Khám phá Miếu Xà Thần ở An Khê, di tích gắn với Tây Sơn Thượng đạo, truyền thuyết rắn thần và lễ cúng dân gian địa phương.
Nằm bên tuyến Quốc lộ 19, gần cửa ngõ đèo An Khê, Miếu Xà Thần là một địa điểm tín ngưỡng nhỏ bé nhưng chứa đựng nhiều lớp ký ức của vùng Tây Sơn Thượng đạo. Ngôi miếu không nổi bật bởi quy mô kiến trúc đồ sộ mà được biết đến qua những câu chuyện lưu truyền về nghĩa quân Tây Sơn, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và hình tượng rắn thần xuất hiện trước giờ đoàn quân tiến xuống vùng đồng bằng.
Trong ký ức của người dân địa phương, Miếu Xà vừa là nơi thờ một vị thần gắn với tự nhiên, vừa là dấu mốc nhắc nhớ thời kỳ ba anh em Tây Sơn xây dựng lực lượng ở miền thượng đạo. Hai mạch tưởng niệm ấy hòa quyện với nhau, tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt: lịch sử được lưu giữ bên cạnh truyền thuyết, còn niềm tin dân gian được đặt trong mối quan hệ với lòng biết ơn tiền nhân và ước vọng bình an của cộng đồng.
Tuy nhiên, những câu chuyện về rắn dâng long đao hay Nguyễn Nhạc chém rắn lấy máu tế cờ chủ yếu thuộc hệ thống truyền thuyết địa phương. Khi tìm hiểu Miếu Xà Thần, cần phân biệt những dữ kiện đã được ghi nhận về phong trào Tây Sơn với các huyền tích được truyền miệng qua nhiều thế hệ. Chính sự phân biệt này giúp người đọc hiểu đúng giá trị của ngôi miếu mà không biến truyền thuyết thành sự kiện lịch sử đã được chứng minh.
Miếu Xà Thần hiện nay ở đâu?
Miếu Xà, còn được người dân gọi là Miếu Xà Thần, nằm tại khu vực thôn Thượng An, xã Cửu An, tỉnh Gia Lai, ở gần Quốc lộ 19 và đầu đèo An Khê. Trong nhiều bài báo, sách giới thiệu và hồ sơ được lập trước tháng 7 năm 2025, địa chỉ của miếu thường được ghi là thôn Thượng An 2, xã Song An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai.
Sự khác nhau này xuất phát từ việc sắp xếp lại đơn vị hành chính. Theo Nghị quyết số 1664/NQ-UBTVQH15, toàn bộ diện tích và dân số của các xã Tú An, Xuân An, Song An và Cửu An được sắp xếp để thành lập xã Cửu An mới. Chính quyền tại các đơn vị mới chính thức hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025. Vì vậy, địa danh xã Song An và thị xã An Khê trong những tư liệu cũ cần được hiểu là địa chỉ trước khi sắp xếp.
Có thể ghi địa chỉ theo hai cách để người đọc dễ tra cứu:
Địa chỉ hiện tại: thôn Thượng An, xã Cửu An, tỉnh Gia Lai.
Địa chỉ trước ngày 1 tháng 7 năm 2025: thôn Thượng An 2, xã Song An, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai.
Tên gọi “Miếu Xà Thần ở An Khê” vẫn được sử dụng phổ biến bởi An Khê là một địa danh hành chính cũ, đồng thời là tên của cả vùng văn hóa, địa lý và lịch sử nằm ở cửa ngõ phía đông Tây Nguyên. Đèo An Khê, thung lũng An Khê và không gian Tây Sơn Thượng đạo đã gắn bó với nhau trong nhận thức của cư dân từ lâu đời.
Vị trí gần Quốc lộ 19 khiến Miếu Xà khá thuận tiện để tiếp cận. Tuy nhiên, đây trước hết là một nơi thờ tự và một điểm thuộc khu vực bảo vệ di tích. Người đến tham quan nên chú ý biển chỉ dẫn tại chỗ, không tùy tiện dừng xe dưới lòng đường và không làm ảnh hưởng đến giao thông trên tuyến quốc lộ.
Miếu Xà thuộc Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo
Miếu Xà không phải một điểm thờ tự tồn tại biệt lập. Ngôi miếu là một thành phần của cụm di tích gồm Miếu Xà, Cây Ké phất cờ và Cây Cầy nổi trống, thuộc Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo.
Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo gắn với giai đoạn đầu của phong trào Tây Sơn, khi Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ dựa vào vùng An Khê cùng các địa bàn miền núi lân cận để xây dựng căn cứ, tập hợp lực lượng và thiết lập mối quan hệ với cư dân bản địa. Không gian di tích trải rộng trên nhiều địa điểm, bao gồm các dấu tích quân sự, nơi luyện quân, địa điểm tín ngưỡng, kho lương, tuyến giao thông và những địa danh được dân gian liên hệ với hoạt động của nghĩa quân.
Ngày 18 tháng 1 năm 2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 93/QĐ-TTg xếp hạng Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo là Di tích quốc gia đặc biệt. Danh mục chính thức xác định đây là di tích lịch sử nằm trên địa bàn khu vực An Khê, Đak Pơ, Kbang và Kông Chro của tỉnh Gia Lai trước khi các đơn vị hành chính được tổ chức lại.
Trong nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích được phê duyệt tại Quyết định số 235/QĐ-TTg ngày 3 tháng 2 năm 2026, Miếu Xà tiếp tục được xác định cùng Cây Ké phất cờ và Cây Cầy nổi trống tại thôn Thượng An, xã Cửu An. Quyết định này cho thấy việc bảo tồn Miếu Xà đang được đặt trong quy hoạch tổng thể của toàn bộ không gian Tây Sơn Thượng đạo, thay vì chỉ sửa chữa riêng một công trình thờ tự.
Việc Miếu Xà nằm trong một di tích quốc gia đặc biệt không có nghĩa mọi câu chuyện truyền miệng tại đây đều được xác nhận là sự kiện lịch sử. Giá trị được công nhận nằm ở tổng thể mối liên hệ giữa địa điểm, cảnh quan, ký ức cộng đồng, tư liệu lịch sử và quá trình hình thành căn cứ Tây Sơn trên miền thượng đạo.
Bối cảnh Tây Sơn Thượng đạo và cuộc tiến quân xuống đồng bằng
Phong trào Tây Sơn khởi phát vào nửa sau thế kỷ XVIII trong bối cảnh xã hội Đàng Trong xuất hiện nhiều bất ổn. Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ đã lựa chọn vùng Tây Sơn thượng đạo làm một trong những nơi xây dựng lực lượng ban đầu.
Khu vực An Khê có vị trí quan trọng bởi nằm trên tuyến giao thông kết nối miền cao nguyên với vùng duyên hải miền Trung. Từ đây có thể đi qua đèo An Khê để xuống vùng Bình Định, đồng thời liên hệ với các cộng đồng cư trú ở miền núi. Địa hình núi rừng vừa tạo điều kiện che chở, vừa cung cấp không gian luyện quân, tích trữ lương thực và mở rộng mạng lưới ủng hộ.
Theo các tư liệu lịch sử, năm 1771 thường được xem là mốc Nguyễn Nhạc dựng cờ khởi nghĩa. Đến năm 1773, nghĩa quân từ căn cứ miền thượng đạo tiến xuống đồng bằng và giành được thành Quy Nhơn. Đây là một bước phát triển quan trọng, đưa phong trào từ phạm vi địa phương trở thành lực lượng có ảnh hưởng lớn tại Đàng Trong.
Trong ký ức địa phương, cuộc tiến quân ấy được kể qua những trận đánh và được hình tượng hóa bằng các địa danh như Cây Ké phất cờ, Cây Cầy nổi trống và Miếu Xà. Mỗi địa điểm trở thành một “mốc kể chuyện”, giúp cộng đồng tái hiện hành trình từ lúc tập hợp nghĩa quân đến khi xuất quân qua đèo.
Câu truyền tụng về “cây ké phất cờ, cây cầy nổi trống” thể hiện cách người dân gắn cây cối, địa hình và không gian tự nhiên với một biến cố lịch sử. Dù hình thức kể có thể thay đổi theo thời gian, lớp ký ức ấy cho thấy phong trào Tây Sơn đã để lại ảnh hưởng sâu đậm trong đời sống văn hóa của vùng An Khê.
Hai truyền thuyết chính về Miếu Xà Thần
Tư liệu báo chí và lời kể của người dân cho thấy quanh Miếu Xà tồn tại ít nhất hai dị bản chính. Cả hai đều đặt sự xuất hiện của rắn thần vào thời điểm đoàn quân Tây Sơn chuẩn bị vượt đèo tiến xuống đồng bằng, nhưng nhân vật trung tâm và diễn biến câu chuyện không hoàn toàn giống nhau.
Truyền thuyết Nguyễn Nhạc chém rắn tế cờ
Theo một dị bản, khi đoàn quân Tây Sơn đi đến đầu đèo Mang, tức đèo An Khê ngày nay, một con rắn lớn từ trên cây lao xuống chắn ngang đường. Một số người trong đoàn cho rằng đây là điềm không thuận lợi và đề nghị dừng bước.
Nguyễn Nhạc không chấp nhận lui quân. Ông tiến lên, dùng gươm chém rắn rồi lấy máu tế cờ, khích lệ tinh thần tướng sĩ. Sau đó, nghĩa quân tiếp tục xuống đồng bằng, đánh chiếm thành Quy Nhơn. Theo phần tiếp nối của truyền thuyết, sau khi giành thắng lợi, Nguyễn Nhạc cho lập miếu tại khu vực này.
Truyền thuyết rắn thần dâng long đao cho Nguyễn Huệ
Một dị bản khác kể rằng người dẫn quân qua đèo là Nguyễn Huệ. Khi đoàn quân gặp một con hoặc một cặp rắn mun nằm chắn đường, ông xuống ngựa, chắp tay khấn. Nguyễn Huệ xin rắn tránh đường nếu việc khởi nghĩa thuận theo lòng người; còn nếu không thể thành công thì xin một mình ông chịu hậu quả, không làm liên lụy quân sĩ.
Sau lời khấn, rắn không tấn công mà trườn về phía trước dẫn đường. Đến một đoạn nhất định, một con rắn bò vào bụi cây rồi trở ra với một thanh long đao. Rắn dâng thanh đao cho Nguyễn Huệ trước khi biến mất.
Vì sao hai dị bản có thể cùng tồn tại?
Truyền thuyết dân gian hiếm khi chỉ có một phiên bản cố định. Mỗi thế hệ, gia đình hoặc nhóm cư dân có thể ghi nhớ và kể lại câu chuyện theo cách riêng. Chi tiết thay đổi nhưng phần cốt lõi thường được giữ lại.
Ở Miếu Xà, điểm chung của hai dị bản gồm:
- Sự việc xảy ra khi nghĩa quân Tây Sơn từ miền thượng đạo tiến xuống đồng bằng.
- Địa điểm nằm gần cửa đèo An Khê.
- Rắn xuất hiện như một nhân vật đặc biệt trước giờ xuất quân.
- Sự kiện được liên hệ với tinh thần và thắng lợi của nghĩa quân.
- Một ngôi miếu được lập để lưu giữ ký ức về câu chuyện.
Sự khác nhau nằm ở cách cộng đồng lý giải vai trò của rắn. Trong dị bản thứ nhất, rắn là chướng ngại bị người thủ lĩnh khuất phục. Trong dị bản thứ hai, rắn là lực lượng thiêng trao vật báu và dẫn đường.
Thay vì cố xác định dị bản nào “đúng” theo nghĩa lịch sử, có thể xem chúng là hai cách diễn đạt những giá trị khác nhau. Một câu chuyện đề cao bản lĩnh quyết đoán; câu chuyện kia nhấn mạnh sự hòa hợp giữa con người, tự nhiên và ý nguyện cộng đồng.
Hình tượng rắn thần trong văn hóa dân gian
Rắn là một hình tượng xuất hiện lâu đời trong tín ngưỡng của nhiều cộng đồng. Do thường sống gần nguồn nước, ruộng đồng, hang đất và rừng rậm, rắn được con người vừa kính sợ vừa tôn trọng. Khả năng lột da khiến loài vật này còn được liên hệ với sự tái sinh, tuần hoàn và biến đổi.
Trong môi trường nông nghiệp, rắn có thể được nhìn nhận như một lực lượng bảo vệ mùa màng vì săn bắt chuột và nhiều loài gây hại. Nhưng rắn độc cũng gây nguy hiểm cho con người. Hai đặc tính đối lập ấy góp phần tạo nên hình ảnh rắn vừa đáng sợ, vừa linh thiêng.
Tại nhiều vùng của Việt Nam, tục thờ rắn có thể gắn với thần nước, thủy thần, thần bảo hộ địa phương hoặc các câu chuyện về những con vật có công giúp người. Không nên cho rằng mọi nơi thờ rắn đều có cùng nguồn gốc hay thuộc một hệ thống tín ngưỡng thống nhất. Mỗi ngôi miếu thường hình thành trong điều kiện lịch sử và văn hóa riêng.
Ở Miếu Xà An Khê, rắn không chỉ đại diện cho một lực lượng tự nhiên. Qua truyền thuyết Tây Sơn, hình tượng này còn trở thành nhân vật tham gia vào câu chuyện khởi nghĩa. Rắn thần được đặt bên cạnh cờ nghĩa, trống trận, đèo núi và thanh long đao, khiến tín ngưỡng thờ rắn hòa vào ký ức lịch sử của địa phương.
Tên gọi “Xà Thần” có nghĩa là thần rắn. Tuy nhiên, người đến miếu không nên hiểu rằng tại đây có một pho tượng hay lai lịch thần linh hoàn toàn giống các vị thần được ghi rõ trong thần phả ở những đình, đền khác. Đối tượng thờ phụng chủ yếu được nhận diện qua truyền thuyết và thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.
Miếu Xà trong tuyến tham quan Tây Sơn Thượng đạo
Khi đến Miếu Xà, du khách nên kết hợp tìm hiểu các điểm khác thuộc Quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo. Việc tham quan theo tuyến giúp thấy rõ mối liên hệ giữa nơi thờ tự, địa hình quân sự và những địa danh dân gian.
Gần Miếu Xà có các điểm được nhắc đến trong cùng cụm như Cây Ké phất cờ và Cây Cầy nổi trống. Xa hơn là những địa điểm gắn với Hòn Bình, Hòn Nhược, Hòn Tào, Gò Kho, Xóm Ké, An Khê đình, An Khê trường, đình Cửu An và Dinh Bà.
Tên gọi Cây Ké phất cờ gợi nhớ nơi nghĩa quân được cho là đã dựng hoặc phất cờ trước khi xuất quân. Cây Cầy nổi trống hay Cây Cầy gióng trống được liên hệ với hiệu lệnh tập hợp lực lượng. Dù cây nguyên gốc và cảnh quan đã biến đổi, tên địa điểm vẫn giữ vai trò trong hệ thống kể chuyện của vùng.
An Khê đình và An Khê trường giúp người tham quan tiếp cận một lớp không gian khác của căn cứ Tây Sơn. Các điểm ở Cửu An lại phản ánh quá trình lập ấp, tích trữ lương thực, bố trí lực lượng và đời sống tín ngưỡng của cư dân.
Một hành trình có thuyết minh sẽ có giá trị hơn việc chỉ dừng lại chụp ảnh. Khi nghe giới thiệu, người tham quan cần chú ý xem nội dung nào là sự kiện được sử liệu ghi nhận, nội dung nào là truyền thuyết và nội dung nào mới chỉ là giả thuyết nghiên cứu.
