá tông phái chỉ qua nghi lễ bên ngoài
Áo cà-sa, cách tụng kinh, ngôn ngữ sử dụng, hình thức thờ tự và kiến trúc chùa có thể giúp nhận biết một truyền thống. Tuy nhiên, đó chưa phải toàn bộ nội dung tu học.
Một nghi lễ có thể mang giá trị giáo dục, cộng đồng và biểu tượng sâu sắc. Ngược lại, nghi thức cũng có thể bị thực hiện máy móc hoặc bị thương mại hóa. Cần phân biệt giáo lý của một truyền thống với những biểu hiện lệch lạc của một số cá nhân.
Không biến sự khác biệt thành thái độ kỳ thị
Trong lịch sử, các tông phái từng có những cuộc tranh luận triết học và khác biệt về tổ chức. Tuy nhiên, người tìm hiểu ngày nay không nên dùng những khái niệm như “chính thống”, “cao cấp”, “thấp kém” một cách tùy tiện để hạ thấp cộng đồng khác.
Mỗi truyền thống cần được tìm hiểu qua kinh điển, lịch sử và lời giải thích của chính cộng đồng thực hành. Việc tôn trọng khác biệt không có nghĩa bỏ qua nghiên cứu và phê bình, mà đòi hỏi sự công bằng, thận trọng và có căn cứ.
Nên tiếp cận một tông phái Phật giáo như thế nào?
Người mới tìm hiểu có thể bắt đầu từ những giáo lý nền tảng như Tứ diệu đế, Bát chính đạo, nhân duyên, vô thường, đạo đức và thiền tập căn bản. Đây là những chủ đề giúp nhận ra nền tảng chung trước khi đi sâu vào hệ thống riêng của từng tông phái.
Khi đến một ngôi chùa hoặc trung tâm tu học, nên tìm hiểu rõ:
- Cơ sở đó thuộc truyền thống nào.
- Vị hướng dẫn được đào tạo và truyền thừa ra sao.
- Nội dung tu học có phù hợp với giáo lý và pháp luật hay không.
- Hoạt động tài chính có minh bạch hay không.
- Cộng đồng có tôn trọng tự do cá nhân và các truyền thống khác hay không.
Cần thận trọng với những nơi nhân danh Phật giáo để hứa hẹn đổi vận, chữa bệnh, dự báo tương lai, bán vật phẩm có “năng lực” đặc biệt hoặc yêu cầu người tham gia lệ thuộc tuyệt đối vào một cá nhân.
Một pháp môn Phật giáo chân chính không thay thế việc khám chữa bệnh, tư vấn pháp luật, giáo dục chuyên môn hay trách nhiệm cá nhân. Việc tu tập có thể hỗ trợ đời sống tinh thần và đạo đức, nhưng không phải công cụ bảo đảm tài lộc, quyền lực hoặc kết quả thế tục.
Kết luận
Các tông phái Phật giáo được hình thành qua một quá trình lịch sử lâu dài, gắn với sự bảo tồn kinh điển, phát triển tư tưởng, tổ chức tăng đoàn và tiếp xúc giữa nhiều nền văn hóa. Theravāda, Mahāyāna và Vajrayāna là ba truyền thống lớn thường được sử dụng để khái quát Phật giáo hiện nay, nhưng bên trong mỗi truyền thống còn có nhiều trường phái, pháp môn và dòng truyền thừa phong phú.
Theravāda chú trọng truyền thống kinh điển Pāli, giới luật và con đường giải thoát. Mahāyāna phát triển mạnh lý tưởng Bồ-tát, từ đó hình thành các trường phái như Trung quán, Duy thức, Thiên Thai, Hoa Nghiêm, Thiền và Tịnh độ. Vajrayāna xây dựng hệ thống phương pháp mật giáo trên nền tảng Đại thừa, đặc biệt phát triển trong Phật giáo Tây Tạng và một số truyền thống Đông Á.
Tại Việt Nam, Phật giáo mang đặc điểm thống nhất trong đa dạng. Bắc tông, Nam tông Kinh, Nam tông Khmer, Khất sĩ cùng nhiều sơn môn và dòng Thiền đều góp phần tạo nên diện mạo Phật giáo dân tộc. Các pháp môn Thiền, Tịnh độ, Luật và Mật thường được thực hành trong quan hệ bổ trợ hơn là tách biệt tuyệt đối.
Hiểu đúng các tông phái giúp người đọc tránh những cách phân chia giản đơn và thái độ hơn thua tông môn. Sau những khác biệt về kinh điển, nghi lễ và phương pháp, phần lớn truyền thống Phật giáo vẫn gặp nhau ở mục tiêu chuyển hóa vô minh, hạn chế hành vi gây tổn hại, phát triển trí tuệ, nuôi dưỡng lòng từ bi và xây dựng một đời sống có trách nhiệm.
