Tìm hiểu Long, Lân, Quy, Phụng trong văn hóa Việt Nam, đặc điểm từng linh vật và ý nghĩa biểu tượng của bộ Tứ linh truyền thống.
Long, lân, quy, phụng là bốn linh vật quen thuộc trong văn hóa và nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Hình ảnh của chúng hiện diện trên mái đình, cổng đền, bình phong, đồ thờ, bia đá, gốm sứ, trang phục cung đình, tranh dân gian và nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Khi đứng riêng, mỗi linh vật mang một hệ thống ý nghĩa riêng; khi kết hợp thành bộ Tứ linh, chúng biểu đạt ước vọng về trật tự hài hòa, đất nước yên ổn, con người sống lâu, xã hội có đạo lý và thiên nhiên thuận hòa.
Mặc dù thường được nhắc đến bằng cụm từ “bốn con vật thiêng”, Tứ linh không phải một hệ thống động vật học. Long, lân và phụng là những linh vật được hình thành từ trí tưởng tượng, truyền thuyết và nghệ thuật tạo hình; chỉ có quy, tức rùa, là loài vật có thật. Hình dáng và ý nghĩa của các linh vật cũng không hoàn toàn cố định mà thay đổi theo từng thời kỳ, vùng miền, không gian tôn giáo và bàn tay sáng tạo của nghệ nhân.
Tứ linh là gì?
“Tứ linh” là cách gọi bộ bốn linh vật gồm:
- Long: rồng.
- Lân: kỳ lân, đôi khi được gọi là ly.
- Quy: rùa hoặc rùa thiêng.
- Phụng: chim phượng, còn gọi là phượng hoàng.
Trong tư liệu Hán Nôm và cách gọi truyền thống, bộ này còn xuất hiện dưới những tên như “Long, Ly, Quy, Phượng”, “Long, Lân, Quy, Phụng” hoặc “Long, Lân, Quy, Phượng”. “Ly” trong trường hợp này thường được hiểu là một cách gọi liên quan đến lân, không nên nhầm với con ly trong cách gọi động vật hiện đại.
Từ “linh” không nhất thiết có nghĩa rằng cả bốn hình tượng đều là thần linh được thờ phụng. Trong nhiều trường hợp, chúng là những biểu tượng nghệ thuật mang tính cát tường, được dùng để diễn đạt các phẩm chất, ước vọng hoặc quan niệm về vũ trụ và xã hội. Chúng có thể xuất hiện trong không gian thờ tự nhưng cũng được sử dụng trên đồ dùng, trang phục, kiến trúc dân dụng và tác phẩm trang trí.
Trong mỹ thuật Việt Nam, các linh vật như rồng, rùa, chim thiêng hoặc thú thiêng đã xuất hiện dưới nhiều dạng thức từ sớm. Tuy nhiên, việc quy tụ đầy đủ bốn hình tượng thành một bộ Tứ linh có tính hệ thống trở nên rõ nét hơn trong nghệ thuật các thời kỳ phong kiến về sau, đặc biệt phổ biến trên kiến trúc, đồ thờ và đồ mỹ nghệ thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn. Tại Huế, Tứ linh được thể hiện phong phú bằng chạm khắc gỗ, đắp vữa, khảm sành sứ, thêu dệt và trang trí đồ dùng cung đình.
Nguồn gốc và quá trình Việt hóa hình tượng Tứ linh
Tứ linh thuộc về một dòng chảy biểu tượng rộng lớn của văn hóa phương Đông. Qua quá trình giao lưu giữa các quốc gia và cộng đồng, những hình tượng như rồng, kỳ lân, rùa thiêng và phượng hoàng được đưa vào kiến trúc, nghi lễ, văn chương và nghệ thuật cung đình.
Tuy nhiên, văn hóa Việt Nam không tiếp nhận các linh vật ấy một cách nguyên vẹn và bất biến. Nghệ nhân Việt đã điều chỉnh hình dáng, đường nét, tư thế và cách kết hợp để phù hợp với thẩm mỹ bản địa. Vì vậy, rồng Việt Nam không hoàn toàn giống rồng trong mỹ thuật Trung Hoa; lân Việt Nam có khi gần với long mã, có khi mang nét của sư tử hoặc nghê; phượng được tạo hình từ những loài chim quen thuộc; còn rùa gắn với nhiều truyền thuyết và di sản riêng của người Việt.
Những linh vật riêng lẻ xuất hiện trước bộ Tứ linh hoàn chỉnh
Các hình tượng động vật thiêng đã hiện diện trong nghệ thuật Việt Nam từ rất sớm. Trên đồ đồng Đông Sơn có chim, hổ, rùa, giao long và nhiều loài vật được cách điệu. Trong mỹ thuật thời Lý – Trần, rồng trở thành một hình tượng nổi bật trên vật liệu kiến trúc, bệ đá, lá đề, đồ gốm và đồ thờ. Rùa cũng xuất hiện trong truyền thuyết, bia ký và các công trình tưởng niệm.
Điều đó không có nghĩa bộ Long, Lân, Quy, Phụng đã tồn tại đầy đủ, ổn định ngay từ những giai đoạn đầu. Từng linh vật có thể xuất hiện riêng hoặc kết hợp với những biểu tượng khác. Về sau, dưới ảnh hưởng của tư tưởng cung đình, tôn giáo và nghệ thuật cát tường, bốn hình tượng được quy tụ thành bộ Tứ linh quen thuộc.
Long là gì?
Long là âm Hán Việt của từ rồng. Trong bộ Tứ linh, rồng thường được đặt ở vị trí đầu tiên và là hình tượng có phạm vi ảnh hưởng rộng nhất.
Rồng không phải loài vật có thật mà là linh vật do con người tưởng tượng. Hình dáng của rồng thường kết hợp đặc điểm của nhiều loài vật như thân rắn, vảy cá, sừng thú, móng chim, bờm và đầu của các loài thú. Tuy nhiên, không có một công thức tạo hình duy nhất áp dụng cho mọi thời kỳ.
Rồng thời Lý thường có thân dài, mềm mại, uốn nhiều khúc, dáng thanh thoát và gắn với hình lá đề. Sang thời Trần, thân rồng khỏe hơn, khúc uốn thoáng hơn và có thêm những chi tiết tạo cảm giác mạnh mẽ. Rồng thời Lê và Nguyễn tiếp tục biến đổi, thường có vảy rõ, móng khỏe, đầu lớn và được thể hiện trong nhiều tư thế phức tạp.
Rồng gắn với nước và nền nông nghiệp
Trong quan niệm cổ truyền, rồng có liên hệ mật thiết với mây, mưa, sông nước và sự sinh trưởng của cây cối. Đối với cộng đồng sống bằng nông nghiệp lúa nước, mưa đúng mùa là điều kiện quan trọng cho mùa màng. Vì vậy, rồng có thể mang ý nghĩa về nguồn nước, sức sống và ước vọng mưa thuận gió hòa.
Nhiều mô típ rồng trong kiến trúc Việt Nam được đặt giữa mây, sóng nước, mặt trời hoặc các dạng cầu lửa. Những hình thức ấy nhằm trang trí và phản ánh cách người xưa hình dung về sự vận hành của tự nhiên.
Ý nghĩa chung của bộ Long, Lân, Quy, Phụng
Khi đứng riêng, mỗi linh vật có một trường nghĩa riêng. Khi kết hợp thành Tứ linh, chúng tạo thành một chỉnh thể biểu đạt nhiều giá trị mà xã hội truyền thống hướng tới.
Biểu tượng của một thế giới hài hòa
Tứ linh quy tụ những linh vật có khả năng bay lên trời, di chuyển trên mặt đất, gắn với nước và sống trong không gian tưởng tượng giữa các cõi. Vì vậy, bộ bốn có thể được hiểu là sự bao quát các tầng không gian của vũ trụ.
- Rồng gắn với nước, mây và trời.
- Lân thuộc nhóm linh thú trên mặt đất.
- Rùa gắn với đất và nước.
- Phượng đại diện cho bầu trời và thế giới chim.
Sự quy tụ ấy tạo nên hình ảnh một thế giới đầy đủ, trong đó các yếu tố khác biệt cùng tồn tại trong trật tự.
Ước vọng thái bình và thịnh trị
Trong quan niệm cổ truyền, rồng, lân và phượng thường xuất hiện khi đất nước có minh quân, người tài đức và xã hội ổn định; rùa thể hiện sự trường tồn. Do đó, Tứ linh được dùng như lời chúc cho quốc gia thái bình, mùa màng thuận lợi và nhân dân no đủ.
Trên trống đồng Cảnh Thịnh, đồ án Tứ linh được diễn giải như biểu tượng của đất nước thái bình, xã hội an lạc, mưa thuận gió hòa và đời sống bền lâu. Điều này cho thấy bộ bốn là hình trang trí và chứa đựng lý tưởng chính trị và xã hội của thời đại.
