Tìm hiểu đạo Công giáo, Kitô giáo và cách gọi “đạo Thiên Chúa”; điểm giống, khác và cách dùng thuật ngữ chính xác trong tiếng Việt.
Trong đời sống hằng ngày ở Việt Nam, nhiều người dùng các cách gọi “đạo Công giáo”, “đạo Thiên Chúa”, “Thiên Chúa giáo” và “Kitô giáo” như thể chúng hoàn toàn giống nhau. Thực tế, các từ này có quan hệ với nhau nhưng phạm vi nghĩa không hoàn toàn trùng khít. Nếu chỉ nói trong giao tiếp dân gian, “đạo Thiên Chúa” thường được hiểu là đạo Công giáo. Nhưng khi viết bài nghiên cứu, học thuật hoặc cần phân biệt các truyền thống tôn giáo, cách gọi ấy dễ gây nhầm lẫn.
Cách diễn đạt chính xác hơn là: Công giáo là một truyền thống lớn trong Kitô giáo; Kitô giáo là tên gọi rộng hơn dành cho các cộng đồng đặt đức tin nơi Đức Giêsu Kitô, trong đó có Công giáo, Chính Thống giáo và nhiều truyền thống Tin Lành. Cụm từ “đạo Thiên Chúa” trong tiếng Việt lại là cách gọi thông dụng, không phải một tên phân loại chuẩn để gom mọi tôn giáo tin vào một Thiên Chúa.
Đạo Công giáo và đạo Thiên Chúa có phải là một?
Nếu một người Việt nói “gia đình tôi theo đạo Thiên Chúa” thì trong rất nhiều trường hợp họ đang muốn nói gia đình theo Công giáo. Vì vậy, trong giao tiếp thông thường, hai cách gọi có thể được dùng thay cho nhau mà người nghe vẫn hiểu.
Tuy nhiên, xét về thuật ngữ, không nên khẳng định “đạo Thiên Chúa” là tên chính thức đồng nghĩa tuyệt đối với Công giáo. Giáo hội Công giáo tự gọi mình là Công giáo, còn từ “Kitô giáo” dùng cho phạm vi rộng hơn. “Thiên Chúa” là danh từ chỉ Thiên Chúa trong truyền thống Công giáo và cũng xuất hiện trong nhiều văn bản Kitô giáo tiếng Việt, chứ không phải tên riêng của một hệ phái.
Vì thế, khi viết tiêu đề, phân loại chuyên mục hoặc giải thích lịch sử tôn giáo, nên dùng “Công giáo” khi nói riêng về Roman Catholicism và “Kitô giáo” khi nói chung về các truyền thống Kitô hữu.
“Công giáo” nghĩa là gì?
Từ “Công giáo” trong tiếng Việt tương ứng với “Catholic”. Gốc Hy Lạp của từ này mang nghĩa “phổ quát” hay “theo toàn thể”. Trong lịch sử Kitô giáo, tính từ “catholic” đã được dùng từ rất sớm để nói về tính phổ quát của Hội Thánh. Ngày nay, khi viết “Giáo hội Công giáo” với tư cách tên riêng, người ta thường chỉ Giáo hội hiệp thông với Giám mục Rôma, tức Giáo hoàng.
Giáo hội Công giáo có hệ thống giáo lý, phụng vụ, bí tích, giáo luật và cơ cấu phẩm trật riêng. Người Công giáo tuyên xưng Đức Giêsu Kitô là Con Thiên Chúa và Đấng Cứu Độ, tin vào Thiên Chúa Ba Ngôi và tiếp nhận Kinh Thánh trong đời sống đức tin của Giáo hội.
Ở Việt Nam, “đạo Công giáo” là cách gọi rõ ràng, trung tính và phù hợp nhất khi muốn nói riêng về cộng đồng Công giáo.
“Đạo Thiên Chúa” là cách gọi từ đâu?
Trong tiếng Việt, “Thiên Chúa” là một danh xưng lâu đời chỉ Thiên Chúa trong truyền thống Công giáo. Trong giao tiếp dân gian, vì cộng đồng Công giáo là nhóm Kitô hữu hiện diện sớm và đông đảo ở nhiều vùng, người dân quen gọi Công giáo là “đạo Thiên Chúa”, “đạo Chúa” hoặc đơn giản là “bên đạo”. Những cách gọi này đi vào khẩu ngữ, ca dao, văn chương và ngôn ngữ đời sống.
Do thói quen ngôn ngữ ấy, một người nói “nhà thờ đạo Thiên Chúa” thường đang nói đến nhà thờ Công giáo, dù về mặt học thuật cách gọi “nhà thờ Công giáo” chính xác hơn. Tương tự, “người có đạo” ở một số vùng có thể được hiểu mặc định là người Công giáo, nhưng về nghĩa chung thì một người theo bất kỳ tôn giáo nào cũng là người có tôn giáo.
Điều quan trọng là phân biệt ngôn ngữ đời thường với thuật ngữ phân loại. Một cách gọi quen miệng không nhất thiết sai trong giao tiếp, nhưng có thể không đủ chính xác khi dùng trong bài nghiên cứu.
“Thiên Chúa giáo” có phải tên chung của các tôn giáo thờ một Thiên Chúa?
Không nên dùng theo cách đó. Trong một số sách báo cũ, “Thiên Chúa giáo” từng được dùng khá rộng, đôi khi để chỉ Kitô giáo hoặc Công giáo. Nhưng nếu lấy cụm từ này làm nhãn chung cho Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo thì dễ gây nhầm lẫn vì mỗi truyền thống có tên gọi, lịch sử và cách tự nhận diện riêng.
Trong nghiên cứu tôn giáo, khi muốn nói đến Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo, người ta có thể nói đây là các tôn giáo độc thần có nguồn gốc Abraham hoặc các truyền thống Abraham. Cách phân loại này vẫn cần giải thích cẩn thận, nhưng rõ hơn việc gọi tất cả là “Thiên Chúa giáo”.
Đặc biệt, người Do Thái không tự gọi tôn giáo của mình là “đạo Thiên Chúa” theo cách người Việt thường dùng cho Công giáo, và người Hồi giáo cũng có tên gọi riêng là Islam/Hồi giáo. Tôn trọng tên tự nhận của từng cộng đồng là nguyên tắc quan trọng khi viết về tôn giáo.
Đạo Công giáo có phải bắt nguồn từ Do Thái giáo không?
Câu trả lời cần có sắc thái. Kitô giáo xuất hiện trong bối cảnh Do Thái ở thế kỷ I. Đức Giêsu, các tông đồ và cộng đoàn môn đệ đầu tiên đều gắn với đời sống Do Thái. Kinh Thánh của Kitô giáo tiếp nhận các sách của truyền thống Israel làm Cựu Ước, và rất nhiều khái niệm căn bản của Kitô giáo chỉ có thể hiểu khi đặt trong bối cảnh ấy.
Tuy nhiên, sau những thế kỷ đầu, Kitô giáo phát triển thành một truyền thống tôn giáo riêng, lan rộng trong thế giới Hy-La và nhiều nền văn hóa khác. Do Thái giáo rabbi cũng phát triển theo tiến trình lịch sử của mình. Vì vậy, nói Công giáo ngày nay đơn giản là “một nhánh của Do Thái giáo” sẽ bỏ qua một lịch sử tách biệt rất dài.
Cách diễn đạt thận trọng hơn là: Kitô giáo có nguồn gốc lịch sử trong môi trường Do Thái cổ đại và có mối liên hệ Kinh Thánh sâu sắc với Do Thái giáo, nhưng hai truyền thống hiện nay là hai tôn giáo riêng biệt.
Công giáo có phải là nhánh đầu tiên của Kitô giáo?
Lịch sử Kitô giáo thời kỳ đầu phức tạp hơn cách chia “nhánh” hiện đại. Cộng đoàn Kitô hữu ban đầu hình thành quanh các tông đồ và lan ra nhiều thành phố của Đế quốc Rôma. Trong những thế kỷ đầu, các Giáo hội địa phương vừa có sự hiệp thông vừa có khác biệt về ngôn ngữ, nghi lễ và truyền thống thần học.
Cuộc ly khai Đông – Tây thường được gắn mốc năm 1054, dù quá trình xa cách diễn ra lâu dài. Sau đó, Kitô giáo Tây phương và Đông phương phát triển rõ nét thành Công giáo và Chính Thống giáo. Đến thế kỷ XVI, cuộc Cải cách dẫn đến sự hình thành và phát triển của nhiều truyền thống Tin Lành.
Do đó, khi nói về Công giáo, không nên mô tả theo kiểu một tôn giáo hoàn toàn mới xuất hiện sau các nhánh khác. Giáo hội Công giáo tự hiểu mình có sự liên tục với Hội Thánh thời các tông đồ; các truyền thống Chính Thống giáo cũng khẳng định sự tiếp nối tông truyền. Cách trình bày lịch sử cần tôn trọng cách tự hiểu của từng truyền thống.
Công giáo, Chính Thống giáo và Tin Lành giống nhau ở điểm nào?
Dù khác biệt đáng kể, các truyền thống Kitô giáo chính thống lịch sử chia sẻ nhiều nền tảng: tin vào Đức Giêsu Kitô, sử dụng Kinh Thánh, cử hành phép rửa và cầu nguyện nhân danh Thiên Chúa. Công giáo và Chính Thống giáo có nhiều điểm gần nhau về bí tích, phụng vụ và truyền thống tông truyền, dù không hiệp thông hoàn toàn.
Các cộng đồng Tin Lành rất đa dạng, nhưng nhìn chung đặc biệt nhấn mạnh thẩm quyền của Kinh Thánh và đức tin cá nhân nơi Đức Kitô. Nhiều Giáo hội Tin Lành tuyên xưng tín điều Ba Ngôi và các tín biểu Kitô giáo cổ điển, trong khi cách hiểu về bí tích, chức thánh và cơ cấu Giáo hội có thể khác Công giáo.
Vì sự đa dạng này, cụm “đạo Thiên Chúa” không đủ để giúp người đọc biết đang nói về truyền thống nào.
Cách trả lời ngắn gọn nhất
Nếu ai hỏi “Đạo Công giáo và đạo Thiên Chúa có phải là một không?”, có thể trả lời: trong cách nói phổ biến ở Việt Nam, “đạo Thiên Chúa” thường được dùng để chỉ Công giáo, nên hai cách gọi thường được hiểu là một trong giao tiếp. Nhưng về thuật ngữ, “Công giáo” là tên chính xác hơn; còn “Kitô giáo” là phạm vi rộng bao gồm Công giáo, Chính Thống giáo và nhiều truyền thống Tin Lành.
