Tìm hiểu các quy định căn bản của Công giáo về đức tin, phụng vụ, bí tích, hôn nhân, ăn chay và đời sống tín hữu hằng ngày.
Khi nhắc đến những quy định của đạo Công giáo, nhiều người thường nghĩ ngay đến việc đi lễ ngày Chủ nhật, ăn chay, kiêng thịt, xưng tội, không được ly hôn hoặc phải tổ chức hôn lễ trong nhà thờ. Những điều này có cơ sở trong giáo lý và kỷ luật của Giáo hội, nhưng chưa phản ánh đầy đủ đời sống của một người Công giáo.
Công giáo không chỉ là một hệ thống những điều được làm và không được làm. Theo cách hiểu của Giáo hội, các giới răn, giáo luật và quy định phụng vụ nhằm hướng dẫn tín hữu xây dựng mối tương quan với Thiên Chúa, tôn trọng phẩm giá con người, sống có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Vì vậy, việc tuân giữ quy định không nên tách rời khỏi lương tâm, lòng yêu thương, sự tự do và tinh thần hoán cải.
Bài viết trình bày những quy định căn bản thường gặp trong đời sống người Công giáo, đồng thời phân biệt giữa giáo huấn đức tin, luật luân lý, giáo luật chung và những hướng dẫn mục vụ có thể thay đổi tùy từng quốc gia hoặc giáo phận.
Nên gọi là đạo Công giáo hay đạo Thiên Chúa?
Trong giao tiếp hằng ngày tại Việt Nam, nhiều người sử dụng các cách gọi như “đạo Thiên Chúa”, “Thiên Chúa giáo” hoặc “đạo Công giáo” để chỉ cùng một cộng đồng. Tuy nhiên, xét về thuật ngữ, “Công giáo” là tên gọi chính xác hơn khi nói về Giáo hội Công giáo Rôma.
“Kitô giáo” là khái niệm rộng, chỉ các truyền thống tôn giáo đặt niềm tin vào Đức Giêsu Kitô. Trong Kitô giáo có Công giáo, Chính Thống giáo, các hệ phái Tin Lành và một số cộng đồng Kitô hữu khác. Bởi vậy, gọi Công giáo là “đạo Thiên Chúa” không hẳn sai trong ngôn ngữ dân gian, nhưng có thể gây nhầm lẫn rằng chỉ người Công giáo mới tin vào Thiên Chúa.
Trong bài viết này, tên gọi “Công giáo” được sử dụng để bảo đảm rõ nghĩa và phù hợp với cách gọi chính thức của cộng đồng tôn giáo này tại Việt Nam.
“Quy định” trong Công giáo gồm những gì?
Không phải mọi quy định của Công giáo đều có cùng nguồn gốc, ý nghĩa và mức độ ràng buộc. Có thể phân biệt thành một số tầng chính.
Giáo huấn dựa trên Kinh Thánh và đức tin
Đây là những nội dung nền tảng như niềm tin vào Thiên Chúa, các giáo huấn của Đức Giêsu, Mười Điều Răn, điều răn yêu thương và những nguyên tắc luân lý liên quan đến phẩm giá con người.
Người Công giáo coi đây không đơn thuần là quy ước của một tổ chức mà là những định hướng căn bản cho đời sống đức tin.
Giáo lý Hội Thánh Công giáo
Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo trình bày có hệ thống các nội dung về tín điều, phụng vụ, bí tích, luân lý và cầu nguyện. Giáo lý giúp giải thích tại sao Giáo hội đưa ra một giáo huấn hoặc kỷ luật cụ thể.
Giáo lý liệt kê hành vi bị cấm và phân tích mục đích tích cực của đời sống Kitô hữu. Chẳng hạn, điều răn không giết người cấm sát hại và đòi hỏi tôn trọng sự sống, tránh hận thù, bảo vệ người yếu thế và xây dựng hòa bình.
Giáo luật
Giáo luật là hệ thống luật điều chỉnh tổ chức và sinh hoạt của Giáo hội. Giáo luật quy định quyền và nghĩa vụ của tín hữu, việc cử hành bí tích, tổ chức giáo phận và giáo xứ, đời sống giáo sĩ, hôn nhân Công giáo, tài sản Giáo hội và thủ tục giải quyết các vấn đề nội bộ.
Giáo luật không thay thế luật dân sự. Người Công giáo vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ công dân và tuân thủ pháp luật của quốc gia nơi mình sinh sống.
Quy định phụng vụ
Các quy định phụng vụ hướng dẫn cách cử hành thánh lễ, các bí tích, giờ kinh và những nghi thức chính thức của Giáo hội. Chúng giúp duy trì sự trang nghiêm và tính thống nhất trong đời sống thờ phượng.
Một số tập tục đạo đức như lần chuỗi Mân Côi, dâng hoa, đi đàng Thánh Giá hoặc hành hương được khuyến khích, nhưng không phải lúc nào cũng là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi tín hữu.
Nguyên tắc cao nhất là yêu mến Thiên Chúa và yêu thương con người
Theo giáo huấn Công giáo, toàn bộ đời sống luân lý được quy tụ trong hai điều căn bản: yêu mến Thiên Chúa và yêu người thân cận như chính mình.
Điều này có nghĩa việc giữ đạo không thể chỉ được đánh giá bằng số lần tham dự nghi lễ. Một người thường xuyên đi lễ nhưng gian dối, xúc phạm người khác, bỏ mặc cha mẹ hoặc bất công với người lao động thì chưa thể coi là đã sống trọn vẹn tinh thần Công giáo.
Ngược lại, đức tin được thể hiện bằng đời sống cụ thể: tôn trọng sự thật, tha thứ, phục vụ người nghèo, chăm sóc gia đình, bảo vệ sự sống, sống công bằng và có trách nhiệm với cộng đồng.
Mười Điều Răn được Giáo hội nhìn nhận như những định hướng dẫn con người đến đời sống tự do và có trách nhiệm, chứ không đơn thuần là bảng liệt kê các hình phạt.
Mười Điều Răn trong Công giáo
Cách diễn đạt Mười Điều Răn có thể khác nhau đôi chút giữa các bản giáo lý, nhưng nội dung chính được chia thành hai nhóm: bổn phận đối với Thiên Chúa và bổn phận đối với tha nhân.
Thờ phượng một Thiên Chúa
Người Công giáo được dạy đặt niềm tin và sự thờ phượng nơi Thiên Chúa, không tôn một con người, vật thể, tiền bạc, quyền lực hoặc thế lực huyền bí lên vị trí tuyệt đối.
Điều này cũng liên quan đến thái độ đối với bói toán, gọi hồn, bùa chú và các hình thức tìm kiếm quyền lực siêu nhiên. Giáo hội không phủ nhận giá trị văn hóa của mọi phong tục dân gian, nhưng phản đối việc lệ thuộc vào mê tín, dùng nghi thức để gây hại hoặc tin rằng một vật thể có quyền năng tự động chi phối vận mệnh.
Tôn kính danh Thiên Chúa
Tín hữu không được sử dụng danh Thiên Chúa để thề gian, lừa dối, nguyền rủa hoặc biện minh cho hành vi sai trái.
Việc cầu nguyện nhân danh Thiên Chúa phải gắn với sự chân thành. Người Công giáo cũng không được lợi dụng tôn giáo để trục lợi, đe dọa người khác hoặc tự nhận có quyền năng thiêng liêng mà mình không có.
Giữ ngày của Chúa
Ngày Chủ nhật giữ vị trí đặc biệt vì đây là ngày cộng đoàn Công giáo tưởng niệm sự phục sinh của Đức Giêsu Kitô. Tín hữu có nghĩa vụ tham dự thánh lễ vào ngày Chủ nhật và các ngày lễ buộc được quy định tại địa phương.
Ngoài việc tham dự thánh lễ, ngày Chủ nhật còn được dành cho gia đình, nghỉ ngơi hợp lý, cầu nguyện, làm việc bác ái và chăm sóc đời sống tinh thần.
Giáo luật không cấm tuyệt đối mọi công việc trong ngày Chủ nhật. Những công việc cần thiết cho gia đình, y tế, an ninh, giao thông, phục vụ cộng đồng hoặc những hoàn cảnh chính đáng vẫn có thể được thực hiện. Điều cần tránh là để công việc hoặc giải trí làm mất hoàn toàn ý nghĩa thờ phượng, nghỉ ngơi và sum họp của ngày này.
Quy định khi rước lễ
Rước lễ là việc tín hữu đón nhận Mình Thánh Chúa trong thánh lễ. Đây là một trong những thực hành quan trọng nhất của đời sống Công giáo.
Người rước lễ phải là người đã được rửa tội, đã được chuẩn bị và không bị giáo luật ngăn cản. Trẻ em thường phải học giáo lý, hiểu biết phù hợp về bí tích và được chuẩn bị trước khi rước lễ lần đầu.
Trước khi rước lễ, tín hữu phải giữ chay Thánh Thể ít nhất một giờ, nghĩa là không dùng thức ăn và đồ uống, ngoại trừ nước lã và thuốc. Khoảng thời gian được tính trước lúc rước lễ, không nhất thiết từ lúc thánh lễ bắt đầu.
Người cao tuổi, người bệnh và người chăm sóc họ có thể được áp dụng những quy định phù hợp hơn theo giáo luật.
Khi tiến lên rước lễ, tín hữu cần giữ thái độ trang nghiêm, không chen lấn, nói chuyện hoặc sử dụng điện thoại. Cách nhận lễ trên lưỡi hay trên tay được thực hiện theo quy định phụng vụ và hướng dẫn của Giáo hội địa phương. Giáo luật hiện hành quy định thời gian chay Thánh Thể thông thường là ít nhất một giờ trước khi rước lễ.
Quy định về hôn nhân Công giáo
Hôn nhân là lĩnh vực có nhiều quy định khiến người ngoài Công giáo hoặc các đôi chuẩn bị kết hôn quan tâm.
Hôn nhân phải dựa trên sự tự do
Sự ưng thuận tự do của hai người kết hôn là yếu tố không thể thiếu. Một hôn nhân bị ép buộc nghiêm trọng, có sự lừa dối liên quan đến những vấn đề căn bản hoặc thiếu khả năng đảm nhận nghĩa vụ hôn nhân có thể phát sinh vấn đề về tính thành sự.
Cha mẹ có thể góp ý nhưng không có quyền ép con kết hôn với người mình lựa chọn. Giáo luật cũng nhìn nhận quyền của mỗi tín hữu được tự do lựa chọn bậc sống.
Đặc tính một vợ một chồng và bền vững
Theo quan niệm Công giáo, hôn nhân là sự kết hợp chung thủy giữa một người nam và một người nữ, hướng đến lợi ích của đôi vợ chồng và việc sinh thành, giáo dục con cái.
Một hôn nhân bí tích đã được cử hành thành sự và hoàn hợp được nhìn nhận là bền vững cho đến khi một người qua đời.
Giáo hội phân biệt giữa ly thân, ly hôn dân sự và tuyên bố hôn nhân vô hiệu. Trong trường hợp có bạo lực hoặc nguy hiểm nghiêm trọng, người phối ngẫu có thể rời khỏi nơi chung sống để bảo vệ bản thân và con cái. Giáo hội không buộc nạn nhân phải tiếp tục sống trong môi trường bị bạo hành.
Tuyên bố hôn nhân vô hiệu không phải là “ly hôn Công giáo”. Đây là kết luận của tòa án Giáo hội rằng ngay từ thời điểm kết hôn đã thiếu một yếu tố thiết yếu để hình thành hôn nhân thành sự.
Người Công giáo phải cử hành hôn nhân theo thể thức Giáo hội
Thông thường, khi ít nhất một bên là người Công giáo, hôn nhân phải được cử hành trước người có thẩm quyền của Giáo hội và các nhân chứng theo thể thức giáo luật.
Đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước tạo ra hiệu lực dân sự nhưng không tự động thay thế nghi thức hôn phối Công giáo. Ngược lại, cử hành nghi thức tôn giáo cũng không thay thế nghĩa vụ đăng ký kết hôn theo pháp luật Việt Nam.
Các đôi cần thực hiện cả trách nhiệm dân sự và trách nhiệm tôn giáo phù hợp với hoàn cảnh của mình.
