Tìm hiểu nguồn gốc, thủy đình, quân rối, kỹ thuật trình diễn và giá trị văn hóa độc đáo của nghệ thuật múa rối nước Việt Nam.
Giữa mặt ao phẳng lặng, những quân rối bằng gỗ bất ngờ xuất hiện, lướt đi, quay tròn, cày ruộng, đánh cá, múa rồng hay đua thuyền trong tiếng trống, tiếng mõ và lời hát rộn ràng. Phía sau tấm mành của thủy đình, các nghệ nhân ngâm mình trong nước, sử dụng hệ thống sào, dây và máy điều khiển để tạo nên một thế giới vừa quen thuộc, vừa kỳ ảo. Đó là múa rối nước – một hình thức sân khấu dân gian đặc sắc được hình thành và nuôi dưỡng trong không gian văn hóa làng quê vùng châu thổ Bắc Bộ.
Múa rối nước không chỉ đem lại tiếng cười. Trong từng trò diễn còn có hình ảnh của ruộng đồng, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, tín ngưỡng, lịch sử và ước vọng về cuộc sống yên vui. Quân rối tuy không thể biểu lộ cảm xúc bằng nét mặt như diễn viên thật, nhưng qua chuyển động, âm nhạc và sự phối hợp của cả phường rối, chúng lại có khả năng kể những câu chuyện gần gũi bằng một ngôn ngữ giàu hình ảnh.
Múa rối nước là gì?
Múa rối nước là một loại hình sân khấu trong đó quân rối hoạt động trên mặt nước dưới sự điều khiển của người biểu diễn. Người nghệ nhân thường đứng phía sau tấm mành che của buồng trò, điều khiển con rối thông qua những hệ thống cơ học được bố trí dưới mặt nước.
Tên gọi “múa rối nước” phản ánh ba thành tố cơ bản:
- “Rối” là những nhân vật được tạo hình bằng gỗ hoặc vật liệu phù hợp, đại diện cho con người, con vật, linh vật hay các hình tượng trong truyện kể.
- “Múa” có nghĩa là thực hiện động tác múa theo nghĩa hẹp và chỉ toàn bộ quá trình làm cho quân rối chuyển động, diễn trò và kể chuyện.
- “Nước” vừa là sân khấu, vừa là môi trường kỹ thuật, đồng thời tạo nên hiệu quả thẩm mỹ riêng của loại hình.
Không nên hiểu múa rối nước đơn giản là đưa rối cạn xuống ao để biểu diễn. Cấu tạo quân rối, máy điều khiển, cách tổ chức sân khấu và phương pháp phối hợp giữa nghệ nhân với mặt nước đều được phát triển riêng. Một quân rối dùng trên cạn khó có thể chuyển động thích hợp trên nước nếu không được thiết kế lại phần đế, trọng tâm và cơ cấu điều khiển.
Trong sân khấu thông thường, diễn viên xuất hiện trực tiếp trước khán giả. Ở múa rối nước, nghệ nhân gần như hoàn toàn ẩn mình. Khán giả chỉ nhìn thấy quân rối nổi trên mặt ao, trong khi người tạo ra chuyển động lại đứng sau mành. Chính sự giấu kín ấy làm nên cảm giác bất ngờ: con rối có thể đột ngột nổi lên, biến mất, phun nước, phun khói, rẽ sóng hoặc xoay chuyển mà người xem khó nhận ra cơ chế vận hành.
Múa rối nước cũng là một loại hình nghệ thuật tổng hợp. Một buổi diễn có thể kết hợp:
- Nghệ thuật tạo hình và điêu khắc quân rối.
- Nghề mộc, nghề sơn và kỹ thuật làm máy.
- Kỹ thuật điều khiển trên mặt nước.
- Âm nhạc dân gian, lời hát và lời giáo trò.
- Văn học truyền khẩu, truyện kể và tích diễn.
- Không gian kiến trúc của thủy đình.
- Phong tục, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.
Bởi vậy, giá trị của múa rối nước không nằm ở một con rối riêng lẻ hay một màn biểu diễn đơn lẻ. Giá trị ấy được tạo nên bởi cả một hệ thống tri thức, kỹ năng, ký ức và quan hệ cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nguồn gốc của nghệ thuật múa rối nước
Chưa thể xác định chính xác thời điểm ra đời
Đến nay, chưa có đủ tư liệu để khẳng định một năm, một làng hay một cá nhân duy nhất đã sáng tạo ra múa rối nước. Các cách lý giải thường gặp chủ yếu dựa trên bia ký, sử liệu, đặc điểm môi trường và ký ức truyền nghề của các phường rối.
Một số công trình nghiên cứu cho rằng nghệ thuật rối nước đã hình thành từ khá sớm trong xã hội Việt Nam và phát triển rõ nét vào thời Lý. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thời điểm loại hình bắt đầu xuất hiện với thời điểm có tư liệu thành văn ghi nhận. Một hình thức diễn xướng dân gian có thể đã tồn tại trong cộng đồng trước khi được ghi chép trong bia đá hoặc sử sách.
Vì vậy, cách diễn đạt thận trọng hơn là: múa rối nước có lịch sử lâu đời, ít nhất đã phát triển đáng kể vào thời Lý, nhưng quá trình hình thành ban đầu có thể diễn ra sớm hơn và chưa được xác định đầy đủ.
Bia Sùng Thiện Diên Linh và dấu vết thời Lý
Một tư liệu thường được nhắc đến khi nghiên cứu lịch sử múa rối nước là bia Sùng Thiện Diên Linh, dựng năm 1121 tại chùa Đọi, nay thuộc khu vực núi Đọi ở Hà Nam. Nội dung bia có đoạn mô tả một cuộc trình diễn trên nước với những hình tượng như rùa, tiên nữ và các chuyển động kỳ ảo dùng để chúc tụng nhà vua.
Giới nghiên cứu xem đoạn mô tả này là một cứ liệu quan trọng cho thấy nghệ thuật trình diễn trên mặt nước dưới thời Lý đã đạt trình độ tương đối phát triển. Màn diễn có vật thể chuyển động và kết hợp âm thanh, lời ca, hình tượng trang trí và hiệu ứng bất ngờ.
Tuy nhiên, không nên suy diễn rằng tấm bia đã ghi lại đầy đủ một chương trình múa rối nước giống hệt các phường rối hiện nay. Hình thức sân khấu, quân rối và kỹ thuật biểu diễn đã biến đổi trong suốt nhiều thế kỷ. Giá trị của tư liệu bia ký nằm ở việc xác nhận sự hiện diện sớm của một loại hình trình diễn cơ học trên mặt nước trong đời sống văn hóa thời Lý.
Không gian văn hóa của múa rối nước
Làng quê châu thổ Bắc Bộ
Không gian truyền thống của múa rối nước tập trung chủ yếu ở vùng châu thổ Bắc Bộ. Nhiều phường rối từng tồn tại tại các làng thuộc Hà Nội, Bắc Ninh, khu vực xứ Đông, Thái Bình, Nam Định và một số địa phương lân cận.
Mỗi làng có điều kiện lịch sử và cách truyền nghề khác nhau. Có nơi lập phường rối gắn với hội đình, có nơi biểu diễn tại ao chùa, có nơi lưu giữ những trò riêng không truyền cho người ngoài. Vì vậy, dù cùng sử dụng mặt nước và có nhiều tiết mục tương tự, các phường rối không hoàn toàn giống nhau.
Một số tên tuổi thường được nhắc đến trong lịch sử rối nước dân gian gồm Đào Thục, Đồng Ngư, Nguyên Xá, Đông Các, Bồ Dương, An Liệt và Bùi Thượng. Tên gọi, địa giới và hình thức tổ chức của các địa phương đã có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nhưng ký ức về phường rối vẫn gắn với tên làng truyền thống.
Ao làng và trung tâm sinh hoạt cộng đồng
Ao làng không chỉ là nơi chứa nước. Trong cấu trúc làng Việt cổ truyền, ao có thể nằm gần đình, chùa, đền, miếu hoặc khu cư trú. Khi dựng buồng trò giữa ao, tổ chức biểu diễn và tập trung người xem quanh bờ, mặt nước trở thành một không gian cộng đồng đặc biệt.
Người xem không nhất thiết ngồi theo hàng ghế như trong nhà hát. Họ có thể đứng trên bờ, sân đình, đường làng hoặc các vị trí cao xung quanh ao. Không khí buổi diễn hòa vào tiếng nói cười, tiếng trống hội, cờ quạt và sinh hoạt của lễ hội.
Sân khấu ấy mở về nhiều phía và có quan hệ trực tiếp với cảnh quan làng quê. Ánh sáng tự nhiên, gió, mặt nước, cây cối và kiến trúc xung quanh đều tham gia vào cảm nhận của người xem. Đây là điều mà sân khấu trong nhà khó có thể tái tạo nguyên vẹn.
Sân khấu thủy đình – biểu tượng của rối nước
Thủy đình là gì?
Thủy đình là kiến trúc được dựng trên mặt nước để phục vụ biểu diễn rối. Công trình thường có hình dáng gợi liên tưởng đến mái đình làng, với phần mái, cột, mành che và các trang trí như cờ, quạt, lọng hoặc hình tượng linh vật.
Phần phía sau tấm mành là buồng trò, nơi nghệ nhân đứng điều khiển quân rối. Phần mặt nước phía trước là sân khấu chính. Khán giả không nhìn thấy đầy đủ cơ cấu phía sau, nhờ đó cảm giác bí ẩn của trò diễn được duy trì.
Không phải mọi phường rối trong lịch sử đều sở hữu một thủy đình cố định. Ở nhiều nơi, buồng trò có thể được dựng tạm bằng tre, nứa, lá hoặc vật liệu sẵn có rồi tháo dỡ sau buổi diễn. Những thủy đình kiên cố còn tồn tại thường gắn với các không gian đình, chùa hay khu vực sinh hoạt cộng đồng quan trọng.
Ngày nay, thủy đình cũng có thể được xây trong khuôn viên nhà hát, bảo tàng, khu du lịch hoặc trung tâm văn hóa. Kích thước và vật liệu có thể thay đổi, nhưng cấu trúc cơ bản vẫn nhằm che giấu người điều khiển và tạo một khoảng mặt nước thích hợp cho quân rối hoạt động.
Tấm mành ngăn hai thế giới
Tấm mành của thủy đình có chức năng tương tự phông hậu, nhưng ý nghĩa của nó đặc biệt hơn. Phía trước mành là thế giới của quân rối, ánh sáng và tiếng cười. Phía sau mành là không gian lao động nặng nhọc, nơi nghệ nhân phải giữ thăng bằng, điều khiển sào, phối hợp với đồng đội và xử lý những sự cố kỹ thuật.
Quân rối thường đi ra sân khấu bằng cách luồn qua chân mành, trượt ngầm dưới nước rồi nổi lên hoặc xuất hiện qua các khoảng mở. Khi tiết mục kết thúc, chúng lại trở về phía sau theo đường tương tự.
Sự phân chia ấy tạo nên một nguyên tắc quan trọng của nghệ thuật rối: người biểu diễn lùi vào bóng tối để nhân vật được sống. Tài năng của nghệ nhân không thể hiện bằng gương mặt hay trang phục của chính mình mà bằng chuyển động của vật thể do mình điều khiển.
