Khám phá những món ăn truyền thống Việt Nam nổi tiếng thế giới, từ phở, bánh mì đến bún chả, mì Quảng và bánh xèo đặc sắc.
Ẩm thực Việt Nam được nhiều thực khách quốc tế biết đến nhờ những món ăn có tên gọi quen thuộc như phở hay bánh mì và bởi cách người Việt tạo nên một bữa ăn hài hòa từ những nguyên liệu gần gũi. Một bát nước dùng trong, một đĩa rau thơm, chén nước chấm vừa vị hay nắm xôi nóng đều có thể kể câu chuyện về vùng đất, mùa vụ, nếp nhà và kinh nghiệm bếp núc được truyền qua nhiều thế hệ.
Khi nói đến những món ăn truyền thống Việt Nam nổi tiếng trên thế giới, cần hiểu đây không phải là một bảng xếp hạng cố định. Mức độ phổ biến của mỗi món có thể khác nhau tùy quốc gia, cộng đồng người Việt ở nước ngoài, xu hướng du lịch và khẩu vị địa phương. Phở và bánh mì hiện có độ nhận diện đặc biệt rộng; trong khi bún chả, gỏi cuốn, bún bò Huế, mì Quảng, cơm tấm hay bánh xèo thường được biết đến qua các hành trình khám phá ẩm thực, nhà hàng Việt và trải nghiệm của du khách.
“Nổi tiếng trên thế giới” nên hiểu như thế nào?
Một món ăn được gọi là nổi tiếng trên thế giới có thể vì nhiều lý do: xuất hiện thường xuyên trong thực đơn nhà hàng Việt ở nước ngoài, được truyền thông du lịch giới thiệu, gắn với trải nghiệm của du khách, hoặc trở thành món dễ gọi tên trong giao tiếp ẩm thực quốc tế. Sự nổi tiếng không nhất thiết đồng nghĩa với việc món ăn đó đại diện đầy đủ cho cả nền ẩm thực Việt Nam.
Ẩm thực Việt Nam rất đa dạng theo vùng miền và cộng đồng. Cùng là bún, bánh hay cơm nhưng nguyên liệu, cách nêm, cách ăn và tên gọi có thể thay đổi giữa Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, Tây Nguyên hay các vùng có cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống. Vì vậy, danh sách dưới đây chỉ là những lát cắt tiêu biểu. Bên cạnh các món quen thuộc, còn rất nhiều món địa phương có giá trị riêng nhưng chưa phổ biến rộng rãi ngoài Việt Nam.
Một cách nhìn phù hợp hơn là xem các món ăn nổi tiếng như những “cánh cửa đầu tiên” để thực khách quốc tế bước vào ẩm thực Việt. Từ phở, bánh mì hay gỏi cuốn, họ có thể tiếp tục nhận ra sự phong phú của bún riêu, hủ tiếu, bánh cuốn, các loại bánh Huế, cơm nhà, món chay và nhiều tập quán ẩm thực gắn với từng địa phương.
Những nét làm nên sức hấp dẫn của ẩm thực Việt Nam
Gạo và sản phẩm từ gạo giữ vai trò nền tảng
Cơm, xôi, bún, phở, bánh tráng, bánh cuốn, bánh xèo, bánh bèo hay nhiều loại bánh dân gian đều cho thấy vị trí quan trọng của cây lúa trong đời sống Việt. Hạt gạo là lương thực chính và được biến đổi thành nhiều dạng thực phẩm với độ mềm, dai, mỏng, giòn và thơm khác nhau.
Từ một nguyên liệu quen thuộc, người Việt tạo ra nhiều cách chế biến phù hợp với từng bữa ăn. Bún có thể dùng trong món nước, món trộn hoặc ăn kèm thịt nướng. Bánh tráng có thể cuốn rau, cá, thịt; cũng có thể trở thành lớp vỏ của món chiên. Bột gạo hấp thành bánh cuốn, tráng mỏng thành bánh ướt, pha với nghệ để đổ bánh xèo. Sự linh hoạt đó khiến thực khách dễ nhận ra nét riêng của ẩm thực Việt dù nguyên liệu chính không xa lạ.
Rau thơm, gia vị và nước chấm tạo nên chiều sâu vị giác
Một nét đặc trưng của nhiều món Việt là sự hiện diện của rau sống, rau thơm và các loại gia vị tươi. Húng, tía tô, kinh giới, rau mùi, hành, gừng, sả, ớt, chanh, quất hay các loại rau theo mùa thường không chỉ dùng để trang trí mà góp phần cân bằng vị béo, mặn, ngọt và chua.
Nước chấm cũng là một phần quan trọng của bữa ăn. Tùy món và tùy vùng, người nấu có thể pha nước mắm với chanh hoặc giấm, đường, tỏi, ớt; dùng mắm nêm, tương, mắm tôm, nước chao hay sốt đậu phộng. Một món có thể thay đổi đáng kể khi thay loại nước chấm, bởi nước chấm bổ sung vị và kết nối các thành phần riêng lẻ thành một tổng thể.
Phở – biểu tượng quen thuộc nhất của ẩm thực Việt
Phở là món ăn có độ nhận diện quốc tế đặc biệt cao. Một bát phở cơ bản gồm bánh phở làm từ gạo, nước dùng, thịt bò hoặc thịt gà, cùng hành, rau thơm và gia vị đi kèm. Đằng sau vẻ giản dị ấy là cả một quá trình chuẩn bị công phu, nhất là ở phần nước dùng và cách xử lý nguyên liệu.
Phở bò thường được nhắc đến nhiều nhất, với nước dùng ninh từ xương và gia vị thơm như quế, hồi, thảo quả, gừng hoặc hành nướng tùy cách nấu. Phở gà lại có sắc thái riêng, thường thanh hơn và làm nổi bật vị ngọt của thịt gà, hành lá, lá chanh hay các loại gia vị khác. Mỗi hàng phở, mỗi gia đình có thể giữ một công thức riêng; vì thế, không có một phiên bản duy nhất được xem là chuẩn cho tất cả.
Trong ký ức ẩm thực của người Việt, phở có thể là bữa sáng, bữa trưa nhanh, bữa tối muộn hoặc món ăn để đãi khách. Khi ra nước ngoài, phở thường trở thành món đầu tiên giúp nhiều người nhận diện ẩm thực Việt Nam. Tuy nhiên, một bát phở ở Việt Nam không chỉ là món nước nổi tiếng: nó còn gợi nhắc nhịp sống của hàng quán, tiếng gọi món, thói quen ăn nóng và sự tinh tế trong việc tự điều chỉnh bằng chanh, ớt, tiêu, tương hoặc rau thơm.
Bánh mì – cuộc gặp gỡ giữa bánh baguette và cách ăn Việt
Trong tiếng Việt, “bánh mì” có thể chỉ nhiều loại bánh làm từ bột mì. Nhưng trong cách gọi phổ biến quốc tế, bánh mì thường được hiểu là ổ bánh nhỏ kẹp nhân theo phong cách Việt Nam. Vỏ bánh giòn, ruột nhẹ; bên trong có thể là pa-tê, thịt nguội, thịt nướng, chả, trứng, xíu mại hoặc các loại nhân chay, ăn cùng dưa góp, dưa chuột, rau mùi, ớt và nước sốt.
Gỏi cuốn và chả giò – hai cách kể chuyện về món cuốn Việt
Gỏi cuốn thường tạo ấn tượng với thực khách quốc tế bởi vẻ tươi sáng và cách ăn trực quan. Bánh tráng mềm được cuốn cùng bún, tôm, thịt, rau sống và rau thơm; sau đó chấm với nước chấm phù hợp. Mỗi cuốn nhỏ gọn nhưng có nhiều lớp cảm giác: mềm của bánh tráng, dai nhẹ của bún, ngọt của tôm thịt, mát của rau và đậm đà từ nước chấm.
Khác với gỏi cuốn, chả giò hoặc nem rán là món cuốn được chiên. Tên gọi, cách làm vỏ và nhân có thể thay đổi theo vùng. Có nơi dùng bánh đa nem mỏng để tạo độ giòn, có nơi dùng bánh tráng theo cách khác; nhân có thể gồm thịt, mộc nhĩ, miến, cà rốt, khoai môn, tôm cua hoặc nguyên liệu chay. Chả giò thường xuất hiện trong mâm cơm gia đình, cỗ cúng, tiệc và các dịp sum họp.
Khi ra nước ngoài, gỏi cuốn và chả giò thường được xếp chung trong nhóm “spring rolls”, nhưng đó chỉ là cách gọi tiện dụng. Với người Việt, món cuốn là một cách ăn có tính tương tác: tự chọn rau, sắp nguyên liệu, cuốn bằng tay, chấm theo ý thích. Giá trị của món ăn vì thế nằm trong phần nhân và trải nghiệm cùng bàn ăn.
Bún chả – nét duyên ẩm thực phố Hà Nội
Bún chả là món ăn gắn chặt với Hà Nội trong cảm nhận của nhiều người. Một suất bún chả thường có bún tươi, chả viên và thịt ba chỉ nướng, bát nước chấm pha loãng với vị mặn, ngọt, chua hài hòa, cùng rau sống và đồ ngâm. Khói từ bếp than, mùi thịt nướng và hương nước chấm tạo nên dấu ấn rất riêng của món ăn này.
Điểm đáng chú ý là bún chả không phải món “bún nước” theo nghĩa thông thường. Bún và thịt nướng được ăn cùng bát nước chấm; người ăn có thể nhúng bún, rau và chả theo từng miếng. Cách ăn ấy tạo nhịp độ chậm rãi hơn, cho phép mỗi người điều chỉnh lượng rau, vị chua cay và phần thịt theo khẩu vị.
Sự phổ biến quốc tế của bún chả tăng lên cùng sự quan tâm dành cho ẩm thực đường phố Hà Nội. Nhưng điều làm món ăn có sức sống lâu dài vẫn là tính bình dị: nguyên liệu không quá xa lạ, cách chế biến gần gũi, song để tạo ra hương vị cân bằng lại cần kinh nghiệm trong khâu ướp thịt, nướng thịt và pha nước chấm.
Bánh xèo – tiếng “xèo” của chảo nóng và bữa ăn quây quần
Bánh xèo là món bánh làm từ bột gạo pha loãng, thường có nghệ tạo màu vàng, được đổ trên chảo nóng cùng tôm, thịt, giá đỗ và các nguyên liệu khác. Tên gọi gợi nhắc âm thanh phát ra khi bột gặp mặt chảo nóng. Bánh ngon thường có mép giòn, phần nhân vừa chín, không quá nhiều dầu và được ăn kèm rau sống.
Cơm tấm – bữa cơm bình dân giàu sức sống của Nam Bộ
Cơm tấm là món ăn gắn với Sài Gòn và Nam Bộ, nổi bật với hạt gạo tấm nhỏ, thường ăn cùng sườn nướng, bì, chả trứng, trứng ốp la, mỡ hành, đồ chua và nước mắm pha. Từ những hạt gạo vỡ từng được xem là phần không nguyên vẹn trong quá trình xay xát, cơm tấm đã đi vào đời sống đô thị như một món ăn quen thuộc, tiện lợi và giàu hương vị.
