Khám phá ý nghĩa sâu xa của giấc mơ – nơi khoa học, tâm linh và tiềm thức con người giao hòa trong thế giới vô hình khi ta ngủ.
Có những buổi sáng ta tỉnh dậy với một câu chuyện rất rõ: một con đường quen mà lạ, một người đã lâu không gặp, một cuộc trò chuyện không thể có ngoài đời thực. Cũng có những đêm chỉ còn lại một cảm giác mơ hồ — vui, lo, tiếc nuối hoặc sợ hãi — nhưng hình ảnh của giấc mơ đã tan đi rất nhanh. Trải nghiệm ấy quen thuộc đến mức nhiều người xem giấc mơ như một phần tự nhiên của đời sống tinh thần.
Trong văn hóa dân gian, nằm mơ thường được gắn với điềm báo, ký ức về người thân, lời nhắc nhở hoặc những biểu tượng cần giải đoán. Trong khoa học về giấc ngủ, giấc mơ được nhìn như một dạng trải nghiệm có ý thức xảy ra khi cơ thể đang ngủ: não vẫn hoạt động, tiếp nhận rất ít thông tin từ bên ngoài và tạo ra hình ảnh, âm thanh, cảm xúc hoặc câu chuyện theo những cách không giống khi tỉnh táo.
Nằm mơ là gì?
Nằm mơ là trạng thái con người có những trải nghiệm chủ quan trong lúc ngủ. Trải nghiệm đó có thể bao gồm hình ảnh, âm thanh, cảm giác cơ thể, suy nghĩ, đối thoại, cảm xúc và đôi khi là một câu chuyện có mở đầu, diễn biến, kết thúc. Có giấc mơ rất sống động, gần giống một bộ phim ngắn; có giấc mơ chỉ là vài mảnh ký ức rời rạc; cũng có lúc người ngủ cảm thấy mình “đã mơ” nhưng không nhớ được nội dung.
Giấc mơ không phải là sự biến mất hoàn toàn của ý thức. Khi ngủ, mức độ nhận biết môi trường giảm mạnh, cơ thể nghỉ ngơi và các hệ thống sinh học chuyển sang chế độ khác với lúc thức. Tuy nhiên, não không ngừng hoạt động. Một số mạng lưới thần kinh tiếp tục xử lý thông tin, điều phối các giai đoạn ngủ, sắp xếp lại những dấu vết ký ức và duy trì những chức năng cần thiết cho cơ thể. Giấc mơ là một trong những biểu hiện dễ nhận thấy nhất của hoạt động tinh thần trong thời gian ấy.
Không phải ai cũng nhớ giấc mơ với cùng tần suất. Có người gần như sáng nào cũng kể được một giấc mơ; có người nhiều tháng không nhớ một lần nào. Điều đó không đồng nghĩa người này “mơ nhiều” còn người kia “không hề mơ”. Khả năng nhớ lại phụ thuộc vào thời điểm tỉnh dậy, mức độ gián đoạn giấc ngủ, cảm xúc của giấc mơ, thói quen chú ý đến giấc mơ và những khác biệt cá nhân trong cách ghi nhớ.
Giấc mơ xuất hiện ở những giai đoạn nào của giấc ngủ?
Giấc ngủ không phải một trạng thái đồng nhất kéo dài từ lúc nhắm mắt đến lúc thức dậy. Trong một đêm, cơ thể luân phiên qua các giai đoạn ngủ không có chuyển động mắt nhanh, thường gọi là NREM, và giai đoạn có chuyển động mắt nhanh, gọi là REM. Mỗi giai đoạn có đặc điểm riêng về hoạt động não, cơ thể và kiểu trải nghiệm tinh thần.
Trước đây, nhiều người thường nói rằng “chỉ khi ngủ REM mới nằm mơ”. Cách nói này chưa đầy đủ. Con người có thể báo cáo trải nghiệm mơ sau cả giấc ngủ REM lẫn NREM. Tuy nhiên, những giấc mơ được nhớ sau REM thường sống động hơn, giàu hình ảnh hơn, có cảm giác như một câu chuyện hơn và đôi khi kỳ lạ hơn so với giấc mơ được kể lại sau một số giai đoạn NREM.
Giấc ngủ NREM và những mảnh ký ức gần đời thường
NREM gồm nhiều mức độ từ ngủ nông đến ngủ sâu. Ở những giai đoạn này, cơ thể có xu hướng phục hồi, nhịp tim và hô hấp ổn định hơn so với lúc thức. Trải nghiệm tinh thần trong NREM có thể rất ít, nhưng cũng có thể là suy nghĩ, hình ảnh hoặc đoạn cảnh ngắn.
Những nội dung mơ trong NREM đôi khi gần với đời sống hằng ngày hơn: một công việc đang dang dở, một cuộc trò chuyện gần đây, một không gian quen thuộc hay một việc ta đang lo. Dù vậy, không nên biến điều này thành quy luật cứng. Có những giấc mơ NREM cũng giàu hình ảnh và rất lạ, đặc biệt vào gần sáng.
Vì sao con người có giấc mơ khi ngủ?
Đây là câu hỏi hấp dẫn nhưng khoa học chưa có một đáp án duy nhất được tất cả giới nghiên cứu đồng thuận. Có nhiều giả thuyết về chức năng của giấc mơ: giấc mơ có thể liên quan đến cách não xử lý ký ức, điều hòa cảm xúc, liên kết các thông tin rời rạc, mô phỏng những tình huống đáng chú ý hoặc đơn giản là trải nghiệm đi kèm với hoạt động của não trong khi ngủ.
Điều cần nhấn mạnh là giấc ngủ có vai trò quan trọng đối với sức khỏe và trí nhớ, nhưng không phải mọi lợi ích của giấc ngủ đều do nội dung giấc mơ tạo ra. Có thể não đang thực hiện nhiều công việc sinh học khi ngủ, còn giấc mơ là phần trải nghiệm mà ta đôi lúc nhớ được khi thức dậy. Vì vậy, nên tránh những khẳng định quá mức như “mỗi giấc mơ đều có sứ mệnh riêng” hoặc “chỉ cần giải đúng giấc mơ là biết não đang chữa lành điều gì”.
Giấc mơ và việc sắp xếp ký ức
Khi còn thức, con người liên tục tiếp nhận thông tin: lời nói, hình ảnh, việc cần làm, cảm xúc, kiến thức mới và các chi tiết vụn vặt của đời sống. Không phải tất cả đều được lưu giữ như nhau. Trong lúc ngủ, não có điều kiện hạn chế bớt dòng kích thích mới từ môi trường và tiếp tục xử lý những dấu vết thông tin đã có.
Nhiều nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy ngủ có liên quan đến quá trình củng cố và tái tổ chức ký ức. Vì thế, các chi tiết của ban ngày có thể xuất hiện trong giấc mơ. Chúng thường không trở lại theo dạng bản sao chính xác. Một người vừa gặp đồng nghiệp có thể mơ về lớp học cũ; một cuộc trò chuyện căng thẳng có thể biến thành cảnh lạc đường; một bộ phim xem buổi tối có thể hòa lẫn với kỷ niệm thời thơ ấu.
Giấc mơ trong văn hóa dân gian Việt Nam
Trong đời sống dân gian, giấc mơ thường được kể lại trong gia đình, trong truyện truyền miệng, trong lời khuyên của người lớn tuổi và trong các sách giải mộng. Có người tin rằng giấc mơ là một dạng điềm báo; có người chỉ xem là câu chuyện để trò chuyện vào buổi sáng; có người dùng giấc mơ như cách bày tỏ điều khó nói khi thức.
Những cách hiểu ấy thuộc về lớp văn hóa và niềm tin cá nhân. Chúng có thể tạo nên sự gắn kết, an ủi hoặc khơi gợi suy ngẫm. Nhưng điều cần thận trọng là không biến lời giải mộng thành sự khẳng định tuyệt đối. Một giấc mơ thấy nước, rắn, rơi, cưới hỏi, người thân, tiền bạc hay nhà cửa có thể được các nguồn khác nhau giải thích rất khác nhau. Chính sự mâu thuẫn đó cho thấy không tồn tại một mã nghĩa phổ quát.
Giải mộng nên được nhìn như thế nào?
Có thể xem giải mộng là một hình thức diễn giải biểu tượng trong văn hóa dân gian. Khi ai đó kể giấc mơ, người nghe có thể dựa vào kinh nghiệm, quan niệm truyền thống hoặc tình cảm để đưa ra lời an ủi. Ở mức độ nhẹ nhàng, đây có thể là một cách giao tiếp: người kể mơ nhận được sự quan tâm, người nghe có cơ hội hỏi han về tâm trạng của họ.
Nhưng giải mộng trở nên không lành mạnh khi bị dùng để dọa dẫm, bán vật phẩm, ép làm lễ tốn kém, gieo sợ hãi hoặc can thiệp vào quyết định y tế và tài chính. Không có cơ sở để nói một giấc mơ chắc chắn báo bệnh nặng, tai họa, phát tài hay một biến cố phải xảy ra.
