Cõi tạm là biểu tượng về kiếp người hữu hạn, giúp suy ngẫm phàm thức, vô thường, ký ức, đạo sống và khát vọng vĩnh hằng.
Có những buổi chiều, đứng trước một mái nhà cũ, một gốc cây từng quen thuộc hay bàn thờ của người đã khuất, con người bất chợt nhận ra mọi điều quanh mình đều đang trôi qua. Một đời người tưởng dài nhưng khi ngoảnh lại chỉ còn là những lớp ký ức chồng lên nhau. Người đến rồi đi, nhà cửa đổi chủ, phố xá thay hình, những lời từng rất quan trọng cũng dần chìm vào im lặng.
Từ cảm thức ấy, nhiều cộng đồng đã dùng hình ảnh “cõi tạm” để nói về thế giới con người đang sống. Đây không nhất thiết là một thuật ngữ giáo lý có nội hàm thống nhất, càng không phải lời phủ nhận giá trị của cuộc đời. “Cõi tạm” trước hết là một biểu tượng nhân sinh: con người hiện diện trong thời gian hữu hạn, sống giữa đổi thay và luôn phải đối diện với giới hạn của thân thể, nhận thức, sở hữu cũng như quyền kiểm soát số phận.
“Cõi tạm” là gì?
Trong ngôn ngữ đời thường, “tạm” chỉ điều không kéo dài mãi mãi, một trạng thái có điểm bắt đầu và điểm kết thúc. Khi gọi thế gian là “cõi tạm”, người nói đang nhìn cuộc đời từ chiều kích thời gian: mọi hình hài rồi sẽ biến đổi, mọi cuộc gặp đều có ngày chia xa, mọi công trình dù bền vững đến đâu cũng chịu tác động của năm tháng.
Tuy nhiên, “tạm” không đồng nghĩa với giả dối, vô nghĩa hay không đáng trân trọng. Một mùa hoa ngắn ngủi vẫn có vẻ đẹp riêng. Một cuộc gặp chỉ kéo dài vài phút vẫn có thể thay đổi cuộc đời một con người. Một hành động tử tế diễn ra trong khoảnh khắc vẫn có khả năng lưu lại rất lâu trong ký ức người nhận.
Bởi vậy, ý niệm cõi tạm chứa đựng một nghịch lý giàu ý nghĩa: chính vì đời sống không tồn tại mãi mãi nên từng phút giây mới trở nên quý giá. Nếu mọi cuộc đoàn tụ đều không có hồi kết, con người có thể không cảm nhận sâu sắc niềm vui gặp gỡ. Nếu tuổi trẻ không qua đi, người ta khó hiểu được giá trị của trưởng thành. Nếu sự sống không có giới hạn, nhiều lựa chọn có lẽ sẽ bị trì hoãn vô tận.
Cõi tạm do đó không chỉ nói về cái chết. Nó nói về bản chất biến đổi của toàn bộ đời sống. Một đứa trẻ lớn lên, một người trưởng thành già đi, một gia đình trải qua những thế hệ kế tiếp, một làng quê thay đổi theo quá trình đô thị hóa. Ngay trong khi con người tưởng rằng mọi thứ vẫn đứng yên, thời gian đã âm thầm làm công việc của nó.
Phàm thức và giới hạn của cái nhìn con người
“Phàm thức” có thể được hiểu là nhận thức thông thường hay tri thức thuộc đời sống thế tục. Trong một số từ điển Phật học, từ này được giải thích gần với “ordinary knowledge” hoặc “worldly knowledge”, tức sự hiểu biết của con người trong phạm vi kinh nghiệm đời thường.
Tuy nhiên, phàm thức không nên bị hiểu đơn giản là sự ngu dốt. Nhờ nhận thức đời thường, con người biết phân biệt nguy hiểm và an toàn, xây dựng gia đình, tạo ra công cụ, tổ chức xã hội, lưu giữ văn hóa và giải quyết những nhu cầu thiết thực. Vấn đề chỉ xuất hiện khi con người cho rằng những gì mình nhìn thấy, đo lường hoặc sở hữu chính là toàn bộ thực tại.
Phàm thức nhìn thế giới qua sự phân chia
Nhận thức thông thường thường vận hành bằng các cặp đối lập:
- Ta và người.
- Được và mất.
- Thành công và thất bại.
- Cao quý và thấp kém.
- Sống và chết.
- Còn và không còn.
Những sự phân chia này cần thiết cho đời sống thực tế. Nhưng khi bị tuyệt đối hóa, chúng có thể khiến con người quên rằng mọi sự vật đều tồn tại trong quan hệ với những điều khác.
Một người không thể hình thành hoàn toàn tách biệt khỏi gia đình, cộng đồng, ngôn ngữ, môi trường và lịch sử. Một bát cơm trên bàn chứa đựng công sức của người gieo trồng, người vận chuyển, người nấu nướng cùng sự góp mặt của đất, nước, ánh sáng và thời tiết. Điều con người quen gọi là “của tôi” thường được tạo nên bởi vô số điều không phải do riêng mình làm ra.
Phàm thức có xu hướng nhìn sự vật như những đơn vị độc lập và bền chắc. Trong khi đó, trải nghiệm sâu hơn cho thấy bản thân con người cũng là một tiến trình: cơ thể thay đổi, cảm xúc đến rồi đi, suy nghĩ liên tục sinh khởi, ký ức được tái tạo và quan niệm sống có thể biến chuyển theo tuổi tác.
Cõi tạm dưới góc nhìn Phật giáo
Trong Phật giáo, vô thường là một đặc tính căn bản của các hiện tượng do điều kiện tạo thành. Thân thể, cảm giác, nhận thức và những trạng thái tâm lý đều sinh khởi, biến đổi rồi chấm dứt. Các bản kinh và trước tác Phật học thường nhấn mạnh rằng những gì có điều kiện đều không cố định và không thể trở thành chỗ nương tựa tuyệt đối.
Vô thường không đồng nghĩa với bi quan. Nếu mọi thứ đều bất biến, bệnh tật không thể thuyên giảm, sai lầm không thể được sửa chữa, người xấu không thể chuyển hóa và nỗi đau sẽ tồn tại mãi mãi. Chính vì sự vật có thể thay đổi nên tu tập, giáo dục và chữa lành mới có ý nghĩa.
Nhìn vô thường để sống tỉnh thức
Nhận thức về vô thường giúp con người thấy rõ rằng:
- Tuổi trẻ không tồn tại mãi mãi.
- Sức khỏe cần được chăm sóc khi còn có thể.
- Người thân cần được yêu thương khi còn hiện diện.
- Oán giận không nhất thiết phải kéo dài.
- Danh vọng không phải nền tảng bền chắc của hạnh phúc.
- Mỗi hành động hiện tại đều góp phần tạo nên tương lai.
Trong tinh thần Phật giáo, quán chiếu vô thường không nhằm khiến con người xa lánh cuộc đời. Mục đích sâu hơn là giảm sự bám chấp, từ đó sống sáng suốt và từ bi hơn.
Một người biết cuộc gặp là hữu hạn có thể lắng nghe chân thành hơn. Một người hiểu tài sản là tạm thời có thể sử dụng tài sản có trách nhiệm hơn. Một người nhận ra chính mình cũng đang già đi có thể bớt khắt khe với người khác.
Cõi tạm và sự sống đời đời trong Kitô giáo
Trong Kitô giáo, đời sống trần thế có giới hạn nhưng không bị xem là vô nghĩa. Con người được mời gọi sống có trách nhiệm, yêu thương tha nhân và hướng đến sự hiệp thông với Thiên Chúa. Niềm tin vào sự sống đời đời gắn với cái chết và sự phục sinh của Đức Kitô, chứ không chỉ là ước muốn linh hồn cá nhân kéo dài vô tận.
Giáo lý Công giáo trình bày niềm hy vọng rằng cái chết không phải sự kết thúc tuyệt đối, đồng thời khẳng định sự phục sinh và đời sống vĩnh cửu thuộc trung tâm của đức tin Kitô giáo.
Trần thế không phải nơi cần bị khinh miệt
Nếu gọi đời sống là cõi tạm, người Kitô hữu không vì thế được phép thờ ơ với nghèo đói, bất công hoặc đau khổ của người khác. Trái lại, đời sống hiện tại là không gian thực hành đức tin qua tình yêu, lòng bác ái, sự tha thứ và trách nhiệm.
Khát vọng vĩnh hằng không thể trở thành lý do để bỏ mặc thế giới. Một niềm tin chỉ hướng về đời sau nhưng không quan tâm đến con người đang đau khổ trước mắt sẽ đánh mất chiều kích đạo đức của chính nó.
Trong quan niệm Kitô giáo, giá trị của đời sống được đo bằng thời gian tồn tại và bằng mối tương quan với Thiên Chúa và tha nhân. Một việc làm nhỏ bé có thể mang ý nghĩa lâu dài nếu được thực hiện trong tình yêu chân thành.
