Giải thích vì sao người Công giáo tôn kính các Thánh Tử Đạo, ý nghĩa của chứng tá đức tin và sự khác biệt với thờ phượng.
Trong các nhà thờ Công giáo, người ta có thể bắt gặp tượng ảnh, bàn thờ phụ, thánh tích hoặc những ngày lễ dành riêng để tưởng nhớ các Thánh Tử Đạo. Tại Việt Nam, ngày lễ kính Các Thánh Tử Đạo Việt Nam còn mang một ý nghĩa đặc biệt, bởi nhiều vị trong số đó đã sinh sống, truyền giáo và chịu chết ngay trên mảnh đất Việt Nam.
Đối với người ngoài Công giáo, những hình thức này đôi khi gây thắc mắc: Tại sao các tín hữu lại cầu nguyện trước ảnh tượng của các thánh? Việc xin các thánh chuyển cầu có phải là đặt các thánh ngang hàng với Thiên Chúa? Vì sao cái chết của những người đã sống từ nhiều thế kỷ trước vẫn được tưởng niệm trong đời sống tôn giáo hôm nay?
Theo giáo lý Công giáo, việc tôn kính các Thánh Tử Đạo không phải là thờ phượng con người, cũng không phải sự đề cao đau khổ hay cái chết. Người Công giáo tưởng nhớ các ngài trước hết như những chứng nhân đã trung thành với đức tin, ngay cả khi phải đối diện với tù đày, tra tấn hoặc mất mạng. Qua cuộc đời các vị tử đạo, tín hữu tin rằng sức mạnh của đức tin, lòng yêu thương và sự tha thứ có thể được thể hiện trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Thánh Tử Đạo là ai?
Trong ngôn ngữ Kitô giáo, “tử đạo” không đơn giản chỉ có nghĩa là một người chết vì nguyên nhân tôn giáo. Khái niệm này gắn chặt với ý nghĩa “làm chứng”. Một vị tử đạo là người làm chứng cho đức tin bằng lời nói, cách sống và cuối cùng bằng chính mạng sống của mình.
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo định nghĩa tử đạo là chứng tá cao nhất được dành cho chân lý đức tin, nghĩa là làm chứng cho đến chết. Người tử đạo làm chứng cho Đức Giêsu Kitô chịu chết và sống lại, đồng thời chấp nhận cái chết trong tinh thần can đảm và yêu mến, chứ không phải do tìm kiếm bạo lực hay tuyệt vọng trước cuộc sống.
Như vậy, điểm cốt lõi của tử đạo không nằm ở mức độ đau đớn mà người ấy phải chịu, nhưng ở sự trung thành với đức tin trong hoàn cảnh bị ép buộc phải từ bỏ niềm tin hoặc hành động trái với lương tâm tôn giáo.
Theo cách nhìn của Giáo hội Công giáo, không phải bất cứ người Công giáo nào bị sát hại cũng tự động được nhìn nhận là tử đạo. Khi xem xét một trường hợp, Giáo hội phải nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử, nguyên nhân cái chết, thái độ của người bị giết và động cơ của người gây ra cái chết. Trong các hồ sơ phong chân phước hoặc phong thánh tử đạo, yếu tố thường được xác định là người ấy bị giết vì sự thù ghét đối với đức tin, đồng thời đã đón nhận cái chết trong sự trung thành với Thiên Chúa.
Điều này cũng cho thấy tử đạo trong Kitô giáo không đồng nghĩa với việc chủ động tìm đến cái chết. Giáo hội không cổ võ con người tự làm hại mình, kích động xung đột hoặc dùng bạo lực nhân danh tôn giáo. Một văn kiện của Tòa Thánh nhấn mạnh rằng chứng tá tử đạo Kitô giáo gắn với sự bất bạo động, lòng trung thành và việc từ chối trả thù; vì thế, nó hoàn toàn khác với hành động tự sát hoặc giết người nhân danh Thiên Chúa.
Người Công giáo tôn kính chứ không thờ phượng các Thánh Tử Đạo
Điểm quan trọng nhất để hiểu việc tôn kính các Thánh Tử Đạo là phân biệt giữa thờ phượng và tôn kính.
Thờ phượng chỉ dành cho Thiên Chúa
Trong đức tin Công giáo, Thiên Chúa là Đấng duy nhất được thờ phượng. Người Công giáo tin vào một Thiên Chúa duy nhất và không được đặt bất kỳ con người, thiên thần, hình ảnh hay sự vật nào ngang hàng với Thiên Chúa.
Thờ phượng thể hiện sự nhìn nhận Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa, nguồn gốc của sự sống và cùng đích của con người. Thánh lễ, đặc biệt là việc cử hành Thánh Thể, giữ vị trí trung tâm trong đời sống phụng tự Công giáo. Các thánh không thay thế Thiên Chúa, không phải những thần linh độc lập và cũng không có quyền năng tách biệt khỏi Thiên Chúa.
Vì vậy, khi người Công giáo quỳ trước tượng một vị thánh, đặt hoa, thắp nến hoặc đọc lời cầu nguyện, cử chỉ bên ngoài cần được hiểu theo ý hướng tôn giáo của người thực hành. Họ không coi pho tượng là thần linh và cũng không tin vật liệu làm nên pho tượng tự nó có quyền năng siêu nhiên.
Tôn kính là ghi nhận đời sống thánh thiện
Tôn kính các thánh là bày tỏ lòng kính trọng đối với những con người được Giáo hội nhìn nhận đã sống trung thành với Thiên Chúa và hoàn tất hành trình đức tin.
Các giám mục Công giáo Hoa Kỳ giải thích rằng sự tôn kính dành cho Đức Maria và các thánh khác với sự thờ phượng chỉ dành cho Thiên Chúa. Việc tôn kính đúng nghĩa không làm suy giảm lòng thờ phượng Thiên Chúa mà hướng tín hữu đến gần Thiên Chúa hơn.
Có thể hình dung sự khác biệt này qua một ví dụ gần gũi. Một cộng đồng dựng tượng hoặc tổ chức ngày tưởng niệm một nhân vật có công không có nghĩa cộng đồng ấy coi nhân vật đó là thần linh. Việc tưởng nhớ là cách biểu lộ lòng biết ơn, gìn giữ ký ức và học hỏi từ tấm gương của người đi trước.
Dĩ nhiên, sự so sánh này chỉ giúp giải thích một phần. Trong Công giáo, việc tôn kính các thánh còn gắn với niềm tin về sự hiệp thông giữa những người cùng thuộc về Đức Kitô. Tuy nhiên, dù nhìn từ phương diện nào, sự tôn kính vẫn không được đồng nhất với việc thờ phượng.
Vì sao các Thánh Tử Đạo được tôn kính đặc biệt?
Mọi vị thánh đều được tôn kính vì đời sống thánh thiện, nhưng các Thánh Tử Đạo có vị trí nổi bật trong lịch sử Kitô giáo. Ngay từ những thế kỷ đầu, các cộng đoàn tín hữu đã kính nhớ những người bị giết vì không chối bỏ đức tin.
Các ngài là chứng nhân của niềm tin
Lý do đầu tiên là các Thánh Tử Đạo đã đưa lời tuyên xưng đức tin đến mức trọn vẹn nhất. Trong hoàn cảnh có thể giữ được mạng sống bằng cách chối bỏ niềm tin, nhiều người vẫn lựa chọn sống theo lương tâm và chấp nhận hậu quả.
Theo quan điểm Công giáo, sự lựa chọn ấy không có nghĩa họ xem nhẹ mạng sống. Trái lại, sự sống được coi là quà tặng quý giá của Thiên Chúa. Nhưng khi bị buộc phải lựa chọn giữa việc phản bội niềm tin sâu xa và chấp nhận cái chết, các vị tử đạo đã đặt sự trung thành với Thiên Chúa lên trên sự an toàn của bản thân.
Công đồng Vaticanô II nhìn nhận các tông đồ và các vị tử đạo là những người đã làm chứng cao cả cho đức tin và đức ái bằng việc đổ máu. Truyền thống Công giáo vì thế luôn dành cho họ sự kính nhớ đặc biệt.
Ở đây, điều được tôn kính không phải là cái chết tự thân, mà là thái độ trung thành, lòng can đảm và tình yêu thể hiện trong hoàn cảnh dẫn đến cái chết.
Các ngài noi theo cuộc khổ nạn của Đức Giêsu
Đức tin Công giáo đặt trung tâm nơi cuộc đời, cái chết và sự phục sinh của Đức Giêsu Kitô. Theo trình thuật Kitô giáo, Đức Giêsu đã chấp nhận đau khổ và cái chết mà không đáp trả bằng thù hận. Ngài cầu nguyện cho những người làm hại mình và trao ban mạng sống vì tình yêu.
Các Thánh Tử Đạo được nhìn nhận là những người đã bước theo con đường ấy một cách đặc biệt. Họ không cứu độ nhân loại bằng cái chết của mình và cũng không thay thế vai trò của Đức Giêsu. Đúng hơn, họ làm chứng cho niềm tin rằng tình yêu, sự thật và lòng trung thành có giá trị lớn hơn bạo lực.
Tôn kính các Thánh Tử Đạo trong niềm tin về sự hiệp thông
Việc người Công giáo xin các thánh cầu nguyện cho mình bắt nguồn từ giáo lý về “các thánh cùng thông công”, còn được diễn đạt là sự hiệp thông của các thánh.
Hội Thánh được hiểu là một cộng đoàn vượt qua giới hạn sự chết
Theo đức tin Công giáo, sự chết không hoàn toàn cắt đứt mối liên hệ giữa những người thuộc về Đức Kitô. Hội Thánh gồm những tín hữu đang sống trên trần gian và bao gồm những người đã hoàn tất cuộc đời trong ân nghĩa với Thiên Chúa.
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo gọi đây là một gia đình duy nhất trong Đức Kitô. Sự hiệp thông ấy không xóa bỏ sự khác biệt giữa Thiên Chúa và con người, nhưng diễn tả mối liên hệ thiêng liêng giữa các thành viên trong cùng một cộng đoàn đức tin.
Vì vậy, người Công giáo cho rằng các thánh không trở thành những vị thần sau khi qua đời. Các ngài vẫn là những thụ tạo đã được Thiên Chúa cứu độ. Mọi sự thánh thiện nơi các ngài đều bắt nguồn từ ân sủng Thiên Chúa.
Xin các thánh chuyển cầu không có nghĩa thay thế Đức Giêsu
Một thắc mắc phổ biến là: Nếu Đức Giêsu là Đấng trung gian giữa Thiên Chúa và con người, tại sao người Công giáo còn xin các thánh cầu thay?
Theo cách giải thích của Công giáo, việc xin các thánh chuyển cầu tương tự việc các tín hữu đang sống xin nhau cầu nguyện. Khi một người nhờ cha mẹ, bạn bè hoặc cộng đoàn cầu nguyện cho mình, họ không cho rằng những người ấy thay thế Thiên Chúa. Họ chỉ nhìn nhận giá trị của lời cầu nguyện trong cộng đoàn.
