Tìm hiểu đặc điểm tạo hình, ý nghĩa biểu tượng và dấu ấn của rồng thời Trần trong kiến trúc, điêu khắc, gốm cùng mỹ thuật Việt Nam.
Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, hình tượng rồng không ngừng biến đổi theo hoàn cảnh chính trị, tư tưởng, tôn giáo và quan niệm thẩm mỹ của từng thời kỳ. Nếu rồng thời Lý thường gây ấn tượng bởi thân hình thanh mảnh, đường uốn mềm mại và vẻ đẹp nhẹ nhàng thì rồng thời Trần có xu hướng trở nên khỏe khoắn, chắc gọn và giàu sức chuyển động hơn.
Sự thay đổi ấy không chỉ là khác biệt về đường nét trang trí. Hình tượng rồng thời Trần còn phản ánh một giai đoạn Đại Việt củng cố quốc gia, phát triển văn hóa và trải qua những cuộc chiến tranh bảo vệ đất nước. Trên các cánh cửa gỗ, vật liệu kiến trúc bằng đất nung, đồ gốm, đồ đồng và những bộ phận trang trí cung điện, chùa tháp, rồng vừa biểu thị quyền uy, vừa góp phần tạo nên không gian linh thiêng của kiến trúc.
Bối cảnh hình thành nghệ thuật rồng thời Trần
Nhà Trần tồn tại từ năm 1225 đến năm 1400, kế tiếp trực tiếp vương triều Lý. Đây là giai đoạn Đại Việt tiếp tục xây dựng một nhà nước quân chủ độc lập, đồng thời đạt được nhiều thành tựu về quân sự, văn hóa, kiến trúc, tôn giáo và nghệ thuật.
Do kế thừa nền tảng từ thời Lý, mỹ thuật thời Trần không hình thành bằng một sự đoạn tuyệt hoàn toàn. Trong nhiều hiện vật thuộc giai đoạn đầu nhà Trần, người xem vẫn có thể nhận ra những đường nét mềm mại, bố cục hình lá đề và cách tạo thân rồng gần với phong cách thời Lý. Tuy nhiên, cùng với thời gian, hình tượng rồng dần mang những đặc điểm mới: thân chắc hơn, khúc uốn ít và rộng hơn, đầu ngẩng mạnh, móng vuốt rõ, vây, sừng hoặc vảy được thể hiện nổi bật hơn trên một số loại hình.
Sự phát triển của Phật giáo cũng tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật thời Trần. Nhiều vua, quý tộc và thành viên hoàng gia tham gia xây dựng, tu bổ chùa tháp. Sự ra đời và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm gắn với Trần Nhân Tông càng làm cho kiến trúc Phật giáo trở thành một bộ phận quan trọng của đời sống tinh thần thời kỳ này.
Bởi vậy, rồng thời Trần không xuất hiện riêng trong môi trường cung đình. Hình tượng này còn được đưa vào các công trình tôn giáo, đồ thờ, vật liệu kiến trúc và nhiều loại hình mỹ thuật khác.
Rồng thời Trần là gì?
Rồng thời Trần có thể được hiểu là những hình tượng rồng được sáng tạo, chế tác hoặc sử dụng trong khoảng thế kỷ XIII–XIV, dưới thời nhà Trần. Chúng xuất hiện trên nhiều chất liệu như gỗ, đá, đất nung, gốm, kim loại và có mặt trong cả kiến trúc cung đình lẫn kiến trúc Phật giáo.
Tuy nhiên, không nên xem rồng thời Trần là một mẫu hình duy nhất, bất biến trong suốt gần hai thế kỷ. Đặc điểm của rồng có thể khác nhau tùy theo niên đại, chất liệu, vị trí trang trí, kỹ thuật chế tác và chức năng của hiện vật.
Một hình rồng chạm trên cánh cửa gỗ sẽ có cách tổ chức đường nét khác với đầu rồng đất nung đặt trên mái kiến trúc. Rồng trên đồ đồng lại có quy mô, độ nổi và cách xử lý chi tiết khác với rồng chạm trên đá. Những tác phẩm thuộc đầu thời Trần cũng thường giữ nhiều nét của thời Lý hơn các tác phẩm xuất hiện vào giai đoạn sau.
Vì vậy, để nhận diện một hình tượng rồng thời Trần, cần xem xét đồng thời niên đại khảo cổ, bối cảnh phát hiện, chất liệu, kỹ thuật và đặc điểm tạo hình, thay vì chỉ dựa vào một chi tiết như số móng hoặc hình dáng thân rồng.
Đặc điểm tạo hình của rồng thời Trần
Thân rồng khỏe và chắc hơn
Một trong những xu hướng dễ nhận thấy là thân rồng thời Trần thường tạo cảm giác chắc khỏe hơn so với rồng thời Lý. Thân có thể vẫn dài và uốn lượn nhưng các khúc uốn thường rộng hơn, số lần chuyển khúc giảm xuống và khoảng cách giữa các đoạn thân trở nên thoáng hơn.
Trên một số hiện vật, thân rồng hình tròn, mập dần ở phần trước rồi thu nhỏ về phía đuôi. Đường uốn không còn quá đều đặn như một dải lụa mà tạo thành những chuyển động mạnh, có điểm nhấn rõ ràng.
Tuy nhiên, đặc điểm này không xuất hiện giống nhau trên mọi tác phẩm. Bộ cánh cửa chùa Phổ Minh là một ví dụ cho thấy rồng thời Trần vẫn có thể mang thân trơn, tương đối thon và không thể hiện vảy. Điều đó chứng tỏ phong cách thời Trần vừa kế thừa truyền thống cũ, vừa phát triển thêm nhiều biến thể mới.
Các khúc uốn rộng và có sức chuyển động
Rồng thời Lý thường được thể hiện với nhiều khúc uốn nhỏ, đều và liên tục. Sang thời Trần, các khúc uốn có xu hướng giãn ra, rõ nhịp hơn và tạo cảm giác rồng đang chuyển mình trong một không gian rộng.
Trên các mảng chạm, thân rồng có thể cuộn thành hình tròn, hình chữ S hoặc dạng gần giống yên ngựa. Có tác phẩm thể hiện thân rồng thắt lại ở một số vị trí rồi phình ra, thường được gọi là kiểu “thắt túi”.
Những biến đổi ấy làm cho hình tượng rồng mềm mại và có sức nặng và độ căng. Người xem cảm nhận được chuyển động của một linh vật đang bay lên, cuộn mình hoặc vươn đầu giữa mây lửa.
Đầu rồng ngẩng cao
Đầu rồng thời Trần thường được thể hiện trong tư thế ngẩng lên hoặc hướng về một biểu tượng nằm ở trung tâm bố cục. Miệng có thể há, hàm rõ, mắt mở và phần mõm được tạo nổi tương đối mạnh.
Bờm, râu và mào lửa thường kéo dài về phía sau hoặc cuộn theo những dải mây. Cách tạo hình này khiến phần đầu trở thành điểm tập trung thị giác của toàn bộ tác phẩm.
Ở một số hình rồng, sừng, tai, vây hoặc hàng vảy được thể hiện rõ hơn so với thời Lý. Những chi tiết ấy làm tăng vẻ mạnh mẽ và uy nghi, nhưng không phải tác phẩm nào cũng có đầy đủ tất cả các đặc điểm trên.
Rồng thời Trần khác rồng thời Lý như thế nào?
Mỹ thuật thời Trần kế thừa trực tiếp mỹ thuật thời Lý nên ranh giới giữa hai phong cách không phải lúc nào cũng rõ ràng. Đặc biệt, những tác phẩm thuộc cuối thế kỷ XII và đầu thế kỷ XIII có thể mang đồng thời đặc điểm của cả hai thời kỳ.
Nhìn chung, rồng thời Lý thường có thân dài, nhỏ, trơn nhẵn, uốn thành nhiều khúc đều và mềm như dải lụa. Phần đầu thanh, mào và bờm kéo dài, tổng thể thiên về vẻ nhẹ nhàng, tinh tế.
Rồng thời Trần có xu hướng giảm bớt số khúc uốn, thân đầy hơn, đầu lớn hơn và chuyển động mạnh hơn. Vảy, vây, sừng hoặc móng vuốt có thể được nhấn rõ, tạo cảm giác vững chắc và khỏe khoắn.
Nếu rồng thời Lý thường gợi một vẻ đẹp thanh thoát, gần với mây, nước và tinh thần Phật giáo thì rồng thời Trần có thêm sắc thái mạnh mẽ, cương nghị. Dù vậy, không nên đối lập hai phong cách một cách tuyệt đối. Nhiều hình rồng thời Trần vẫn giữ thân trơn, đường nét mềm và bố cục lá đề vốn phát triển mạnh từ thời Lý.
Sự khác biệt hợp lý nhất nên được hiểu là sự chuyển biến về xu hướng thẩm mỹ: từ thanh mảnh, liên tục và uyển chuyển sang cô đọng, chắc khỏe và giàu sức chuyển động hơn.
Vai trò của rồng trong tổng thể kiến trúc
Rồng thời Trần không phải một hình trang trí được gắn tùy tiện lên công trình. Vị trí của hình tượng thường liên quan đến chức năng kiến trúc và cách tổ chức không gian.
Trên mái, rồng làm nổi bật đường bờ và tạo hướng chuyển động lên cao. Trên cửa, rồng đánh dấu lối đi vào không gian trang trọng. Trên bậc thềm hoặc chân tảng, linh vật gắn với nền móng, sự vững chắc và ranh giới giữa các khu vực.
Khi xuất hiện theo cặp, rồng tạo trục đối xứng, hướng sự chú ý vào trung tâm. Trung tâm ấy có thể là hoa sen, mặt trời, mặt nguyệt hoặc một biểu tượng thiêng khác.
Như vậy, hình rồng vừa có giá trị biểu tượng, vừa tham gia trực tiếp vào nhịp điệu thị giác của công trình. Đường uốn của thân rồng có thể nối tiếp đường cong mái; mây lửa làm tăng cảm giác bay lên; sóng nước tạo đường nền cho toàn bộ bố cục.
