Cô Bảy Kim Giao (Cô Bảy Mỏ Bạch hay Cô Bảy Tân La)

Trong hệ thống thần điện của tín ngưỡng Tứ phủ, danh xưng Cô Bảy thường được nhắc đến với nhiều tên gọi khác nhau như Cô Bảy Kim Giao, Cô Bảy Mỏ Bạch, Cô Bảy Tân La và đôi khi là Cô Bảy Tiên La. Những tên gọi này xuất hiện trong bản văn, lời truyền khẩu của người thực hành tín ngưỡng và các tài liệu biên soạn dân gian hiện nay.

Tuy nhiên, tư liệu về Cô Bảy không thống nhất như đối với một số vị Thánh Cô quen thuộc khác. Thần tích độc lập của Cô hiện chưa được tìm thấy dưới dạng một văn bản lịch sử có niên đại, xuất xứ và hệ thống sắc phong rõ ràng. Phần lớn câu chuyện đang lưu truyền mang đặc điểm của thần tích dân gian, được hình thành trong môi trường thực hành tín ngưỡng và có thể khác nhau giữa từng đền phủ, bản hội hoặc dòng truyền thừa.

Cô Bảy là ai trong tín ngưỡng Tứ phủ?

Trong nhiều bản danh mục thần điện đang được cộng đồng thực hành sử dụng, Cô Bảy được xếp vào hàng Tứ phủ Thánh Cô, đứng sau Cô Sáu Sơn Trang và trước Cô Tám Đồi Chè. Cô thường được liên hệ với miền rừng núi, vùng Mỏ Bạch – Kim Giao ở Thái Nguyên và được coi là vị tiên cô hầu cận Chầu Bảy Kim Giao.

Hàng Thánh Cô trong điện thần Tứ phủ thường được hình dung là những tiên nữ trẻ tuổi, theo hầu các Thánh Mẫu, Chầu Bà hoặc các vị thánh thuộc từng miền. Mỗi vị có thể gắn với một địa danh, một cảnh quan, một nghề nghiệp truyền thống hay một câu chuyện về việc giúp dân, hộ quốc.

Cần hiểu rằng điện thần Tứ phủ không phải một hệ thống giáo lý có giáo hội trung ương và kinh điển thống nhất tuyệt đối. Danh hiệu, thứ bậc, thần tích và cách phối thờ có thể có những biến thể nhất định giữa các vùng. Vì thế, việc một vị được gọi bằng nhiều danh hiệu hoặc có nhiều dị bản không phải hiện tượng hiếm gặp.

Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Hồ sơ di sản nhấn mạnh vai trò của nghi lễ, âm nhạc, trang phục, diễn xướng và ký ức cộng đồng trong việc duy trì bản sắc văn hóa. Sự ghi danh này dành cho toàn bộ thực hành văn hóa của cộng đồng, không có nghĩa mọi thần tích hoặc lời truyền miệng đều được UNESCO xác nhận như dữ kiện lịch sử.

Ba danh xưng Cô Bảy Kim Giao, Mỏ Bạch và Tân La có phải cùng một vị?

Trong một bộ phận cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tứ phủ, ba danh xưng được hiểu là những tên gọi khác nhau của cùng một vị Thánh Cô:

• Cô Bảy Kim Giao là tên gắn với Chầu Bảy Kim Giao và vùng Kim Giao.
• Cô Bảy Mỏ Bạch là tên gọi theo địa danh Mỏ Bạch ở Thái Nguyên.
• Cô Bảy Tân La hoặc Tiên La là danh hiệu xuất hiện trong một số bản văn và lời truyền về nơi Cô theo hầu Chầu Bảy.

Cách đồng nhất này khá phổ biến trong các bài biên soạn dân gian đương đại. Một số tài liệu thực hành giải thích rằng Cô Bảy là tiên cô hầu cận Chầu Bảy, do đó danh hiệu của Cô thay đổi theo danh hiệu và nơi thờ Chầu Bảy.

Dẫu vậy, đây chưa phải kết luận được mọi bản hội và mọi nhà nghiên cứu đồng thuận. Có nơi phân biệt Cô Bảy của vùng Kim Giao với các hình thức thờ Cô Bảy ở địa phương khác. Cũng có người cho rằng tên Tân La hoặc Tiên La vốn thuộc về một lớp truyền thuyết khác, sau này mới được ghép vào hệ thống Chầu Bảy – Cô Bảy.

Vì vậy, theo một dòng truyền khẩu phổ biến, Cô Bảy Kim Giao, Cô Bảy Mỏ Bạch và Cô Bảy Tân La được coi là ba danh hiệu của cùng một vị Thánh Cô; tuy nhiên, tư liệu hiện có chưa đủ để khẳng định đây là cách hiểu duy nhất trong toàn bộ tín ngưỡng Tứ phủ.

Ý nghĩa tên gọi Cô Bảy Kim Giao

Danh xưng Kim Giao được sử dụng cho cả Chầu Bảy và Cô Bảy. Trong lời kể dân gian, Kim Giao vừa được hiểu là địa danh, vừa gắn với hình tượng rừng cây kim giao và không gian sơn lâm.

Một dị bản kể rằng vào những đêm thanh vắng, Cô cùng các tiên nữ mắc võng giữa hai cây kim giao, đàn hát và du ngoạn trong rừng. Hình ảnh này xuất hiện trong một số bản văn chầu, góp phần tạo nên hình tượng một tiên cô trẻ trung, gần gũi với núi rừng.

Câu chuyện mắc võng đào giữa rừng kim giao nên được nhìn nhận như một mô típ văn học tín ngưỡng. Nó gợi ra vẻ đẹp thanh tao của tiên giới, sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và không gian thượng ngàn. Chưa có căn cứ để coi câu chuyện này là một sự kiện lịch sử có địa điểm và thời gian xác định.

Tên Kim Giao còn thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa Cô Bảy với Chầu Bảy Kim Giao. Trong một số bản hội, Cô được coi là người theo hầu, phụng sự hoặc trợ giúp Chầu Bảy trong công việc cai quản miền rừng núi.

Vì sao gọi là Cô Bảy Mỏ Bạch?

Mỏ Bạch là một địa danh lâu đời tại khu vực đô thị Thái Nguyên. Theo tư liệu địa phương, tên gọi Mỏ Bạch có thể liên quan đến hoạt động khai khoáng trong lịch sử, trong đó “bạch” được giải thích theo cách gọi mỏ kẽm trắng của người xưa. Địa danh này hiện diện trong nhiều tên gọi như ngã ba Mỏ Bạch, cầu Mỏ Bạch và đền Mỏ Bạch.

Đền Mỏ Bạch là không gian tín ngưỡng quan trọng của cư dân địa phương. Tư liệu của Báo Thái Nguyên cho biết đền thờ danh tướng Dương Tự Minh, người có công bảo vệ vùng biên viễn dưới triều Lý; đồng thời phối thờ Chầu Bảy, vị nữ thần được dân gian tôn kính với công lao dạy dân trồng trọt, chăn nuôi và phát triển sinh kế.

Trong môi trường thực hành Đạo Mẫu, đền Mỏ Bạch thường được xem là địa điểm gắn bó mật thiết nhất với Chầu Bảy Kim Giao. Vì Cô Bảy được coi là tiên cô theo hầu Chầu Bảy nên cộng đồng cũng đặt ban thờ hoặc tưởng niệm Cô trong không gian này. Từ đó hình thành danh xưng Cô Bảy Mỏ Bạch.

Như vậy, “Mỏ Bạch” trước hết là tên địa danh và tên ngôi đền. Khi ghép với danh hiệu Cô Bảy, tên gọi thể hiện quan hệ giữa vị Thánh Cô với bản đền, với Chầu Bảy và với truyền thống tín ngưỡng của cư dân Thái Nguyên.

Đền Mỏ Bạch hiện nay ở đâu?

Đền Mỏ Bạch nằm trong khu vực Mỏ Bạch, trên trục đường Dương Tự Minh, trước đây thuộc phường Quang Vinh, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.

Sự tích Cô Bảy Kim Giao được lưu truyền như thế nào?

Hiện chưa có một bản thần tích độc lập, đầy đủ và có xuất xứ rõ ràng về Cô Bảy Kim Giao được công bố rộng rãi. Những câu chuyện phổ biến chủ yếu thuộc kho tàng truyền khẩu.

Theo một dị bản, Cô vốn là người con gái sinh sống tại vùng Kim Giao – Mỏ Bạch. Cô am hiểu núi rừng, giúp người dân khai phá đất đai, trồng trọt, chăn nuôi và ổn định cuộc sống.

Một số bản kể còn cho rằng Cô tham gia chống giặc ngoại xâm hoặc theo hầu một nữ tướng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Tuy nhiên, các bản kể không thống nhất về niên đại, tên nhân vật chỉ huy, quê quán và diễn biến sự kiện. Vì thế, chưa thể xác định hình tượng Cô Bảy bắt nguồn từ một nhân vật lịch sử cụ thể.

Có dị bản mô tả Cô là người thuộc một cộng đồng miền núi. Một số văn bản cũ sử dụng những từ gọi cư dân miền núi không còn phù hợp trong cách diễn đạt hiện nay. Không nên từ những từ ngữ mơ hồ đó suy đoán chắc chắn Cô thuộc dân tộc Nùng, Tày, Dao hay một cộng đồng cụ thể nào khi chưa có tư liệu kiểm chứng.

Một mạch truyện khác tập trung vào tính chất tiên giới: Cô là tiên nữ giáng trần, thường cùng các nàng tiên vui chơi trong rừng, mắc võng đào giữa cây kim giao và cất tiếng hát giữa núi non. Dị bản này gần với mỹ cảm của văn chầu hơn là một bản tiểu sử lịch sử.

Các câu chuyện đều hướng tới một hình tượng chung: người thiếu nữ miền sơn cước trẻ trung, có tài, gần gũi với thiên nhiên, giúp dân làm ăn và phụng sự các vị thánh cai quản miền rừng núi.