Tìm hiểu tục cầu mưa của người Thái, từ quan niệm về nước, nghi lễ Xến Xó Phốn đến giá trị cộng đồng và bảo tồn hiện nay.
Trong đời sống của những cộng đồng canh tác nông nghiệp, nước là một nguồn tài nguyên tự nhiên và gắn với sự sinh trưởng của cây lúa, sự đầy vơi của sông suối và khả năng tồn tại của cả bản làng. Khi mưa đến đúng thời điểm, ruộng đồng được tưới mát, hạt giống có điều kiện nảy mầm, gia súc có nước uống và sinh hoạt của con người bớt nhọc nhằn. Ngược lại, hạn hán kéo dài có thể khiến mùa màng thất bát, nguồn nước cạn kiệt và đời sống cộng đồng bị đảo lộn.
Từ hoàn cảnh ấy, một số nhóm Thái ở vùng Tây Bắc đã hình thành và lưu truyền những nghi thức cầu mưa mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng nông nghiệp. Tại một số địa phương, nghi lễ được gọi là Xến Xó Phốn, thường được tổ chức trước mùa sản xuất hoặc trong thời điểm cộng đồng mong đợi những trận mưa thuận lợi. Nghi thức gồm lời cầu khấn và kết hợp việc xin nước, dựng cây nghi lễ, dâng lễ vật, diễn xướng, múa xòe và các trò chơi cộng đồng.
Tục cầu mưa của người Thái là gì?
Tục cầu mưa của người Thái là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng gắn với sản xuất nông nghiệp và nhu cầu sử dụng nước. Trong nghi lễ, người dân bày tỏ mong ước trời đất điều hòa, nguồn nước không cạn, cây trồng phát triển, vật nuôi sinh sôi và bản làng được bình an.
Tại một số cộng đồng Thái ở Sơn La, lễ cầu mưa được gọi là Xến Xó Phốn. Tên gọi này được sử dụng trong các tư liệu về nghi lễ của người Thái tại Yên Châu và một số vùng lân cận. Trong khi đó, ở Mộc Châu, tên gọi phổ biến trong hồ sơ quản lý văn hóa là “Lễ hội cầu mưa của người Thái trắng”. Các cách gọi khác nhau cho thấy nghi lễ được địa phương hóa, gắn với tiếng nói, ký ức và tập quán riêng của từng cộng đồng.
Xét về hình thức, tục cầu mưa có thể bao gồm ba lớp hoạt động chính. Lớp thứ nhất là nghi thức tín ngưỡng, trong đó người chủ lễ thay mặt dân bản trình bày ước nguyện với các lực lượng thiêng được cộng đồng tin là có liên quan đến đất, nước, mưa và mùa màng. Lớp thứ hai là những hành động mang tính biểu tượng như lấy nước, dựng cây nghi lễ, vẩy nước hoặc té nước. Lớp thứ ba là phần hội với múa hát, trò chơi và bữa ăn chung.
Ba lớp hoạt động ấy không tách rời nhau. Lời khấn thể hiện niềm tin; nước, cây nêu và lễ vật chuyển tải các biểu tượng; còn vòng xòe, tiếng trống, tiếng chiêng và bữa ăn cộng đồng giúp củng cố quan hệ giữa các gia đình trong bản. Vì thế, tục cầu mưa vừa mang tính tín ngưỡng, vừa là một thiết chế văn hóa điều hòa đời sống xã hội.
Cũng cần phân biệt tục cầu mưa với một nghi thức “điều khiển thời tiết” theo nghĩa khoa học. Người thực hành truyền thống không có khả năng làm phát sinh mưa bằng nghi lễ. Giá trị của tục lệ nằm ở cách cộng đồng diễn đạt ước vọng, tổ chức sự hợp tác, truyền dạy tri thức và nhắc nhở con người về sự phụ thuộc của mình vào môi trường tự nhiên.
Không phải cộng đồng Thái nào cũng thực hành giống nhau
Người Thái ở Việt Nam gồm nhiều nhóm địa phương, cư trú trên một không gian rộng và có lịch sử giao lưu lâu dài với các dân tộc láng giềng. Sự đa dạng đó được phản ánh trong trang phục, tiếng nói, văn tự, nghi lễ gia đình, hình thức thờ cúng và lễ hội nông nghiệp.
Tục cầu mưa cũng mang tính đa dạng tương tự. Tại Mường Sang trước đây, lễ hội cầu mưa của người Thái trắng được tổ chức theo truyền thống vào ngày 15 tháng Hai âm lịch. Ở bản Đán, khu vực Chiềng Sàng, Yên Châu, tư liệu địa phương lại ghi nhận nghi lễ Xến Xó Phốn thường diễn ra vào tháng Tư âm lịch. Trình tự và nhân vật chủ lễ tại hai nơi cũng có những điểm không hoàn toàn trùng nhau.
Sự khác biệt về thời gian có thể liên quan đến lịch nông nghiệp, điều kiện khí hậu, mùa gieo trồng và ký ức nghi lễ của từng bản. Một địa phương tổ chức vào rằm tháng Hai không có nghĩa mọi cộng đồng Thái đều phải theo thời điểm ấy. Tương tự, lễ vật hoặc hành động xuất hiện tại Yên Châu không nên được dùng để mô tả như quy định bắt buộc của người Thái trên toàn vùng Tây Bắc.
Ngay tên gọi Xến Xó Phốn cũng nên được sử dụng có phạm vi. Đây là tên được ghi nhận trong thực hành của một số cộng đồng, nhưng không phải cách gọi duy nhất. Khi giới thiệu tục cầu mưa, cách diễn đạt thận trọng nhất là nêu rõ địa phương hoặc nhóm Thái đang được nói đến.
Sự đa dạng địa phương không làm giảm giá trị của di sản. Trái lại, nó cho thấy văn hóa truyền thống luôn được cộng đồng điều chỉnh theo môi trường sống. Bảo tồn tục cầu mưa không phải là ép tất cả các bản thực hiện cùng một kịch bản, mà là tôn trọng những phiên bản đã được truyền lại trong từng cộng đồng.
Cây nghi lễ và những biểu tượng của hạn hán
Tại lễ cầu mưa của người Thái trắng ở Mộc Châu, người dân dựng một cây nghi lễ trên bãi đất rộng. Trên cây có nhiều vật trang trí thể hiện tình trạng khô hạn và mong muốn lời cầu của dân bản được chuyển tới ông Then.
Một số tư liệu ghi nhận hình chim và ve được đan bằng nan. Theo cách giải thích của cộng đồng, chim và ve có nhiệm vụ mang lời khấn lên trời. Bên cạnh đó là những lồng nhỏ đựng trứng, vỏ ốc và vỏ trai. Vỏ của các loài sống trong môi trường nước, khi xuất hiện giữa bối cảnh khô hạn, trở thành hình ảnh gợi nhớ về nguồn nước đã suy giảm.
Không nên xem cây nghi lễ chỉ như đồ trang trí. Nó là trung tâm thị giác của không gian cầu mưa, tập hợp nhiều tầng biểu tượng về đất, trời, động vật, nước và sự sinh sôi. Các vật nhỏ do người dân tự đan còn cho thấy tri thức sử dụng tre nứa và khả năng tạo hình dân gian.
Trong những chương trình phục dựng, cây nghi lễ thường được trang trí rực rỡ hơn để tạo ấn tượng với người xem. Việc bổ sung màu sắc không nhất thiết làm mất giá trị, nhưng cần tránh sử dụng vật liệu và hình thức trang trí xa lạ đến mức che khuất ý nghĩa ban đầu.
Một vấn đề khác là tên gọi của cây. Tùy nguồn tư liệu và cách diễn giải địa phương, nó có thể được gọi là cây nêu, cây cầu mưa hoặc một tên riêng trong tiếng Thái. Khi chưa xác định đúng danh xưng bản địa, không nên gán cho nó một tên gọi duy nhất.
Giá trị văn hóa của tục cầu mưa
Lưu giữ ký ức về nền nông nghiệp truyền thống
Tục cầu mưa giúp thế hệ hiện nay hiểu được mức độ phụ thuộc của cha ông vào mưa, suối và hệ thống dẫn nước. Trong đời sống hôm nay, nhiều gia đình đã sử dụng máy bơm, hồ chứa và các công trình thủy lợi, nên cảm giác mong chờ từng trận mưa không còn giống trước.
Thông qua nghi lễ, ký ức ấy được tái hiện bằng ống bương, hạt giống, cây cầu mưa, bài cúng và hành trình ra mó nước. Đây là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử sản xuất, phương thức sử dụng tài nguyên và khả năng thích ứng của cư dân miền núi.
Củng cố quan hệ cộng đồng
Lễ cầu mưa tập hợp nhiều gia đình quanh một mối quan tâm chung. Người có thực phẩm góp thực phẩm, người biết đan làm đồ lễ, người thuộc bài cúng đảm nhiệm nghi thức, người trẻ chuẩn bị văn nghệ. Sự phân công ấy làm nổi bật nguyên tắc nương tựa lẫn nhau.
Trong bối cảnh lao động trẻ rời bản đi học hoặc làm việc xa, lễ hội còn là dịp trở về, gặp gỡ họ hàng và kết nối với quê hương. Tuy nhiên, giá trị đoàn kết chỉ được duy trì khi cộng đồng địa phương thực sự tham gia quyết định, thay vì trở thành người đứng ngoài một chương trình do đơn vị khác tổ chức.
Bảo tồn tiếng nói và văn học truyền khẩu
Bài cúng cầu mưa chứa những từ ngữ liên quan đến đất, nước, cây trồng, thần linh và lịch sử bản mường. Một số từ có thể ít xuất hiện trong giao tiếp hằng ngày. Vì thế, việc ghi âm, phiên âm và dịch nghĩa bài cúng có ý nghĩa đối với bảo tồn ngôn ngữ.
Các lời hát, câu đối đáp và truyền thuyết cũng là một phần của kho tàng văn học dân gian. Chúng không nên chỉ được chép thành văn bản, bởi nhịp điệu, cách ngân giọng và bối cảnh trình diễn đều góp phần tạo nên ý nghĩa.
Truyền dạy kỹ năng thủ công và nghệ thuật
Cây nghi lễ, con chim, con ve, linh vật bằng tre giấy, trang phục, khăn, đồ đựng nước và nhạc cụ đều đòi hỏi những kỹ năng cụ thể. Lễ hội tạo ra nhu cầu để các kỹ năng ấy tiếp tục được thực hành.
Nếu đồ lễ được mua sẵn hoặc thay bằng sản phẩm trang trí công nghiệp, kỹ năng đan lát và tạo hình có thể mất dần. Bảo tồn tốt cần chú ý đến người làm ra vật phẩm, chứ không chỉ giữ lại sản phẩm cuối cùng.
Giáo dục ý thức về môi trường
Lễ cầu mưa nhắc con người rằng nước là điều kiện của sự sống. Thông điệp này vẫn có ý nghĩa trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và suy giảm nguồn nước.
Tuy nhiên, không nên gán cho nghi lễ những khẩu hiệu môi trường hoàn toàn mới rồi cho rằng đó là nội dung nguyên thủy. Cách phù hợp hơn là xuất phát từ những quan niệm bản địa về sự tôn trọng nguồn nước, sau đó đối thoại với kiến thức bảo vệ môi trường hiện đại.
Giá trị của tục cầu mưa trong đời sống hiện nay
Ngày nay, con người có dự báo khí tượng, hệ thống thủy lợi, máy bơm và nhiều biện pháp kỹ thuật để ứng phó hạn hán. Dù vậy, tục cầu mưa không vì thế mất hết ý nghĩa.
Nghi lễ giúp cộng đồng nhớ lại lịch sử của mình, hiểu giá trị của nước và duy trì những mối quan hệ xã hội mà đời sống hiện đại dễ làm suy yếu. Trong vòng xòe, người già và người trẻ cùng hiện diện; trong mâm lễ, sản vật của nhiều gia đình được đặt cạnh nhau; trong lời cúng, tiếng nói của cha ông tiếp tục được vang lên.
Tục cầu mưa còn gợi ra một bài học quan trọng: con người không thể sống tách khỏi tự nhiên. Công nghệ có thể giúp dẫn nước và dự báo thời tiết, nhưng không thể thay thế hoàn toàn rừng, đất, sông suối và sự cân bằng sinh thái.
Giá trị ấy càng trở nên rõ ràng trước những biến động khí hậu. Các đợt hạn, mưa lớn bất thường và suy giảm nguồn nước cho thấy nhu cầu thích ứng không chỉ là vấn đề của một bản làng. Từ một nghi lễ địa phương, người xem có thể suy ngẫm về trách nhiệm chung đối với môi trường.
Tuy nhiên, để tục cầu mưa tiếp tục sống, cộng đồng không thể chỉ biểu diễn lại quá khứ. Di sản cần được trao truyền trong gia đình, trường học, câu lạc bộ văn hóa và hoạt động sản xuất. Người trẻ cần được quyền sáng tạo, nhưng sự sáng tạo phải bắt đầu từ hiểu biết về truyền thống.
Tục cầu mưa của người Thái được hình thành từ đời sống nông nghiệp, trong hoàn cảnh con người phụ thuộc sâu sắc vào mưa, nguồn nước và sự điều hòa của tự nhiên. Qua lời cúng, cây nghi lễ, ống bương, hạt giống, lễ vật, múa xòe và những hoạt động cộng đồng, người dân bày tỏ ước mong ruộng đồng tươi tốt, bản làng bình an và các gia đình cùng vượt qua khó khăn.
Mỗi địa phương có thể lưu giữ một phiên bản riêng. Lễ cầu mưa của người Thái trắng ở Mộc Châu, Xến Xó Phốn ở Yên Châu và những thực hành tại các vùng khác cần được nhìn nhận trong bối cảnh cụ thể, không nên gộp thành một khuôn mẫu duy nhất.
Nghi lễ không phải phương pháp khoa học tạo ra mưa và cũng không thể thay thế các giải pháp bảo vệ nguồn nước, thủy lợi hay thích ứng khí hậu. Giá trị lâu dài của tục lệ nằm ở ký ức nông nghiệp, tiếng nói dân tộc, kỹ năng thủ công, nghệ thuật trình diễn, tinh thần tương trợ và thái độ tôn trọng tự nhiên.
Bảo tồn tục cầu mưa vì thế không phải chỉ là dựng lại một cây nghi lễ hay tổ chức một ngày hội. Điều quan trọng hơn là giữ được người thực hành, tri thức bản địa, không gian văn hóa và quyền quyết định của cộng đồng. Khi những yếu tố ấy còn được trân trọng, lời cầu mưa của người Thái vẫn có thể tiếp tục vang lên như một lời nhắc nhở nhân văn về mối quan hệ gắn bó giữa con người, bản làng và nguồn nước nuôi dưỡng sự sống.
