Tìm hiểu năm phụng vụ Công giáo với Mùa Vọng, Giáng Sinh, Thường Niên, Chay và Phục Sinh: thời gian, ý nghĩa, màu lễ phục và cách sống.
Năm phụng vụ Công giáo là cách Hội Thánh cử hành mầu nhiệm Đức Giêsu Kitô trong suốt một chu kỳ năm, từ việc mong đợi Chúa đến, mừng Giáng Sinh, bước vào thời gian Thường Niên, sống Mùa Chay, cử hành cao điểm là Tam Nhật Vượt Qua và Mùa Phục Sinh, rồi tiếp tục đời sống môn đệ trong Mùa Thường Niên. Theo cách phân chia thông dụng của nghi lễ Rôma, năm phụng vụ có năm mùa chính: Mùa Vọng, Mùa Giáng Sinh, Mùa Thường Niên, Mùa Chay và Mùa Phục Sinh.
Một số sơ đồ cũ tại Việt Nam tách “Mùa Hiển Linh” thành một mùa riêng hoặc gọi “Mùa Quanh Năm” như một mùa nằm sau Giáng Sinh. Cách diễn đạt đó có thể xuất phát từ cách dạy giáo lý hoặc truyền thống trình bày trước đây, nhưng trong lịch phụng vụ Rôma hiện hành, Hiển Linh là một lễ nằm trong Mùa Giáng Sinh; còn “Mùa Quanh Năm” là cách gọi cũ/phổ thông của Mùa Thường Niên.
Năm phụng vụ có mấy mùa?
Trong cách phân chia của lịch phụng vụ Rôma, có năm mùa: Mùa Vọng, Mùa Giáng Sinh, Mùa Thường Niên, Mùa Chay và Mùa Phục Sinh. Mùa Thường Niên xuất hiện thành hai giai đoạn: một giai đoạn sau Mùa Giáng Sinh và trước Mùa Chay; giai đoạn còn lại sau Mùa Phục Sinh cho đến trước Chúa nhật thứ nhất Mùa Vọng.
Vì Mùa Thường Niên bị chia làm hai đoạn nên một số người có cảm giác năm phụng vụ có sáu mùa. Thực tế, đó vẫn là cùng một Mùa Thường Niên, tiếp nối số thứ tự các tuần.
Mầu nhiệm Vượt Qua là trung tâm của năm phụng vụ
Dù nhiều người quen chú ý đặc biệt tới Giáng Sinh, trong phụng vụ Công giáo, mầu nhiệm Vượt Qua – cuộc khổ nạn, cái chết và sự phục sinh của Đức Kitô – là trung tâm và cao điểm. Mỗi Chúa nhật là ngày cộng đoàn cử hành sự phục sinh của Chúa; lễ Phục Sinh là cao điểm hằng năm.
Mùa Chay chuẩn bị cho cao điểm này; Tam Nhật Vượt Qua cử hành trực tiếp cuộc khổ nạn, cái chết và phục sinh; Mùa Phục Sinh kéo dài niềm vui Vượt Qua trong năm mươi ngày. Nhìn từ cấu trúc ấy, năm phụng vụ không phải chuỗi lễ hội ngang nhau mà có một trục thần học rõ ràng.
Mùa Vọng là gì?
Mùa Vọng là thời gian chuẩn bị mừng lễ Giáng Sinh và đồng thời hướng lòng người tín hữu tới việc Đức Kitô sẽ lại đến. Mùa này gồm bốn Chúa nhật, bắt đầu từ Chúa nhật thứ nhất Mùa Vọng và kết thúc trước phần cử hành lễ Giáng Sinh.
Nửa đầu Mùa Vọng nhấn mạnh niềm hy vọng cánh chung và sự tỉnh thức; những ngày gần Giáng Sinh tập trung rõ hơn vào các biến cố chuẩn bị cho việc Chúa Giêsu giáng sinh. Các bài đọc phụng vụ thường có hình ảnh ngôn sứ, lời mời gọi tỉnh thức và nhân vật Gioan Tẩy Giả.
Màu phụng vụ của Mùa Vọng
Màu chủ đạo là tím, biểu hiện tinh thần chuẩn bị, tỉnh thức và hoán cải. Tuy nhiên, sắc thái Mùa Vọng khác Mùa Chay: Mùa Vọng mang niềm hy vọng vui tươi của việc chờ đợi Đấng Cứu Thế, trong khi Mùa Chay nhấn mạnh sám hối và chuẩn bị Vượt Qua.
Chúa nhật III Mùa Vọng, gọi là Chúa nhật Gaudete, có thể dùng màu hồng để diễn tả niềm vui khi lễ Giáng Sinh đã gần. Không phải mọi giáo xứ đều có lễ phục màu hồng, nên dùng màu tím vẫn hợp phụng vụ.
Vòng lá Mùa Vọng có ý nghĩa gì?
Vòng lá Mùa Vọng là một việc đạo đức và biểu tượng phổ biến, không phải thành phần bắt buộc tạo nên Mùa Vọng. Thường có bốn cây nến tương ứng bốn Chúa nhật; mỗi tuần thắp thêm một nến. Vòng xanh và ánh sáng tăng dần gợi niềm hy vọng và sự chuẩn bị.
Các tên gọi cụ thể cho từng nến như “Hy vọng, Bình an, Niềm vui, Tình yêu” có thể hữu ích trong giáo dục đức tin nhưng không phải một quy định phụng vụ phổ quát buộc mọi nơi phải dùng giống nhau.
Mùa Giáng Sinh bắt đầu và kết thúc khi nào?
Mùa Giáng Sinh bắt đầu với việc cử hành lễ Chúa Giáng Sinh và kéo dài qua các lễ gắn với mầu nhiệm Nhập Thể. Theo lịch Rôma hiện hành, mùa này kết thúc với lễ Chúa Giêsu chịu Phép Rửa. Vì ngày lễ chịu Phép Rửa thay đổi tùy năm, không nên nói Mùa Giáng Sinh luôn kết thúc ngày 31/1 hoặc một ngày dương lịch cố định.
Trong Mùa Giáng Sinh có các lễ quan trọng như Thánh Gia, Đức Maria Mẹ Thiên Chúa, Chúa Hiển Linh và Chúa Giêsu chịu Phép Rửa. Cấu trúc này cho thấy Giáng Sinh không chỉ là ngày 25/12 mà là cả một mùa phụng vụ suy niệm mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể và tỏ mình.
Màu phụng vụ của Mùa Giáng Sinh
Màu chính là trắng, có thể dùng vàng trong một số nơi, biểu thị niềm vui, ánh sáng và vinh quang. Màu sắc này phù hợp với các lễ của Chúa và nhiều lễ vui mừng khác trong năm.
Việc trang trí hang đá, cây thông và đèn là truyền thống văn hóa – đạo đức phổ biến; phụng vụ chính thức vẫn tập trung vào Thánh lễ, Lời Chúa và các kinh nguyện của mùa.
Màu xanh của Mùa Thường Niên
Màu chủ đạo là xanh lá cây. Màu xanh thường được giải thích như biểu tượng của sự sống và tăng trưởng. Điều này phù hợp với ý nghĩa sống đức tin bền bỉ qua những tuần không thuộc các mùa cao điểm.
Tuy nhiên, trong Mùa Thường Niên vẫn có các lễ trọng, lễ kính và lễ nhớ với màu phụng vụ khác. Vì vậy, thấy linh mục mặc trắng hoặc đỏ vào một ngày trong Mùa Thường Niên không có nghĩa lịch bị “sai màu”.
Ý nghĩa của việc xức tro
Tro nhắc con người về thân phận hữu hạn và lời mời gọi hoán cải. Khi xức tro, thừa tác viên sử dụng một trong những công thức phụng vụ mời gọi sám hối hoặc nhớ tới thân phận bụi tro. Nghi thức không phải “bùa hộ mệnh”, cũng không có nghĩa ai nhận nhiều tro hơn sẽ được nhiều ơn hơn.
Việc xức tro mở đầu một hành trình, không phải kết thúc việc sám hối. Giá trị Mùa Chay nằm ở sự biến đổi đời sống qua cầu nguyện, chay tịnh và bác ái.
Màu phụng vụ của Mùa Chay
Màu chủ đạo là tím. Chúa nhật IV Mùa Chay, gọi là Laetare, có thể dùng màu hồng. Trong mùa này, cách trang trí bàn thờ và âm nhạc phụng vụ thường tiết chế hơn để phù hợp tinh thần sám hối.
Không nên đồng nhất Mùa Chay với buồn bã. Mục đích là trở về với Thiên Chúa và chuẩn bị cho niềm vui Phục Sinh. Sám hối Kitô giáo có chiều hướng hy vọng chứ không phải tự hành hạ.
Màu phụng vụ của Mùa Phục Sinh
Màu chủ đạo là trắng, biểu thị niềm vui và vinh quang. Trong lễ Hiện Xuống sử dụng màu đỏ, biểu tượng của Chúa Thánh Thần và lửa.
Nến Phục Sinh giữ vị trí nổi bật trong mùa. Sau lễ Hiện Xuống, nến thường được đặt gần giếng Rửa tội và được dùng trong các nghi thức như Rửa tội và an táng, liên hệ đời người Kitô hữu với mầu nhiệm Phục Sinh.
Màu sắc phụng vụ có ý nghĩa gì?
Màu lễ phục giúp diễn tả tính chất của ngày cử hành. Trắng gắn với niềm vui và vinh quang; đỏ gắn với Chúa Thánh Thần, cuộc khổ nạn và các vị tử đạo; xanh dùng trong Mùa Thường Niên; tím dùng trong Mùa Vọng và Mùa Chay; hồng có thể dùng hai Chúa nhật đặc biệt Gaudete và Laetare.
Ngoài ra còn có những quy định và tập quán cụ thể. Không nên biến màu sắc thành bói toán hoặc “màu may mắn”. Chúng là ngôn ngữ biểu tượng của phụng vụ.
Mùa Thường Niên có phải thời gian “nghỉ” giữa các lễ?
Không. Đây là thời gian quan trọng để đào sâu đời sống môn đệ. Các bài Tin Mừng theo tuần dẫn cộng đoàn qua lời giảng, phép lạ và hành trình của Đức Giêsu. Nếu chỉ chú ý Mùa Vọng và Mùa Chay, người tín hữu bỏ lỡ phần lớn năm phụng vụ.
Đời sống đức tin cũng giống vậy: không phải chỉ có những đỉnh cao lễ hội mà còn là sự trung thành trong ngày thường. Mùa Thường Niên diễn tả rất rõ chiều kích này.
