Tìm hiểu Đình Hưng Lộc, nơi thờ Phạm Cự Lượng, nổi bật với kiến trúc đình làng và chạm khắc gỗ thời Hậu Lê ở Nam Định xưa.
Đình Hưng Lộc là một trong những ngôi đình tiêu biểu của vùng đất Nghĩa Hưng, Nam Định trước đây. Không chỉ là nơi thờ Thành hoàng và các vị tiền nhân có công khai phá làng xóm, ngôi đình còn lưu giữ một hệ thống kiến trúc, điêu khắc gỗ đặc sắc, phản ánh nhiều lớp lịch sử nghệ thuật từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn.
Điểm gây ấn tượng mạnh nhất tại đình Hưng Lộc không nằm ở quy mô đồ sộ mà ở những mảng chạm dày đặc trên các cấu kiện gỗ của trung đường và hậu cung. Rồng, phượng, mây, hoa lá, tiên nữ cùng những cảnh sinh hoạt dân gian được thể hiện bằng kỹ thuật chạm nổi, chạm lộng và chạm kênh bong, tạo nên một thế giới vừa trang nghiêm vừa gần gũi với đời sống làng quê.
Đình còn là trung tâm gắn kết cộng đồng thôn Hưng Lộc. Những nghi thức tưởng niệm danh tướng Phạm Cự Lượng, việc thờ các vị có công khai khẩn và các sinh hoạt lễ hội cho thấy ngôi đình là một di sản kiến trúc, đồng thời là nơi lưu giữ ký ức về nguồn gốc, lịch sử và đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân địa phương.
Đình Hưng Lộc hiện nay ở đâu?
Đình Hưng Lộc tọa lạc tại thôn Hưng Lộc, trên địa bàn xã Đồng Thịnh, tỉnh Ninh Bình hiện nay. Đây là khu vực trước năm 2024 thuộc xã Nghĩa Thịnh, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định.
Do địa danh “Nghĩa Thịnh, Nghĩa Hưng, Nam Định” đã được sử dụng trong thời gian dài và xuất hiện trong hầu hết sách, hồ sơ, bài viết giới thiệu di tích, người dân và du khách vẫn thường dùng địa chỉ cũ khi nhắc đến đình Hưng Lộc.
Từ ngày 1/9/2024, ba xã Nghĩa Minh, Nghĩa Đồng và Nghĩa Thịnh được sắp xếp thành xã Đồng Thịnh. Đến ngày 1/7/2025, xã Đồng Thịnh và xã Hoàng Nam tiếp tục được hợp nhất thành xã Đồng Thịnh trực thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Vì vậy, khi giới thiệu địa chỉ đình trong các nội dung cập nhật, có thể ghi:
- Địa chỉ hiện nay: Thôn Hưng Lộc, xã Đồng Thịnh, tỉnh Ninh Bình.
- Địa chỉ trước đây: Thôn Hưng Lộc, xã Nghĩa Thịnh, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định.
Việc ghi đồng thời địa danh mới và cũ giúp người đọc dễ tra cứu tư liệu, đồng thời tránh nhầm lẫn với phường Hưng Lộc hoặc những làng Hưng Lộc ở các địa phương khác.
Tên gọi và không gian văn hóa của làng Hưng Lộc
Tên gọi Hưng Lộc vừa là tên thôn, vừa được dùng để gọi ngôi đình làng. Một số tư liệu cũ còn ghi tên Hương Lộc. Sự khác biệt này có thể liên quan đến cách chép địa danh qua từng thời kỳ hoặc biến đổi trong quá trình sử dụng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ.
Làng Hưng Lộc nằm trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, nơi hệ thống sông ngòi, bãi bồi và ruộng lúa có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống cư dân. Quá trình hình thành làng gắn với hoạt động khai khẩn đất đai, lập ấp, làm thủy lợi và bảo vệ khu dân cư trước những biến động của thiên nhiên.
Trong cấu trúc làng Việt truyền thống, đình là nơi thờ Thành hoàng, tổ chức tế lễ và giải quyết những việc chung của cộng đồng. Đình cũng là không gian biểu hiện danh dự, trật tự và ký ức chung của làng. Những người có công bảo vệ đất nước, khai phá ruộng đồng hoặc tạo lập xóm làng có thể được cộng đồng suy tôn, phụng thờ và ghi nhớ qua nhiều thế hệ.
Tại Hưng Lộc, tín ngưỡng thờ một danh tướng thời Đinh – Tiền Lê được kết hợp với việc tưởng niệm các vị tổ khai khẩn. Đây là một đặc điểm đáng chú ý, bởi ngôi đình vừa hướng đến lịch sử quốc gia, vừa gắn với lịch sử hình thành của chính cộng đồng địa phương.
Niên đại hình thành đình Hưng Lộc
Niên đại khởi dựng đình Hưng Lộc hiện chưa được các tư liệu công bố thống nhất. Có tài liệu giới thiệu đình được hình thành từ khoảng thế kỷ XV, có nơi gọi đây là ngôi đình gần 600 năm tuổi, trong khi một số hồ sơ kiến trúc xác định những cấu kiện cổ nhất còn lại mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVII.
Một nguồn khác ghi đình được xây dựng vào năm Thành Thái thứ 9, tức năm 1897. Tuy nhiên, đối chiếu với các đặc điểm nghệ thuật còn tồn tại, mốc 1897 phù hợp hơn khi được hiểu là thời điểm trùng tu hoặc xây dựng lại một số hạng mục, đặc biệt là tòa trung đường.
Tòa chính tẩm được sửa chữa vào khoảng đầu thế kỷ XX nhưng vẫn bảo lưu nhiều cấu kiện mang phong cách Hậu Lê, thuộc thế kỷ XVII – XVIII. Điều này cho thấy trước đợt tu bổ thời Nguyễn, tại Hưng Lộc đã có một công trình tín ngưỡng với hệ thống kiến trúc gỗ và chạm khắc tương đối hoàn chỉnh.
Trong quá trình tồn tại, đình được tu bổ qua nhiều giai đoạn. Các mốc thường được nhắc đến gồm năm 1897, đầu thế kỷ XX, năm 1939 và năm 2002. Mỗi lần sửa chữa có thể đã bổ sung cấu kiện, thay ngói, gia cố khung gỗ hoặc chỉnh trang không gian thờ tự.
Bởi vậy, không nên coi đình Hưng Lộc là công trình được xây dựng nguyên vẹn trong một năm duy nhất. Diện mạo ngày nay là kết quả của nhiều lớp kiến trúc kế tiếp nhau:
- Lớp cấu kiện và chạm khắc mang phong cách Hậu Lê.
- Những hạng mục được tu bổ hoặc làm lại dưới triều Nguyễn.
- Các phần được gia cố, bảo quản trong thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI.
Cách nhìn này giúp giải thích vì sao trong cùng một ngôi đình lại xuất hiện những hình tượng rồng, hoa văn và kỹ thuật tạo hình mang phong cách của nhiều thời kỳ khác nhau.
Đình Hưng Lộc thờ ai?
Thờ danh tướng Phạm Cự Lượng
Nhân vật được thờ chính tại đình Hưng Lộc là Phạm Cự Lượng, còn được một số sử liệu ghi là Phạm Cự Lạng. Ông là một võ tướng hoạt động vào cuối thế kỷ X, từng phục vụ dưới hai triều Đinh và Tiền Lê.
Theo sử liệu và các công trình nghiên cứu lịch sử, Phạm Cự Lượng xuất thân trong một gia đình có truyền thống võ nghiệp. Ông nội là Phạm Chiêm, một tướng lĩnh dưới thời Ngô Quyền. Anh của ông là Phạm Hạp, người từng tham gia những biến động chính trị sau khi nhà Ngô suy yếu.
Phạm Cự Lượng theo Đinh Bộ Lĩnh trong quá trình thống nhất đất nước. Sau khi Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, lập nước Đại Cồ Việt và định đô tại Hoa Lư, Phạm Cự Lượng được giao những trọng trách về quân sự và bảo vệ triều đình.
Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt vương Đinh Liễn bị sát hại. Đinh Toàn còn nhỏ được đưa lên ngôi, trong khi quân Tống chuẩn bị xâm lược. Trước tình thế nguy cấp, quân sĩ và một bộ phận triều thần tôn Lê Hoàn lên ngôi để trực tiếp chỉ huy cuộc kháng chiến.
Phạm Cự Lượng là một trong những tướng lĩnh giữ vai trò đáng chú ý trong bối cảnh chuyển giao quyền lực này. Dưới triều Tiền Lê, ông tiếp tục tham gia việc quân và được phong đến chức Thái úy.
Ông còn được nhắc đến trong hoạt động khai mở đường thủy, đường bộ ở khu vực Thanh Hóa. Theo một số ghi chép, ông mất khi đang đảm nhiệm công việc tại vùng Đồng Cổ. Sau khi qua đời, ông được nhân dân nhiều nơi lập đền thờ và suy tôn như một vị thần có công với đất nước.
Phạm Cự Lượng trong thần tích Hưng Lộc
Bên cạnh những thông tin có thể đối chiếu từ sử liệu, đình Hưng Lộc còn lưu truyền câu chuyện về sự hiện diện linh thiêng của Phạm Cự Lượng tại địa phương.
Theo thần tích hoặc truyền thuyết được lưu truyền trong làng, vào thời Lê sơ có một cây gỗ lớn từ vùng thượng nguồn trôi về bến nước Hưng Lộc. Người dân nhiều lần đẩy cây gỗ ra dòng nước nhưng cây vẫn quay trở lại vị trí cũ. Sau đó, một vị thần được cho là đã báo mộng, cho biết đó là sự hiển ứng của tướng quân Phạm Cự Lượng.
Kiến trúc tổng thể của đình Hưng Lộc
Đình Hưng Lộc được xây dựng theo bố cục thường được gọi là “tiền nhất, hậu đinh”. Phần phía trước có mặt bằng gần hình chữ Nhất, trong khi trung đường và chính tẩm liên kết với nhau tạo thành hình chữ Đinh.
Các tòa kiến trúc chính gồm:
- Nghi môn hoặc tam quan.
- Sân đình.
- Tiền đường hay tiền tế.
- Trung đường.
- Chính tẩm hoặc hậu cung.
Bố cục này tạo nên sự chuyển tiếp từ không gian mở bên ngoài đến khu vực thờ tự trang nghiêm ở phía trong. Càng đi sâu vào nội tự, tính chất thiêng của không gian càng được nhấn mạnh.
Nghi môn và lối vào đình
Nghi môn đình Hưng Lộc được xây theo kiểu ba lối đi. Lối giữa có quy mô lớn hơn, phía trên tạo thành một tầng gác. Hai cửa phụ nằm hai bên, thấp và hẹp hơn cửa chính.
Hình thức nghi môn vừa có chức năng xác định ranh giới của di tích, vừa tạo sự chuyển tiếp giữa không gian sinh hoạt hằng ngày và khu vực thờ tự. Những câu đối chữ Hán, hình trang trí trên trụ và mái làm tăng vẻ cổ kính, trang nghiêm.
Trong sân đình có tượng voi chầu. Hình tượng voi thường gắn với sức mạnh, sự trung thành và không khí võ công, phù hợp với việc thờ một vị đại tướng. Tuy nhiên, các tượng voi cũng có thể được bổ sung hoặc chỉnh sửa trong những đợt tu bổ sau này.
Qua nghi môn là sân lát gạch tương đối rộng. Sân đình là nơi chuẩn bị đội hình tế lễ, tập trung người tham dự và tổ chức một số hoạt động cộng đồng vào dịp lễ hội.
Tòa tiền đường
Tiền đường là công trình nằm phía trước, có vai trò đón tiếp và chuẩn bị cho các nghi lễ. Đây cũng là nơi đặt một số đồ thờ, hoành phi, câu đối và những vật dụng phục vụ tế lễ.
Mái tiền đường lợp ngói theo lối truyền thống. Trên bờ nóc xuất hiện hình tượng đôi rồng chầu vào mặt trời hoặc mặt nguyệt. Các đầu bờ, góc mái và trụ biểu được trang trí bằng những linh vật, hoa văn hoặc mảng đắp vôi vữa.
So với hậu cung, kết cấu và chạm khắc tại tiền đường có phần giản lược hơn. Điều này phù hợp với nguyên tắc tổ chức không gian đình làng: những phần nghệ thuật quan trọng nhất thường tập trung ở khu vực thờ chính.
Lễ hội đình Hưng Lộc
Ngày hội truyền thống
Theo tư liệu địa phương, đình Hưng Lộc có lễ hội mùa xuân vào ngày mồng 6 tháng Giêng âm lịch. Đây là dịp dân làng dâng hương đầu năm, tưởng niệm Thành hoàng và cầu mong một năm bình an, sản xuất thuận lợi.
Ngoài hội xuân, địa phương còn có kỳ lễ tưởng niệm ngày sinh của tướng quân Phạm Cự Lượng vào tháng Mười Một âm lịch. Một số tài liệu ghi các hoạt động diễn ra trong khoảng từ ngày 18 đến ngày 21 tháng Mười Một.
Những ngày trên là ngày lệ hoặc thời gian truyền thống được ghi nhận trong tư liệu. Lịch tổ chức thực tế của từng năm có thể được điều chỉnh tùy điều kiện địa phương. Người có nhu cầu tham dự nên kiểm tra thông báo mới nhất của ban tổ chức hoặc chính quyền sở tại.
Phần lễ
Phần lễ thường hướng đến việc tưởng niệm Thành hoàng, các vị khai khẩn và những tiền nhân của làng. Các nghi thức có thể bao gồm:
- Mở cửa đình và chuẩn bị đồ tế.
- Dâng hương, dâng lễ.
- Tế Thành hoàng.
- Đọc văn tế hoặc chúc văn.
- Rước kiệu khi điều kiện tổ chức cho phép.
- Lễ tạ sau khi kết thúc kỳ hội.
Trình tự và quy mô nghi lễ có thể thay đổi qua từng thời kỳ. Không nên xem một mô tả cụ thể là khuôn mẫu bất biến cho mọi năm.
Ý nghĩa chính của phần lễ là bày tỏ lòng biết ơn, nhắc lại công lao của người được thờ và củng cố sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.
Phần hội
Phần hội tạo không khí vui tươi với các trò chơi, hoạt động văn nghệ và sinh hoạt cộng đồng. Một số tư liệu nhắc đến những trò như chạy kết hợp xỏ kim, thi ông Ỷ cùng các trò chơi dân gian khác.
Những trò chơi này vừa thử sự khéo léo, nhanh nhẹn, vừa tạo cơ hội để người dân gặp gỡ, giao lưu. Qua lễ hội, các thế hệ trẻ được tiếp xúc với lịch sử làng, hiểu hơn về Thành hoàng và những giá trị nghệ thuật của đình.
Giá trị của lễ hội không nằm ở việc cầu xin những kết quả siêu nhiên, mà trước hết ở tinh thần tri ân, đoàn kết và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương.
