Đền Quốc Mẫu Âu Cơ ở Hạ Hoà, Phú Thọ

Đền Quốc Mẫu Âu Cơ ở Hạ Hoà là một trong những không gian thờ cội nguồn tiêu biểu trên vùng Đất Tổ Phú Thọ. Ngôi đền gắn với hình tượng Mẹ Âu Cơ trong truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ và bọc trăm trứng, qua đó thể hiện quan niệm người Việt cùng sinh ra từ một nguồn, cùng là “đồng bào”.

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, đền còn là một di tích có giá trị về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống cộng đồng. Nơi đây hiện lưu giữ tượng Mẫu Âu Cơ được công nhận là Bảo vật quốc gia; đồng thời là trung tâm thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ – một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tên “Đền Quốc Mẫu Âu Cơ” được sử dụng khá phổ biến trong đời sống và hoạt động giới thiệu điểm đến. Trong nhiều văn bản quản lý di sản, tên gọi thường gặp là Đền Mẫu Âu Cơ, Khu di tích Đền Mẫu Âu Cơ hoặc Đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ. Các cách gọi này cùng chỉ ngôi đền cổ ở vùng Hiền Lương, khác với đền thờ Tổ Mẫu Âu Cơ được xây dựng tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng.

Đền Quốc Mẫu Âu Cơ ở đâu?

Đền nằm tại xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ. Trước khi tổ chức chính quyền địa phương theo địa giới mới, địa chỉ quen thuộc của đền là xã Hiền Lương, huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ. Vì vậy, tên gọi “Đền Mẫu Âu Cơ ở Hạ Hoà” vẫn được người dân và du khách sử dụng rộng rãi để xác định vùng văn hóa, lịch sử mà di tích thuộc về.

Các thông tin chính thức về lễ dâng hương năm 2026 ghi địa điểm là Khu di tích Đền Mẫu Âu Cơ, xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ. Một số văn bản phát triển du lịch gần đây cũng dùng cách gọi “huyện Hạ Hòa cũ” khi nhắc đến khu vực này. Do đó, khi ghi địa chỉ theo đơn vị hành chính hiện hành, không còn thành phần cấp huyện; còn “Hạ Hoà” nên được hiểu là tên địa bàn cũ và là cách gọi địa lý quen thuộc.

Ngôi đền tọa lạc trong một không gian trung du có cây xanh, đồi thấp và các khu dân cư lâu đời. Mối liên hệ giữa cảnh quan thiên nhiên, truyền thuyết về Mẹ Âu Cơ và ký ức của cộng đồng Hiền Lương đã tạo nên bản sắc riêng cho di tích.

Không nhầm với đền Tổ Mẫu Âu Cơ tại Đền Hùng

Tại Phú Thọ hiện có hai địa điểm thờ Mẫu Âu Cơ thường được du khách nhắc đến:

• Đền Mẫu Âu Cơ ở xã Hiền Lương, thuộc địa bàn Hạ Hoà cũ, là ngôi đền cổ gắn với tín ngưỡng và truyền thuyết địa phương.
• Đền Tổ Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn, thuộc Khu di tích lịch sử Đền Hùng, được khởi dựng năm 2001 và khánh thành vào cuối năm 2004.

Đây là hai công trình riêng biệt. Đền tại Hiền Lương có lịch sử tồn tại hơn năm thế kỷ và lưu giữ tượng Mẫu Âu Cơ thế kỷ XIX. Trong khi đó, đền trên núi Vặn là công trình được xây dựng trong thời hiện đại nhằm bổ sung không gian tưởng niệm Tổ Mẫu trong quần thể Đền Hùng.

Mẫu Âu Cơ trong truyền thuyết nguồn cội người Việt

Hình tượng Âu Cơ được biết đến rộng rãi qua truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ. Theo truyện kể dân gian, Âu Cơ thuộc dòng Tiên, kết duyên với Lạc Long Quân thuộc nòi Rồng. Bà sinh ra một bọc trăm trứng, sau nở thành một trăm người con trai khỏe mạnh.

Do nguồn gốc và môi trường sinh sống khác nhau, Lạc Long Quân và Âu Cơ chia con thành hai nhóm. Năm mươi người theo cha xuống vùng biển, năm mươi người theo mẹ lên miền núi. Người con trưởng được suy tôn làm vua, mở đầu thời đại các Vua Hùng và đặt quốc hiệu Văn Lang.

Câu chuyện bọc trăm trứng không phải là một sự kiện có thể kiểm chứng theo phương pháp sử học hiện đại. Đây là truyền thuyết khởi nguyên, dùng ngôn ngữ biểu tượng để lý giải nguồn gốc cộng đồng. Giá trị nổi bật của truyện nằm ở quan niệm mọi người Việt đều có chung tổ tiên, là anh em sinh ra từ cùng một bọc.

Từ “đồng bào” theo cách giải thích văn hóa truyền thống cũng gợi đến hình ảnh ấy: những người cùng một bọc sinh ra. Qua nhiều thế hệ, truyền thuyết trở thành cơ sở tinh thần cho ý thức đoàn kết, tình nghĩa đồng loại và trách nhiệm bảo vệ cộng đồng.

Truyền thuyết Mẫu Âu Cơ đến vùng Hiền Lương

Theo truyền thuyết và ký ức được lưu truyền tại địa phương, trong số năm mươi người con theo mẹ lên núi, người con cả dừng lại vùng Phong Châu, dựng nước Văn Lang. Mẫu Âu Cơ cùng những người con khác tiếp tục đi ngược vùng sông Thao.

Khi đến vùng Hiền Lương, thấy đất đai thuận lợi và cảnh quan tươi tốt, Mẫu cho khai hoang, lập ấp. Bà được kể là người hướng dẫn cư dân trồng lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải và xây dựng đời sống ổn định. Khi dân cư đã đông đúc, bà tiếp tục cùng con cháu đi mở mang những vùng đất khác.

Truyền thuyết địa phương còn kể rằng ngày mùng 7 tháng Giêng là ngày Mẫu trở lại hoặc hiển hiện tại Hiền Lương, được gọi là ngày “Tiên giáng”. Ngày 25 tháng Chạp được gọi là ngày “Tiên thăng”, gắn với sự tích Mẫu cùng các tiên nữ trở về trời. Hai mốc thời gian này hình thành chu kỳ nghi lễ quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ tại địa phương.

Những chi tiết về hành trình, việc dạy dân sản xuất hay ngày Mẫu về trời thuộc phạm vi thần tích và truyền thuyết. Không nên trình bày chúng như niên đại lịch sử đã được chứng minh. Tuy nhiên, các câu chuyện ấy phản ánh cách người dân giải thích sự hình thành làng xóm, nghề nghiệp và mối quan hệ giữa cộng đồng với vị Tổ Mẫu được phụng thờ.

Lịch sử hình thành Đền Mẫu Âu Cơ

Tư liệu hiện có cho thấy Đền Mẫu Âu Cơ tại Hiền Lương đã tồn tại hơn năm thế kỷ. Ngôi đền thường được xác định có nguồn gốc từ thời Hậu Lê, trải qua nhiều lần tu sửa, tôn tạo do tác động của thời gian, thiên tai và nhu cầu thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.

Một số tư liệu giới thiệu di tích ghi rằng vào niên hiệu Hồng Đức dưới triều vua Lê Thánh Tông, triều đình đã cho phong thần và cấp tiền tu sửa nơi thờ Mẫu tại Hiền Lương. Qua các triều đại, đền tiếp tục nhận được sự quan tâm và sắc phong của nhà nước quân chủ.

Tuy nhiên, những thông tin về từng lần phong tặng, niên đại hoặc danh hiệu trong sắc phong cần được đối chiếu trực tiếp với bản gốc và hồ sơ kiểm kê di tích. Việc một số tài liệu phổ thông dùng cụm từ “đền quốc tế” có thể gây hiểu nhầm với nghĩa hiện đại của từ “quốc tế”. Trong ngữ cảnh cổ, cụm từ ấy thường được hiểu là nơi có nghi lễ tế tự do triều đình ghi nhận hoặc dành sự quan tâm, không liên quan đến phạm vi quốc tế ngày nay.

Ngày 3/8/1991, Đền Mẫu Âu Cơ được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia. Đây là dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị của ngôi đền trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam, đồng thời tạo cơ sở cho hoạt động bảo vệ, tu bổ và phát huy giá trị di tích.

Qua những đợt tu bổ, không gian di tích được chỉnh trang nhưng vẫn hướng đến việc duy trì hình thức của một ngôi đền truyền thống vùng Bắc Bộ. Công tác bảo tồn hiện nay tập trung vào kiến trúc và bao gồm tượng thờ, sắc phong, nghi lễ, lễ hội và tri thức của cộng đồng thực hành tín ngưỡng.

Tượng Mẫu Âu Cơ – Bảo vật quốc gia tại đền

Hiện vật nổi bật nhất tại Khu di tích Đền Mẫu Âu Cơ là pho Tượng Mẫu Âu Cơ, được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/1/2020. Pho tượng có niên đại thế kỷ XIX, làm bằng gỗ mít và được thờ trong hậu cung của chính điện.

Tượng và ngai có tổng chiều cao 149 cm; riêng tượng cao 102 cm. Mẫu Âu Cơ được thể hiện trong tư thế ngồi trên bệ kỳ lân, đặt trong lòng ngai. Hai tay đặt trên gối, các ngón tay tạo thế kết ấn. Khuôn mặt được tạo tác với vẻ hiền hậu nhưng vẫn thể hiện sự uy nghi của một bậc Tổ Mẫu.

Trên đầu tượng là vương miện được chạm thành nhiều lớp, trang trí các dải hoa văn, cánh sen và hình lá đề. Áo ngoài có những mảng trang trí phượng, chữ Thọ, mây và các mô-típ cung đình, được sơn son thếp vàng trên nền đỏ.

Điểm đặc sắc của pho tượng là cách kết hợp nhiều lớp biểu tượng. Hình thức ngai, vương miện và một số đồ án rồng, phượng thể hiện tính chất tôn quý của Quốc Mẫu. Hoa sen, lá đề và thế kết ấn gợi ảnh hưởng của mỹ thuật Phật giáo. Trong khi đó, trật tự trang phục và phong thái trang nghiêm còn thể hiện dấu ấn của văn hóa cung đình và quan niệm Nho giáo.

Cục Di sản văn hóa nhận định pho tượng có sự khác biệt rõ so với nhiều tượng Mẫu trong điện thần Tam Phủ, Tứ Phủ. Mẫu Âu Cơ được thể hiện như một vị Quốc Mẫu ngồi trên ngai, vừa hiền từ vừa đường bệ. Đây là một trong những yếu tố tạo nên giá trị độc đáo của bảo vật.

Việc công nhận tượng Mẫu Âu Cơ là Bảo vật quốc gia không có nghĩa pho tượng là một vật cầu may hoặc có khả năng đem lại lợi ích siêu nhiên. Danh hiệu này ghi nhận giá trị đặc biệt của hiện vật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kỹ thuật tạo tác và tính độc bản.

Bảo vệ pho tượng đòi hỏi kiểm soát môi trường, phòng chống mối mọt, cháy nổ, mất cắp và những tác động không phù hợp từ hoạt động tham quan. Khu vực đặt tượng được theo dõi, vệ sinh và bảo quản theo quy trình nhằm hạn chế hóa chất hoặc tác động trực tiếp lên lớp sơn thếp cổ.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ có phải Đạo Mẫu Tam Tứ Phủ?

Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ và tín ngưỡng Tam Tứ Phủ đều thể hiện sự tôn kính đối với hình tượng người Mẹ thiêng, nhưng không nên xem hai hệ thống này hoàn toàn giống nhau.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ tại Hiền Lương lấy Tổ Mẫu Âu Cơ và truyền thuyết nguồn gốc dân tộc làm trung tâm. Nội dung nổi bật là tưởng nhớ công lao sinh thành, khai phá, giáo dưỡng và củng cố ý thức cộng đồng cùng chung nguồn cội.

Trong khi đó, tín ngưỡng Tam Tứ Phủ có điện thần, nghi lễ, thần tích và hệ thống các phủ riêng, thường gồm Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ và Nhạc phủ. Thực hành tiêu biểu của hệ thống này có nghi lễ hầu đồng và các bản văn chầu.

Trong thực tế, tín ngưỡng dân gian Việt Nam có tính giao thoa. Một số biểu tượng, cách bài trí hoặc quan niệm về Mẫu có thể cùng xuất hiện trong một không gian thờ tự. Tuy nhiên, sự giao thoa không đồng nghĩa với việc mọi hình thức thờ nữ thần, thờ mẹ hoặc thờ Quốc Mẫu đều thuộc điện thần Tam Tứ Phủ.

Ngày 23/1/2017, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL, đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ tại Đền Mẫu Âu Cơ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tên di sản được công nhận xác định rõ đây là tín ngưỡng gắn với Mẫu Âu Cơ và cộng đồng thực hành tại Hiền Lương.

Các danh hiệu và giá trị nổi bật của di tích

Đền Mẫu Âu Cơ hội tụ đồng thời giá trị vật thể và phi vật thể:

Các danh hiệu trên thuộc những phạm vi khác nhau. Xếp hạng di tích quốc gia ghi nhận giá trị của địa điểm, kiến trúc, lịch sử và hiện vật. Danh mục di sản phi vật thể ghi nhận tín ngưỡng cùng nghi lễ, tập quán và cộng đồng thực hành. Danh hiệu Bảo vật quốc gia dành riêng cho pho tượng Mẫu Âu Cơ. Việc công nhận điểm du lịch tạo điều kiện tổ chức dịch vụ, quảng bá và đón tiếp khách.

Cần lưu ý Đền Mẫu Âu Cơ tại Hiền Lương là di tích quốc gia, không phải di tích quốc gia đặc biệt. Không nên nhầm cấp xếp hạng của đền với Khu di tích lịch sử Đền Hùng – nơi đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.