Đạt Ma Sư Tổ là Bồ Đề Đạt Ma, vị tăng được tôn là Sơ tổ Thiền tông Trung Hoa, gắn với nhiều truyền thuyết nổi tiếng ở Đông Á.
Trong văn hóa Phật giáo Đông Á, hình ảnh một vị tăng râu rậm, mắt lớn, gương mặt nghiêm nghị, khoác áo cà sa và thường xuất hiện bên một cành lau đã trở nên rất quen thuộc. Đó là Bồ Đề Đạt Ma, thường được người Việt gọi ngắn gọn là Đạt Ma, Đạt Ma Tổ Sư hoặc Đạt Ma Sư Tổ.
Ngài được truyền thống Thiền tông tôn là vị Tổ thứ 28 của dòng truyền thừa từ Ấn Độ và là Sơ tổ Thiền tông tại Trung Hoa. Tuy nhiên, cuộc đời Bồ Đề Đạt Ma nằm ở ranh giới giữa lịch sử và truyền thuyết. Những tư liệu sớm nhất chỉ cho biết một số nét khái quát, trong khi các câu chuyện như gặp Lương Võ Đế, vượt sông bằng cành lau, quay mặt vào vách chín năm hay truyền võ thuật tại Thiếu Lâm tự phần lớn được hoàn thiện trong những thế kỷ sau.
Vì vậy, để hiểu đúng Đạt Ma Sư Tổ là ai, cần phân biệt giữa nhân vật lịch sử, hình tượng Tổ sư trong truyền thống Thiền và những lớp huyền thoại được văn hóa dân gian Đông Á bồi đắp qua thời gian.
Đạt Ma Sư Tổ là ai?
Đạt Ma Sư Tổ chính là Bồ Đề Đạt Ma, tên tiếng Phạn là Bodhidharma, tiếng Hán thường viết là 菩提達摩. Trong tiếng Việt, danh xưng của ngài được đọc là Bồ Đề Đạt Ma, Bồ-đề-đạt-ma hoặc gọi tắt là Đạt Ma.
Bồ Đề Đạt Ma được biết đến như một vị tăng đến Trung Hoa vào khoảng thế kỷ V hoặc VI. Truyền thống Phật giáo Thiền tông xem ngài là người đưa một đường hướng tu tập nhấn mạnh sự trực nhận bản tâm từ Ấn Độ sang Trung Hoa.
Danh xưng “Sư Tổ” thể hiện sự tôn kính đối với một vị thầy được xem là nguồn khởi đầu của một dòng truyền thừa. Vì thế, cách gọi “Đạt Ma Sư Tổ” không có nghĩa ngài là người sáng lập toàn bộ Phật giáo hay là vị Phật đầu tiên. Ngài được tôn kính chủ yếu trong tư cách một Tổ sư có vai trò biểu tượng đối với sự hình thành và phát triển của Thiền tông Trung Hoa.
Trong truyền thống Thiền, Bồ Đề Đạt Ma thường được xếp là:
- Vị Tổ thứ 28 trong dòng truyền thừa Thiền từ Ấn Độ.
- Vị Sơ tổ, tức Tổ thứ nhất của Thiền tông Trung Hoa.
- Thầy truyền pháp cho Thiền sư Huệ Khả, người được tôn là Nhị tổ.
- Biểu tượng của tinh thần tự quán chiếu, không chấp vào hình thức và kiên định trong tu tập.
Cách xác lập dòng truyền thừa 28 vị Tổ Ấn Độ được hệ thống hóa trong các thư tịch Thiền tông đời sau. Đây là cách truyền thống tôn giáo diễn tả tính liên tục của giáo pháp hơn là một danh sách lịch sử có thể kiểm chứng đầy đủ theo tiêu chuẩn sử học hiện đại.
Tên gọi Bồ Đề Đạt Ma có ý nghĩa gì?
Tên Bodhidharma được ghép từ hai thành tố tiếng Phạn:
- Bodhi có nghĩa là giác ngộ, sự tỉnh thức hoặc trí tuệ giác ngộ.
- Dharma có nhiều nghĩa như giáo pháp, chân lý, quy luật hoặc hiện tượng, tùy theo ngữ cảnh.
Bồ Đề Đạt Ma vì thế có thể được hiểu gần nghĩa là “pháp giác ngộ”, “giáo pháp của sự tỉnh thức” hoặc “người mang pháp giác ngộ”. Tuy nhiên, đây chỉ là cách diễn giải khái quát. Tên riêng của một nhân vật tôn giáo không nhất thiết phải được dịch hoàn toàn theo nghĩa từng từ.
Tại Trung Hoa, ngài thường được gọi là Đạt Ma Tổ Sư. Ở Nhật Bản, tên ngài được đọc là Daruma. Từ hình tượng Bồ Đề Đạt Ma, người Nhật đã phát triển búp bê Daruma, một vật phẩm văn hóa tượng trưng cho ý chí bền bỉ, khả năng đứng dậy sau thất bại và quyết tâm hoàn thành mục tiêu.
Trong tiếng Việt, các cách gọi sau đều chỉ cùng một nhân vật:
| Tên gọi | Cách hiểu |
|---|---|
| Bồ Đề Đạt Ma | Phiên âm đầy đủ từ Bodhidharma |
| Đạt Ma | Cách gọi rút gọn phổ biến |
| Đạt Ma Tổ Sư | Nhấn mạnh địa vị Tổ sư Thiền tông |
| Đạt Ma Sư Tổ | Cách xưng kính trong dân gian và Phật giáo |
| Sơ tổ Đạt Ma | Nhấn mạnh ngài là vị Tổ đầu tiên của Thiền tông Trung Hoa |
Bồ Đề Đạt Ma sống vào thời kỳ nào?
Niên đại cuộc đời Bồ Đề Đạt Ma chưa được xác định thống nhất. Các thư tịch cổ ghi chép khác nhau, còn những bản tiểu sử xuất hiện muộn thường đưa ra ngày sinh, ngày viên tịch và tuổi thọ rất cụ thể nhưng khó kiểm chứng.
Phần lớn nghiên cứu hiện nay đặt hoạt động của Bồ Đề Đạt Ma vào khoảng cuối thế kỷ V đến đầu thế kỷ VI, trong thời Nam Bắc triều của Trung Hoa. Đây là giai đoạn Phật giáo đã phát triển mạnh, nhiều kinh điển được dịch sang tiếng Hán và nhiều tăng sĩ từ Ấn Độ, Trung Á đến Trung Hoa học tập, truyền pháp hoặc tham gia dịch thuật.
Một số tư liệu truyền thống cho rằng ngài đến Trung Hoa dưới triều Lương Võ Đế, người trị vì từ năm 502 đến năm 549. Tuy nhiên, các tài liệu lại không thống nhất về thời điểm ngài đến Quảng Châu, thời gian sống tại miền Bắc Trung Hoa và năm viên tịch.
Bởi vậy, những con số như ngài sinh năm 346, đến Trung Hoa năm 520, viên tịch năm 528, 536 hoặc 543 chỉ nên được xem là các niên đại thuộc những hệ thống truyền ký khác nhau. Khi viết về Đạt Ma Sư Tổ, cách thận trọng hơn là xác định ngài sống vào khoảng thế kỷ V–VI.
Vì sao Bồ Đề Đạt Ma sang Trung Hoa?
Theo truyền thống Thiền tông, Bồ Đề Đạt Ma sang Trung Hoa để truyền bá con đường tu tập giúp con người trực nhận bản tâm và nhận ra Phật tính.
Vào thời của ngài, Phật giáo Trung Hoa đã có hệ thống chùa viện, kinh điển dịch thuật và các trường phái nghiên cứu giáo lý khá phong phú. Tuy nhiên, hình tượng Bồ Đề Đạt Ma trong thư tịch Thiền tông đại diện cho một lời nhắc rằng việc hiểu kinh điển bằng khái niệm chưa phải là toàn bộ đời sống tu hành.
Ngài được gắn với tinh thần quay về quan sát tâm, nhận diện tham ái, sân hận, chấp trước và những vọng tưởng đang chi phối con người. Sự giác ngộ không chỉ được tìm kiếm trong nghi thức, địa vị hay tri thức, mà phải được thể nghiệm trong chính đời sống.
Theo truyền ký, trước khi viên tịch, Tổ Bát Nhã Đa La nhận thấy căn cơ Phật giáo tại phương Đông đã chín muồi nên dặn Bồ Đề Đạt Ma sang Trung Hoa truyền pháp. Đây là một phần của câu chuyện dòng truyền thừa Thiền từ Ấn Độ sang Đông Á.
Về mặt lịch sử, việc một tăng sĩ Ấn Độ hoặc Trung Á đến Trung Hoa không phải hiện tượng khác thường. Các tuyến giao thương đường bộ và đường biển đã tạo điều kiện cho tăng sĩ, kinh sách, tượng thờ và tư tưởng Phật giáo lưu chuyển giữa Nam Á, Trung Á, Đông Nam Á và Trung Hoa trong nhiều thế kỷ.
Truyền thuyết Đạt Ma vượt sông bằng cành lau
Sau khi không tìm được sự tương hợp với Lương Võ Đế, truyền thuyết kể rằng Bồ Đề Đạt Ma rời miền Nam, vượt sông Trường Giang để đi về phía Bắc.
Hình ảnh nổi tiếng nhất là ngài đứng trên một cành lau, nhẹ nhàng vượt qua mặt nước. Từ đó hình thành đề tài mỹ thuật thường được gọi là “Đạt Ma quá hải” hoặc “Đạt Ma nhất vĩ độ giang”, nghĩa là Đạt Ma dùng một cành lau vượt sông.
Không có cơ sở lịch sử để hiểu câu chuyện này như một sự kiện vật lý đã được chứng minh. Trong nghệ thuật và văn học Thiền, cành lau mang ý nghĩa biểu tượng nhiều hơn.
Một cành lau nhỏ bé không phải phương tiện có thể chở người vượt sông theo nghĩa thông thường. Hình ảnh ấy gợi ra tinh thần không bị ngăn cản bởi nghịch cảnh, không nương tựa vào phương tiện hào nhoáng và nhẹ nhàng vượt qua những ranh giới do tâm phân biệt tạo nên.
“Sông” cũng có thể được nhìn như hình ảnh của mê lầm, chấp trước và khoảng cách giữa hiểu biết với thể nghiệm. Bồ Đề Đạt Ma vượt sông bằng một cành lau vì thế trở thành biểu tượng của sự tự tại và quyết tâm trên hành trình tu học.
Trong tranh tượng Việt Nam, Trung Hoa và Nhật Bản, đề tài này thường thể hiện vị Tổ mặc áo rộng, râu tóc đậm, đứng nghiêng trên cành lau giữa sóng nước. Đây là hình tượng nghệ thuật, không nên được sử dụng để khẳng định một phép thần thông có thật.
Bồ Đề Đạt Ma có sáng lập võ Thiếu Lâm không?
Quan niệm Bồ Đề Đạt Ma sáng lập võ Thiếu Lâm rất phổ biến trong phim ảnh, tiểu thuyết và văn hóa đại chúng. Tuy nhiên, chưa có chứng cứ lịch sử sớm đáng tin cậy xác nhận ngài là người sáng tạo võ công Thiếu Lâm.
Có thể phân biệt như sau:
| Quan niệm phổ biến | Cách nhìn thận trọng |
|---|---|
| Đạt Ma sáng lập toàn bộ võ Thiếu Lâm | Chưa có chứng cứ lịch sử sớm xác nhận |
| Đạt Ma viết Dịch Cân Kinh | Sự gán ghép xuất hiện trong tài liệu muộn |
| Ngài là vị trụ trì đầu tiên của Thiếu Lâm tự | Không chính xác; chùa đã tồn tại trước đó |
| Ngài có liên hệ với vùng Tung Sơn và truyền thống Thiền Thiếu Lâm | Đây là mối liên hệ được truyền thống Đông Á thừa nhận |
| Võ Thiếu Lâm do một mình Đạt Ma tạo ra | Võ thuật Thiếu Lâm hình thành qua nhiều thế hệ |
Vì vậy, khi nhắc đến Đạt Ma và võ thuật, nên dùng cách diễn đạt “theo truyền thuyết Thiếu Lâm” thay vì khẳng định đó là sự kiện lịch sử chắc chắn.
