Đền Cao An Phụ ở Hải Dương thờ An Sinh Vương Trần Liễu

Trên đỉnh cao nhất của dãy núi An Phụ có một ngôi đền lâu đời mà người dân vùng Kinh Môn quen gọi là Đền Cao. Tên gọi đầy đủ thường gặp là Đền Cao An Phụ, Đền An Phụ; tên chữ là An Phụ Sơn Từ. Đây là nơi thờ An Sinh Vương Trần Liễu, một vương gia đầu triều Trần và là thân phụ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.

Đền Cao không chỉ là một địa điểm thờ tự. Ngôi đền còn gắn với không gian thái ấp An Sinh, lịch sử nhà Trần, ký ức của cộng đồng cư dân vùng Đông Bắc và mối quan hệ đặc biệt giữa hai thế hệ Trần Liễu – Trần Quốc Tuấn. Cùng với chùa Tường Vân và tượng đài Hưng Đạo Đại Vương trên núi An Phụ, đền tạo nên một quần thể cảnh quan có giá trị lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và giáo dục truyền thống.

Đền Cao An Phụ ở đâu?

Đền Cao An Phụ tọa lạc trên đỉnh cao nhất của dãy núi An Phụ, thuộc địa bàn phường Phạm Sư Mạnh, thành phố Hải Phòng. Trước tháng 7/2025, địa chỉ hành chính của di tích là phường An Sinh, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương. Vì vậy, trong nhiều sách, hồ sơ cũ, bản đồ du lịch và cách gọi của người dân, ngôi đền vẫn thường được giới thiệu là Đền Cao ở Kinh Môn, Hải Dương.

Dãy An Phụ kéo dài theo hướng đông – tây, giữ vị trí quan trọng trong cảnh quan vùng Kinh Môn. Một phía của dãy núi hướng về vùng An Lưu, nơi từng là trị sở phủ Kinh Môn; phía còn lại gần sông Kinh Thầy và nhìn sang vùng núi Chí Linh. Từ trên núi, có thể quan sát một không gian rộng gồm núi đồi, đồng bằng, sông ngòi và những khu dân cư lâu đời của vùng Đông Bắc đồng bằng Bắc Bộ.

Tên gọi “Đền Cao” bắt nguồn từ vị trí ngôi đền nằm trên núi cao. Trong hồ sơ di sản, đền còn được gọi là Đền An Phụ. Cần phân biệt Đền Cao An Phụ với nhiều di tích khác cũng mang tên Đền Cao ở Hải Phòng, Hải Dương cũ và các tỉnh miền Bắc.

Thông tin khái quát về địa điểm hiện nay:

Đền Cao An Phụ thờ ai?

Đền Cao An Phụ thờ chính An Sinh Vương Trần Liễu, sinh năm 1211, mất năm 1251. Ông là con trưởng của Trần Thừa, anh ruột vua Trần Thái Tông và là thân phụ của Trần Quốc Tuấn, người sau này được triều đình phong Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội Đại Việt trong các cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên.

An Sinh Vương Trần Liễu là nhân vật có cuộc đời gắn với nhiều biến động chính trị trong buổi đầu hình thành vương triều Trần. Khi tìm hiểu về ông, cần phân biệt giữa sự kiện được ghi nhận trong sử liệu với những truyền tích được cộng đồng địa phương lưu truyền. Không nên chỉ nhìn Trần Liễu qua một biến cố riêng lẻ, cũng không nên thần thánh hóa toàn bộ cuộc đời ông dựa trên những câu chuyện xuất hiện muộn hơn.

Tước hiệu An Sinh Vương có ý nghĩa gì?

Theo tư liệu hiện được giới thiệu tại địa phương, năm 1237, Trần Liễu được phong An Sinh Vương và có thái ấp tại vùng An Sinh cùng một số địa bàn thuộc miền Đông Bắc. Không gian thái ấp được cho là trải rộng trên những vùng đất ngày nay thuộc Hải Phòng và Quảng Ninh.

Tên gọi “An Sinh” vừa là tước hiệu, vừa gắn với vùng đất được giao cho Trần Liễu quản lý. Từ trung tâm thái ấp, ông tham gia tổ chức dân cư, phát triển sản xuất, xây dựng cơ sở hậu cần và góp phần trông coi khu vực Đông Bắc của Đại Việt.

Theo cách nhìn của người dân địa phương, An Sinh Vương là người có công chăm lo cho cư dân, mở mang vùng đất và tạo dựng nền tảng để thái ấp An Sinh trở thành một khu vực có vai trò đáng kể dưới thời Trần. Việc tôn thờ ông tại núi An Phụ phản ánh đạo lý tưởng nhớ người có công với cộng đồng, đồng thời thể hiện sự gắn bó giữa lịch sử hoàng tộc nhà Trần với vùng Kinh Môn.

Người cha của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn

Trong tâm thức cộng đồng, công lao nổi bật nhất của Trần Liễu là sinh thành và nuôi dạy Trần Quốc Tuấn. Tư liệu của Ban Quản lý di tích cho biết ông chú trọng tìm người giỏi dạy con, giúp Trần Quốc Tuấn rèn luyện cả văn và võ.

Trần Quốc Tuấn sau này trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XIII. Ông giữ trọng trách Quốc công Tiết chế, có vai trò đặc biệt trong việc tổ chức và chỉ huy quân dân Đại Việt chống lại các cuộc xâm lược của quân Mông – Nguyên.

Khi thờ An Sinh Vương, người dân không chỉ tưởng nhớ một vương gia nhà Trần mà còn ghi nhận vai trò của người cha trong việc hình thành nhân cách, tài năng và chí hướng của một vị anh hùng dân tộc. Đây là một lớp ý nghĩa giàu tính nhân văn của tín ngưỡng tại Đền Cao: đề cao trách nhiệm giáo dưỡng, sự tiếp nối giữa các thế hệ và việc đặt lợi ích đất nước lên trên những mâu thuẫn cá nhân.

Nguồn gốc Đền Cao An Phụ

Theo truyền tích địa phương và hồ sơ di tích, Đền Cao An Phụ được hình thành từ thời Trần, vào khoảng thế kỷ XIII. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác năm khởi dựng, quy mô ban đầu hoặc toàn bộ quá trình kiến tạo ngôi đền.

Vì vậy, cách diễn đạt phù hợp là: tương truyền đền được dựng từ thời Trần, thay vì khẳng định một niên đại cụ thể như một dữ kiện đã được chứng minh hoàn toàn.

Ngôi đền ban đầu được mô tả là một công trình nhỏ. Qua nhiều thế kỷ, cộng đồng địa phương, quan lại và những người có lòng công đức đã lần lượt tham gia tu bổ, mở rộng các hạng mục.

Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi nhận bà Trương Thị Điểm, người làng Hà Tràng, đã đóng góp xây dựng đền Trung vào một năm Nhâm Dần nhưng tài liệu giới thiệu chưa xác định rõ năm dương lịch tương ứng. Sau đó, ông bà Bá Phí ở thôn Phí Xá thuộc vùng Thủy Nguyên đã công đức xây dựng thêm tòa tiền tế.

Vào niên hiệu Hoàng Định, khoảng từ năm 1600 đến năm 1619, triều đình trích công quỹ và giao cho sư Nam Nhạc tu bổ di tích. Năm Gia Long thứ 16, tức năm 1817, một số công trình phụ trợ tiếp tục được xây dựng. Đến năm 1903, dưới triều vua Thành Thái, đền được trùng tu; sự kiện này được ghi lại trên bia “Trùng tu An Phụ sơn bi ký”.

Những dấu mốc trên cho thấy Đền Cao không phải sản phẩm của một lần xây dựng duy nhất. Diện mạo của đền là kết quả của một quá trình bồi đắp lâu dài, phản ánh sự tiếp nối của tín ngưỡng và trách nhiệm gìn giữ di tích qua nhiều thế hệ.

Đền Cao trong các giai đoạn lịch sử hiện đại

Không gian núi An Phụ từng có vai trò nhất định trong những năm chiến tranh. Nhờ địa hình núi rừng, khu vực này được sử dụng làm nơi hoạt động của lực lượng địa phương trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Trong kháng chiến chống Mỹ, núi An Phụ còn được sử dụng cho hoạt động quan sát, thông tin và liên lạc. Những dấu ấn đó làm cho giá trị của khu di tích giới hạn trong lịch sử nhà Trần và được nối dài đến lịch sử cách mạng thế kỷ XX.

Năm 1985, chính quyền và nhân dân địa phương tiến hành phục dựng khu di tích. Từ năm 2005, Đền Cao được trùng tu, tôn tạo với quy mô lớn và hoàn thành vào năm 2007. Công trình hiện nay vì thế vừa kế thừa bố cục của một ngôi đền truyền thống, vừa mang dấu ấn của các đợt phục dựng, tu bổ trong thời hiện đại.

Khi giới thiệu Đền Cao là một ngôi đền cổ, cần hiểu “cổ” trước hết nói đến lịch sử hình thành, không gian tín ngưỡng và sự tiếp nối truyền thống. Không nên mặc nhiên cho rằng mọi cấu kiện kiến trúc đang hiện diện đều nguyên vẹn từ thế kỷ XIII.

Kiến trúc Đền Cao An Phụ

Đền Cao An Phụ nằm trên sườn núi cao, được bố trí theo trục dẫn dần vào không gian thờ chính. Kiến trúc hiện nay thường được mô tả theo dạng “tiền nhất, hậu đinh”, gồm các lớp công trình cơ bản là tiền tế, trung từ và hậu cung.

Cách tổ chức này tạo nên sự chuyển tiếp từ không gian rộng dành cho cộng đồng đến khu vực thờ tự trang nghiêm ở phía trong. Càng đi sâu vào nội điện, tính chất linh thiêng và sự tĩnh lặng càng được nhấn mạnh.

Tòa tiền tế

Tiền tế là nơi diễn ra các nghi thức chung, đón tiếp khách hành hương và chuẩn bị cho hoạt động tế lễ. Công trình hiện có năm gian, được xây dựng theo hình chữ Nhất, gồm hai tầng, tám mái.

Mái đền lợp ngói mũi hài, các góc mái tạo đường cong mềm, giúp công trình có dáng thanh thoát nhưng vẫn giữ vẻ trang trọng. Phần cổ diêm có hệ thống chấn song con tiện, vừa tạo ánh sáng và độ thông thoáng, vừa góp phần hoàn chỉnh hình thức của kiến trúc hai tầng mái.

Tòa trung từ

Sau tiền tế là trung từ gồm ba gian, hai chái. Các bộ vì cũng được kết cấu theo kiểu chồng rường giá chiêng. Hệ thống cột được đặt trên chân tảng đá xanh, góp phần chống ẩm và tạo thế vững chắc cho công trình.

Những mảng trang trí ở trung từ chủ yếu sử dụng họa tiết hoa lá, đường nét tương đối mềm mại. Gian chính giữa đặt hương án lớn, là điểm trung tâm kết nối giữa tiền tế và hậu cung.

Hậu cung

Hậu cung là không gian linh thiêng nhất của đền, đặt tượng thờ An Sinh Vương Trần Liễu. Đây cũng là nơi tập trung hoạt động dâng hương và tưởng niệm đối tượng thờ chính.

Theo truyền tích địa phương, phía dưới vị trí đặt tượng được cho là nơi An Sinh Vương hóa hoặc có phần mộ của ông. Đây là nội dung thuộc truyền thuyết tín ngưỡng, chưa nên trình bày như một kết luận khảo cổ học hoặc sử học đã được xác minh.

Ý nghĩa của tín ngưỡng thờ An Sinh Vương Trần Liễu

Tưởng nhớ một nhân vật thuộc hoàng tộc nhà Trần

Trần Liễu không phải một vị vua nhưng có vị trí đặc biệt trong gia đình hoàng tộc đầu triều Trần. Việc thờ ông tại An Phụ phản ánh cách cộng đồng địa phương ghi nhớ những nhân vật từng gắn bó với vùng đất.

Qua nhiều thế kỷ, hình ảnh An Sinh Vương trong đời sống tín ngưỡng không hoàn toàn trùng khít với chân dung của ông trong sử sách. Trong không gian đền thờ, cộng đồng thường nhấn mạnh công lao mở mang thái ấp, chăm lo dân chúng và giáo dưỡng Trần Quốc Tuấn.

Sự khác biệt này là đặc điểm phổ biến của tín ngưỡng thờ nhân thần: nhân vật lịch sử sau khi qua đời được cộng đồng lựa chọn, ghi nhớ và bồi đắp thêm những lớp ý nghĩa phù hợp với đạo lý địa phương.

Tôn vinh trách nhiệm của người cha

Một trong những nội dung được nhắc đến nhiều tại Đền Cao là vai trò của Trần Liễu đối với sự trưởng thành của Trần Quốc Tuấn.

Trong cách diễn giải hiện nay, câu chuyện ấy không chỉ thuộc về một gia đình vương giả. Nó còn gợi ra trách nhiệm của cha mẹ trong việc giáo dục con cái, tìm người thầy phù hợp và nuôi dưỡng tài năng để người con có thể đóng góp cho xã hội.

Sự nghiệp của Trần Quốc Tuấn cũng cho thấy con người có thể vượt lên trên những xung đột của thế hệ trước, đặt sự ổn định của quốc gia và vận mệnh cộng đồng lên vị trí cao hơn lợi ích riêng.

Gắn lịch sử với không gian địa phương

Đền Cao giúp lịch sử nhà Trần hiện diện trong một không gian cụ thể. Núi An Phụ, sông Kinh Thầy, vùng thái ấp An Sinh và những làng xóm xung quanh không còn chỉ là địa danh trên bản đồ mà trở thành một phần của ký ức lịch sử.

Đối với người dân vùng Kinh Môn, lễ hội và ngôi đền góp phần hình thành ý thức về quê hương. Đối với khách tham quan, nơi đây mở ra cơ hội tìm hiểu lịch sử thông qua cảnh quan, kiến trúc, nghi lễ và những câu chuyện được cộng đồng lưu giữ.