Khám phá đền tướng quân Hoàng Lục ở Đình Phong, Cao Bằng: lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội và giá trị văn hóa biên cương.
Giữa không gian núi rừng và những xóm bản bên dòng Quây Sơn ở vùng biên giới Cao Bằng, đền tướng quân Hoàng Lục là nơi cộng đồng địa phương tưởng nhớ một thủ lĩnh người Tày được lưu truyền là có công chống quân Tống, bảo vệ vùng biên cương Đại Việt dưới triều Lý. Quy mô ngôi đền không lớn, kiến trúc tương đối mộc mạc, nhưng ý nghĩa của di tích lại vượt ra ngoài phạm vi một cơ sở thờ tự thông thường.
Trong ký ức của người dân Đình Phong, Hoàng Lục không chỉ là một nhân vật quân sự. Ông còn đại diện cho truyền thống gắn bó với quê hương, tinh thần đoàn kết của cộng đồng các dân tộc và ý thức gìn giữ từng vùng đất nơi biên giới. Ngày hội tưởng niệm ông vì thế vừa mang tính tín ngưỡng, vừa là dịp gặp gỡ cộng đồng, trao truyền lịch sử địa phương và khơi dậy trách nhiệm bảo vệ quê hương.
Tuy nhiên, tiểu sử Hoàng Lục hiện chủ yếu được biết đến qua tư liệu địa phương, hồ sơ di tích và truyền kể dân gian. Một số chi tiết trong các bản kể chưa hoàn toàn thống nhất với niên đại lịch sử phổ quát. Khi tìm hiểu đền Hoàng Lục, cần phân biệt giữa những thông tin đã được cơ quan quản lý xác nhận, ký ức thờ phụng của cộng đồng và những tình tiết còn cần tiếp tục khảo cứu.
Đền tướng quân Hoàng Lục ở đâu?
Đền Hoàng Lục tọa lạc trên đồi Đoỏng Lình, tên gọi được người địa phương giải thích là “đồi thiêng”, thuộc khu vực xóm Đoỏng Luông – Chi Choi, xã Đình Phong, tỉnh Cao Bằng. Một số văn bản và cổng thông tin địa phương hiện ghi địa danh này là “Đỏng Luông – Chi Choi”; đây là khác biệt về cách ghi âm địa danh Tày, không phải hai địa điểm riêng biệt.
Theo địa giới hành chính trước ngày 1/7/2025, địa điểm này thuộc xã Đình Phong, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Bởi vậy, phần lớn tài liệu và cách gọi quen thuộc vẫn sử dụng tên “đền Hoàng Lục ở Đình Phong, Trùng Khánh”.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 và việc vận hành chính quyền địa phương hai cấp, xã Đình Phong mới được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của bốn xã cũ gồm Đình Phong, Ngọc Côn, Ngọc Khê và Phong Nặm. Địa chỉ hành chính hiện nay của di tích được ghi theo ba cấp địa danh là xóm Đoỏng Luông – Chi Choi, xã Đình Phong, tỉnh Cao Bằng, không còn thành phần “huyện Trùng Khánh” trong địa chỉ chính thức.
Vì sao tên Trùng Khánh vẫn thường được sử dụng?
Tên Trùng Khánh đã gắn lâu dài với không gian lịch sử, văn hóa và du lịch của khu vực phía đông tỉnh Cao Bằng. Đối với người dân và du khách, “Trùng Khánh” là tên một đơn vị hành chính cũ và là cách nhận diện cả một vùng cảnh quan bên sông Quây Sơn, từ khu vực trung tâm Trùng Khánh đến Đình Phong, Đàm Thủy, thác Bản Giốc và các bản làng biên giới.
Do đó, tiêu đề “Đền tướng quân Hoàng Lục ở Đình Phong, Trùng Khánh, Cao Bằng” vẫn có giá trị định vị về mặt lịch sử và địa lý. Tuy nhiên, trong phần giới thiệu địa chỉ hiện tại nên ghi rõ xã Đình Phong, tỉnh Cao Bằng để tránh nhầm lẫn sau thay đổi hành chính.
Tướng quân Hoàng Lục là ai?
Trong truyền thống thờ phụng ở Đình Phong, Hoàng Lục được tôn xưng là An Biên tướng quân, một thủ lĩnh người Tày sống vào thế kỷ XI, dưới thời nhà Lý. Ông được kể là sinh trưởng tại vùng Lũng Đính, châu Thượng Lang, tương ứng với khu vực Đình Phong ngày nay.
Các tư liệu giới thiệu di tích thường mô tả Hoàng Lục là người thông minh, am hiểu binh pháp, có tính khảng khái, trọng nghĩa và được cộng đồng tín nhiệm. Khi còn trẻ, ông được cử làm thổ tù, cai quản cư dân trong vùng. Danh xưng “thổ tù” trong bối cảnh lịch sử miền núi thời trung đại chỉ người đứng đầu một địa phương hoặc cộng đồng, vừa quản lý dân cư, vừa có trách nhiệm huy động lực lượng và giữ gìn an ninh vùng biên.
Hoàng Lục trong bối cảnh vùng biên thời Lý
Thế kỷ XI là giai đoạn địa bàn Cao Bằng và vùng giáp Quảng Tây có vị trí quan trọng. Đây không phải một đường biên khép kín theo quan niệm hành chính hiện đại mà là không gian cư trú đan xen của nhiều cộng đồng Tày, Nùng và các nhóm nói ngôn ngữ Tai. Các thủ lĩnh địa phương có ảnh hưởng đáng kể đối với việc quản lý dân cư, kiểm soát đường giao thông, bảo vệ sản vật và tổ chức lực lượng quân sự.
Triều đình nhà Lý thực hiện nhiều chính sách nhằm gắn kết các thủ lĩnh miền núi với nhà nước trung ương. Trong chiến tranh, lực lượng của các châu, động vùng biên có lợi thế am hiểu địa hình rừng núi, đường sông, lối mòn và tập quán sinh hoạt của cư dân hai bên biên giới.
Truyền thống địa phương đặt Hoàng Lục trong bối cảnh ấy. Ông được xem là một thủ lĩnh đã huy động quân dân bản địa tham gia bảo vệ châu Quảng Nguyên và vùng đông bắc Đại Việt trong cuộc chiến Tống – Lý cuối thế kỷ XI.
Vai trò được lưu truyền trong cuộc kháng chiến chống Tống
Theo hồ sơ giới thiệu di tích và những câu chuyện phổ biến tại Cao Bằng, Hoàng Lục tham gia chiến đấu trong cuộc kháng chiến chống quân Tống dưới thời vua Lý Nhân Tông. Một số bản kể cho rằng ông đưa lực lượng vùng cao phối hợp với quân nhà Lý đánh sang đất Tống trong chiến dịch “tiên phát chế nhân” năm 1075, sau đó tiếp tục tổ chức đánh tập kích, quấy rối hậu phương khi quân Tống tiến vào Đại Việt.
Các tư liệu địa phương còn gắn ông với Lưu Kỷ, thủ lĩnh giữ châu Quảng Nguyên, một khu vực có ý nghĩa chiến lược trên đường tiến quân từ phương Bắc. Nhờ công lao chống ngoại xâm và bảo vệ vùng biên, Hoàng Lục được truyền tụng là đã được triều đình phong tước An Biên tướng quân, giao trấn giữ một vùng rộng lớn từ Cao Bằng đến Lạng Sơn ngày nay.
Kiến trúc đền Hoàng Lục
So với nhiều đền thờ nổi tiếng ở đồng bằng Bắc Bộ, đền Hoàng Lục có quy mô nhỏ và hình thức giản dị. Chính sự mộc mạc ấy lại phản ánh khá rõ điều kiện tự nhiên, kỹ thuật xây dựng và đời sống của cư dân miền núi Cao Bằng.
Bố cục hình chữ Nhị
Các tư liệu mô tả đền gồm hai nếp nhà cấp bốn được bố trí song song, tạo thành mặt bằng gần giống chữ Nhị trong chữ Hán. Tổng diện tích xây dựng khoảng hơn 100 m².
Bố cục chữ Nhị thường tạo nên hai lớp không gian: công trình phía trước phục vụ việc chuẩn bị lễ, tiếp đón hoặc hành lễ chung; công trình phía sau là nơi đặt ban thờ chính. Tại đền Hoàng Lục, cách tổ chức này tạo sự phân định giữa không gian bên ngoài và khu vực thờ tự trang nghiêm.
Cửa đền quay về hướng nam. Hướng mở này giúp công trình đón ánh sáng và tránh một phần gió lạnh mùa đông, đồng thời phù hợp với quan niệm kiến trúc truyền thống của người Việt và nhiều cộng đồng vùng núi phía Bắc.
Mái ngói âm dương và bộ khung tre, gỗ
Đền được lợp ngói âm dương, loại ngói gồm các viên úp và ngửa đan xen. Kiểu lợp này phổ biến ở các công trình truyền thống vùng Đông Bắc, có khả năng thoát nước khá tốt trong điều kiện mưa nhiều.
Hệ vì kèo sử dụng gỗ, tre và những vật liệu sẵn có tại địa phương. Trải qua quá trình tu sửa, một số cấu kiện có thể đã được thay thế, nhưng dáng dấp chung của ngôi đền vẫn giữ sự gần gũi với kiến trúc nhà truyền thống.
Mái thấp, tường dày và không gian khép kín giúp công trình thích ứng với khí hậu miền núi, nơi mùa đông thường lạnh và có độ ẩm cao. Kiến trúc không hướng đến sự đồ sộ mà chú trọng độ bền, khả năng che chắn và sự trang nghiêm cần thiết của một nơi thờ tự.
Lễ hội Đền Hoàng Lục
Lễ hội Đền Hoàng Lục hiện được tổ chức theo ngày truyền thống là 28 tháng Hai âm lịch hằng năm. Đây là dịp chính quyền, người dân Đình Phong, con em xa quê và du khách cùng tưởng nhớ công lao của An Biên tướng quân Hoàng Lục.
Ngày 28/2 âm lịch là mốc lễ hội thường niên. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, vì vậy người dự hội cần theo dõi thông báo chính thức của UBND xã Đình Phong hoặc ban tổ chức, không nên lấy lịch dương của năm trước để áp dụng cho năm sau. Các thông tin năm 2025 và 2026 đều xác nhận lễ hội tiếp tục được duy trì vào ngày truyền thống này.
Lễ hội xưa và sự thay đổi theo thời gian
Theo ký ức được ghi nhận tại địa phương, trước đây người dân có thể tổ chức nghi lễ tại đền hai lần trong năm.
Dịp đầu năm diễn ra vào khoảng rằm tháng Giêng, với lễ vật như lợn, gà, xôi và rượu. Người dân cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, sản xuất thuận lợi, bản làng bình yên. Sau mùa thu hoạch, cộng đồng lại chọn ngày thích hợp để dâng lễ tạ ơn.
Về sau, hoạt động tưởng niệm được tập trung vào ngày 28/2 âm lịch, tạo thành lễ hội chính thức có sự tham gia tổ chức của địa phương. Sự thay đổi này cho thấy lễ hội truyền thống không hoàn toàn bất biến mà được điều chỉnh theo điều kiện xã hội, khả năng tổ chức và nhu cầu của cộng đồng.
Phần lễ
Tùy chương trình của từng năm, phần lễ thường có các hoạt động như:
- Chuẩn bị và rước lễ vật vào khu vực đền.
- Dâng hương tưởng niệm Hoàng Lục.
- Đọc văn tế hoặc diễn văn ôn lại thân thế, công lao của vị tướng.
- Tế thánh theo nghi thức của cộng đồng.
- Đại diện các xóm, dòng họ và đoàn thể lần lượt dâng lễ.
- Cầu nguyện cho đất nước thanh bình, nhân dân đoàn kết, bản làng phát triển.
Lễ vật truyền thống có thể gồm xôi, gà, thịt lợn, rượu, hoa quả và những sản vật do người dân chuẩn bị. Một số xóm từng cùng làm lợn quay để dâng tại đền.
Ý nghĩa của lễ vật không nằm ở giá trị vật chất hay sự phô trương. Đó là biểu hiện của lòng tưởng nhớ, sự đóng góp chung và tinh thần cùng nhau chăm lo việc làng. Người dự lễ không nhất thiết phải chuẩn bị mâm lễ lớn; một nén hương, bó hoa hoặc thái độ thành kính đã phù hợp với không gian di tích.
Giá trị lịch sử và văn hóa của đền Hoàng Lục
Ghi nhớ vai trò của cư dân miền núi trong lịch sử dân tộc
Khi nói về các cuộc kháng chiến thời Lý, lịch sử phổ thông thường tập trung vào vua, tướng lĩnh triều đình và những trận đánh lớn. Đền Hoàng Lục giúp mở rộng góc nhìn đến vai trò của thủ lĩnh và cư dân địa phương ở miền núi.
Họ là những người am hiểu địa hình, trực tiếp sinh sống tại khu vực có chiến sự và chịu trách nhiệm bảo vệ gia đình, ruộng nương, đường giao thông cùng các bản làng. Sự đóng góp của họ là một bộ phận của lịch sử bảo vệ đất nước, dù không phải nhân vật nào cũng được ghi chép đầy đủ trong chính sử.
Phản ánh bản sắc văn hóa Tày ở Cao Bằng
Hoàng Lục được cộng đồng ghi nhớ là một thủ lĩnh người Tày. Cách tổ chức lễ hội, lễ vật, dân ca, trò chơi và kiến trúc tường trình của ngôi đền đều gắn với môi trường văn hóa vùng Đông Bắc.
Ở đây, tín ngưỡng thờ người có công không tồn tại tách biệt mà hòa vào đời sống bản làng. Người dân cùng bảo vệ đền, góp lễ, tham dự hội, kể lại lịch sử và coi vị tướng được thờ như một thành viên đặc biệt của quê hương.
Đền vì thế là nơi lưu giữ một phần ký ức của người Tày về nguồn gốc, địa vực cư trú và vai trò của cộng đồng trong lịch sử.
Biểu tượng văn hóa nơi biên cương
Đền Hoàng Lục nằm gần biên giới Việt Nam – Trung Quốc. Trong tâm thức người dân, hình tượng vị tướng trấn giữ biên ải gắn trực tiếp với trách nhiệm bảo vệ chủ quyền và giữ gìn cuộc sống bình yên.
Ý nghĩa ấy vẫn có giá trị trong xã hội ngày nay, nhưng được thể hiện bằng những hành động phù hợp với thời bình: chấp hành pháp luật biên giới, không tiếp tay cho xuất nhập cảnh trái phép, bảo vệ đường biên và cột mốc, phát triển sinh kế ổn định, giữ gìn đoàn kết giữa các dân tộc.
Như vậy, việc tưởng nhớ Hoàng Lục hướng về một cuộc chiến xa xưa và khuyến khích người dân sống có trách nhiệm với địa phương hôm nay.
