Tìm hiểu phong tục ăn cỗ lấy phần ở nông thôn miền Bắc, từ nguồn gốc, cách thực hành đến giá trị gia đình và cộng đồng xưa nay.
Trong ký ức của nhiều người lớn lên ở làng quê miền Bắc, hình ảnh ông bà, cha mẹ đi ăn cỗ trở về với một gói nhỏ đựng xôi, thịt, giò hoặc bánh trái từng gợi nên niềm háo hức khó quên. Gói thức ăn ấy thường được gọi giản dị là “phần cỗ”, dành cho trẻ nhỏ, người già, người đau yếu hoặc người vì một lý do nào đó không thể có mặt trong đám.
Từ bên ngoài nhìn vào, “ăn cỗ lấy phần” đôi khi bị hiểu là hành động giữ lại thức ăn cho riêng mình. Tuy nhiên, nếu đặt tập quán này trong hoàn cảnh kinh tế, cấu trúc gia đình và đời sống cộng đồng của làng xã Bắc Bộ trước đây, phần cỗ không chỉ liên quan đến miếng ăn. Nó còn thể hiện sự nhớ nhung người ở nhà, tinh thần chia sẻ, cách đại diện cho gia đình và quan niệm rằng niềm vui của một đám cỗ nên được san sẻ đến nhiều thành viên hơn.
Ăn cỗ lấy phần là gì?
Ăn cỗ lấy phần là cách gọi dân gian về việc một người sau khi dự đám cỗ mang một phần thức ăn về cho người thân không có mặt. Tập quán này từng xuất hiện tại một số cộng đồng nông thôn ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, đặc biệt trong những không gian làng xã có quan hệ họ hàng, láng giềng tương đối chặt chẽ.
“Lấy phần” trong cách hiểu truyền thống thường không đồng nghĩa với việc khách tự ý thu gom thức ăn trên mâm. Phần cỗ có thể được hình thành theo một số cách:
- Gia chủ chuẩn bị sẵn phần dành cho mỗi gia đình.
- Người phục vụ cỗ chia thức ăn còn lại trên mâm cho khách.
- Những người ngồi cùng mâm thống nhất để riêng một số món trước hoặc sau khi ăn.
- Họ hàng thân thiết được biếu thêm xôi, thịt, bánh hoặc đồ lễ sau khi công việc kết thúc.
- Người đại diện hộ gia đình nhận phần để mang về cho trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người không thể đến dự.
Tùy nơi, người dân còn dùng các cách nói như “chia phần”, “nhận phần”, “có phần mang về” hoặc “để phần cho trẻ con”. Những cách gọi này nhấn mạnh yếu tố phân chia hơn là hành động chiếm lấy.
Theo ý kiến của nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Đức Thịnh được báo chí ghi lại, tục nhận phần từng phổ biến tại một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Những món có nước hoặc khó mang đi thường được dùng ngay tại mâm; còn xôi, thịt gà, thịt lợn, giò, chả và một số món khô có thể được chia cho từng người. Ông cho rằng tập quán này bắt nguồn từ hoàn cảnh thiếu thốn và phản ánh tính cộng đồng trong văn hóa ăn uống. Tuy nhiên, phạm vi của tập quán không nên được khái quát thành “phong tục của tất cả người miền Bắc”. Ngay trong cùng một tỉnh, làng này có thể quen chia phần nhưng làng bên cạnh không thực hành. Gia đình này coi việc biếu phần là chu đáo, gia đình khác lại cho rằng khách nên dùng cỗ tại chỗ. Sự khác biệt còn phụ thuộc vào loại đám, quan hệ giữa khách với chủ nhà và điều kiện của từng thời kỳ.
Bối cảnh hình thành tục ăn cỗ lấy phần
Không có một mốc thời gian duy nhất xác định tục ăn cỗ lấy phần bắt đầu từ bao giờ. Đây chủ yếu là tập quán được truyền lại qua thực hành đời sống và ký ức cộng đồng, hơn là một nghi lễ có văn bản quy định thống nhất.
Để hiểu tập quán này, cần trở về với không gian nông thôn miền Bắc trước thời kỳ đời sống vật chất trở nên phong phú như hiện nay.
Bữa ăn thường ngày và mâm cỗ là hai thế giới khác nhau
Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, bữa ăn hằng ngày của nhiều gia đình nông dân tương đối đạm bạc. Cơm, rau, tương, cà, cá đồng hoặc những thực phẩm sẵn có theo mùa giữ vai trò chủ yếu. Thịt, giò, chả, bánh trái và các món chế biến cầu kỳ không xuất hiện thường xuyên.
Mâm cỗ vì thế mang ý nghĩa khác biệt so với bữa cơm thường ngày. Đó là dịp có những món ngon, những nguyên liệu được chuẩn bị công phu và một không khí đông vui mà người dân không phải lúc nào cũng được trải nghiệm.
Cỗ thường xuất hiện trong:
- Đám cưới, lễ ăn hỏi và các việc hỷ.
- Đám giỗ, lễ họ hoặc ngày tưởng niệm tổ tiên.
- Việc tang và những ngày làm tuần, mãn tang tùy phong tục.
- Lễ hội, tế đình, việc làng hoặc lễ khao.
- Dịp mừng thọ, đầy tháng, thôi nôi hay dựng nhà.
- Những cuộc gặp gỡ quan trọng của họ hàng và xóm giềng.
Đối với trẻ nhỏ ở làng quê xưa, việc người lớn trong nhà đi ăn cỗ có thể đồng nghĩa với cơ hội được nếm một miếng thịt gà, khoanh giò hay nắm xôi mà ngày thường hiếm khi có. Bởi vậy, sự mong chờ phần cỗ không đơn thuần là ham một món ăn. Nó gắn với niềm vui, cảm giác được nhớ tới và sự kết nối với một sự kiện mà đứa trẻ không được trực tiếp tham dự.
Một người đi cỗ có thể đại diện cho cả gia đình
Trong nhiều làng quê, lời mời dự cỗ trước đây không nhất thiết dành riêng cho từng cá nhân như cách tổ chức hiện đại. Gia chủ có thể mời theo hộ, theo vai vế hoặc mời một người đại diện cho gia đình.
Người đi cỗ thường là chủ hộ, người cao tuổi hoặc người có vị trí phù hợp trong quan hệ họ hàng. Những người còn lại ở nhà trông trẻ, chăm người già, làm việc đồng áng hoặc đảm nhiệm công việc gia đình.
Bữa ăn gắn với quan hệ qua lại trong cộng đồng
Đám cỗ ở nông thôn không chỉ là một bữa ăn. Nó còn là nơi thể hiện quan hệ họ hàng, láng giềng và trách nhiệm cộng đồng.
Khi một gia đình có việc, nhiều người trong họ và trong xóm cùng tham gia dựng rạp, kê bàn, mượn bát đĩa, làm thịt, đồ xôi, nấu nướng, tiếp khách và dọn dẹp. Người dự đám cũng thường mang theo lễ vật hoặc tiền mừng, tùy tính chất công việc.
Ý nghĩa gia đình của tục ăn cỗ lấy phần
Người đi ăn vẫn nhớ người ở nhà
Ý nghĩa dễ nhận thấy nhất của phần cỗ là sự quan tâm. Người có mặt trước một mâm thức ăn ngon nghĩ đến nhu cầu của bản thân và nhớ tới cha mẹ già, con nhỏ hoặc người thân đang làm việc.
Trong hoàn cảnh vật chất khó khăn, việc để dành miếng ngon đòi hỏi người dự cỗ phải kiềm chế phần ăn của mình. Dù phần đem về đôi khi chỉ là một miếng thịt hoặc nắm xôi nhỏ, nó biểu hiện một cách ứng xử quen thuộc của gia đình Việt: có món ngon thì nghĩ đến người thân.
Bởi vậy, đánh giá tục lấy phần chỉ bằng giá trị của món ăn sẽ bỏ qua chiều sâu tình cảm. Điều được mang về là thực phẩm, đồng thời là lời nhắn không thành tiếng: người ở nhà không bị quên lãng.
San sẻ niềm vui của đám cỗ
Đám cưới, mừng thọ, đầy tháng hay lễ khao đều là những dịp vui. Khi phần cỗ được mang về, niềm vui không dừng lại ở nơi tổ chức mà tiếp tục trong căn bếp gia đình.
Trẻ em được nếm món cỗ có thể hỏi về cô dâu, chú rể, về người làm lễ mừng thọ hoặc về những họ hàng vừa gặp. Qua câu chuyện của người đi dự, các thành viên vắng mặt vẫn phần nào tham gia vào đời sống chung.
Đối với đám giỗ và lễ họ, phần cỗ còn có thể được hiểu như sự chia sẻ đồ lễ sau khi tưởng nhớ tổ tiên. Trong thực hành tín ngưỡng của một số gia đình, thức ăn đã dâng cúng được gọi là lộc. Việc cùng nhau thụ lộc nhấn mạnh sự gắn kết giữa các thành viên hơn là một lời hứa hẹn về may mắn hay tài lộc.
Dạy trẻ về sự sẻ chia
Phần cỗ thường không nhiều, trong khi số trẻ ở nhà có thể đông. Người lớn phải chia thành những miếng nhỏ để ai cũng có.
Từ một gói thức ăn giản dị, trẻ được học rằng món ngon không nhất thiết thuộc riêng người cầm nó. Sự chờ đợi, chia đều và nhường cho em nhỏ góp phần hình thành nếp ứng xử trong gia đình.
Tất nhiên, không nên lý tưởng hóa rằng mọi cuộc chia phần đều hoàn toàn công bằng hoặc không có tranh giành. Nhưng trong nhiều ký ức gia đình, chính sự ít ỏi của món ăn khiến hành động chia nhau trở nên đáng nhớ.
Ý nghĩa cộng đồng và văn hóa làng xã
Mâm cỗ xác nhận quan hệ giữa người với người
Trong làng quê truyền thống, việc có mặt tại đám cưới, đám giỗ hoặc việc làng là cách xác nhận rằng một gia đình vẫn duy trì quan hệ với họ hàng và xóm giềng.
Người dự cỗ đến không chỉ để ăn. Họ đến chúc mừng, chia buồn, giúp việc hoặc thực hiện trách nhiệm của một thành viên cộng đồng. Mâm cỗ là không gian để hỏi thăm, hòa giải, trao đổi công việc và củng cố quan hệ.
Phần cỗ mang về kéo dài mối quan hệ đó từ nơi tổ chức đến từng gia đình. Theo cách diễn giải của một số nhà nghiên cứu, nó thể hiện tinh thần “vui cùng hưởng, buồn cùng chia” của cộng đồng làng xã.
Sự bình đẳng trong việc chia món ăn
Khi những người cùng mâm thống nhất chia đều một món thành số phần tương ứng, hành động ấy có thể phản ánh nhu cầu giữ sự công bằng.
Trong môi trường làng xã, một miếng ăn đôi khi liên quan đến danh dự và vị thế. Chia đều giúp hạn chế việc người này được nhiều, người kia được ít. Nó cũng giúp người cao tuổi, người ăn chậm hoặc người giữ ý không bị thiệt.
Dẫu vậy, cỗ bàn truyền thống không phải lúc nào cũng bình đẳng theo quan niệm hiện đại. Vị trí ngồi, loại mâm, đối tượng được mời và quyền nhận phần từng có thể phụ thuộc vào tuổi tác, giới tính, vai vế hoặc địa vị trong làng.
Các hương ước và tục lệ làng xã Bắc Bộ trước đây có nhiều điều khoản liên quan đến tế tự, hôn lễ, tang lễ, khao vọng và thứ bậc trong cộng đồng. Điều đó cho thấy cỗ bàn không tách rời cơ cấu xã hội của làng truyền thống. Tuy nhiên, khi nói tục lấy phần thể hiện tinh thần cộng đồng, cũng cần nhận thấy cộng đồng truyền thống có những giới hạn lịch sử. Giá trị sẻ chia nên được tiếp tục, còn những sự phân biệt không phù hợp cần được điều chỉnh.
Tránh lãng phí thức ăn
Mâm cỗ thường được chuẩn bị dư để thể hiện sự chu đáo và tránh tình trạng thiếu món. Nếu thức ăn còn nhiều mà không được bảo quản, phần dư dễ bị bỏ đi.
Chia phần là một phương thức sử dụng thức ăn hợp lý trong điều kiện gia đình và cộng đồng nhỏ. Người nhận mang về dùng trong ngày, giúp giảm lãng phí công sức, nguyên liệu và tiền bạc.
Tuy nhiên, “không lãng phí” không đồng nghĩa với việc phải cố giữ mọi món ăn. Thức ăn không bảo đảm an toàn cần được loại bỏ. Trong đời sống hiện nay, giá trị tiết kiệm phải đi cùng kiến thức về vệ sinh thực phẩm.
Lấy phần có ở tất cả các vùng miền Bắc không?
Không nên khẳng định như vậy.
Tập quán này thường được nhắc đến nhiều trong ký ức của một số cộng đồng nông thôn thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, phạm vi, tên gọi và cách thực hành rất đa dạng.
Sự khác biệt có thể xuất hiện giữa:
- Nông thôn và đô thị.
- Đồng bằng, trung du và miền núi.
- Đám cưới, đám giỗ, việc họ và lễ hội.
- Cỗ gia đình với cỗ làng.
- Gia đình thân thiết với khách xã giao.
- Các thế hệ cao tuổi và người trẻ.
- Những làng còn duy trì quan hệ cộng đồng chặt chẽ với khu vực đô thị hóa nhanh.
Ngay trong một làng, không phải mọi đám đều chia phần. Đám giỗ trong họ có thể chuẩn bị phần cho từng gia đình, trong khi đám cưới tổ chức tại nhà hàng lại không thực hiện. Một nhà có thể gửi xôi, thịt cho họ hàng gần nhưng không chia thức ăn tại mâm khách.
Vì thế, cách diễn đạt thận trọng hơn là: ăn cỗ lấy phần từng là và hiện vẫn còn là một tập quán tại một số vùng nông thôn miền Bắc, đặc biệt trong các cộng đồng có nếp chia cỗ cho người vắng mặt.
