Giải đáp liệu có những vị thánh không phải người Công giáo, phân biệt thánh, người được cứu độ và người được tuyên thánh.
Khi nghe hai chữ “vị thánh”, nhiều người thường nghĩ ngay đến những nhân vật Công giáo đã được Đức Giáo hoàng tuyên thánh, có ngày kính trong lịch phụng vụ, có tượng ảnh trong nhà thờ và được tín hữu xin chuyển cầu. Từ cách hiểu pCông giáo?” dường như chỉ có thể được trả lời bằng một trong hai lựa chọn: hoặc tất cả các thánh đều là người Công giáo, hoặc Giáo hội Công giáo cũng phong thánh cho người thuộc những tôn giáo khác.
Tuy nhiên, vấn đề phức tạp hơn. Trong giáo lý Công giáo, chữ “thánh” có thể được dùng theo nhiều tầng nghĩa. Có sự khác biệt giữa người đang hưởng hạnh phúc với Thiên Chúa, người đã được Giáo hội chính thức tuyên phong, người được ghi tên trong Sổ bộ các Thánh tử đạo Rôma và người được xã hội gọi là “thánh” theo nghĩa văn hóa hoặc đạo đức.
Bởi vậy, câu trả lời khái quát là:
Có thể có những vị thánh không phải là người Công giáo theo nghĩa lịch sử hoặc theo tư cách thành viên hữu hình của Giáo hội Công giáo
Các tổ phụ và ngôn sứ Cựu Ước là những ví dụ rõ ràng. Giáo hội cũng nhìn nhận rằng ân sủng của Thiên Chúa có thể hoạt động nơi những Kitô hữu không hiệp thông trọn vẹn với Công giáo và, trong những điều kiện nhất định, nơi những người chưa nhận biết Đức Kitô.
“Thánh” trong giáo lý Công giáo được hiểu như thế nào?
Thiên Chúa là nguồn mạch của sự thánh thiện
Trong đức tin Kitô giáo, sự thánh thiện trước hết thuộc về Thiên Chúa. Con người không tự trở thành thánh chỉ nhờ năng lực, kiến thức, thành tích hay phẩm chất đạo đức của mình. Một người được gọi là thánh vì được Thiên Chúa thánh hóa, sống trong ân sủng và được kết hợp với Người.
Bởi vậy, các thánh trong Công giáo không được xem là những vị thần độc lập. Họ không có quyền năng tự thân để ban phát sức khỏe, tiền bạc, may mắn hay thay đổi số phận con người. Việc tôn kính các thánh nhằm ca ngợi công trình của Thiên Chúa nơi đời sống của họ, học hỏi gương sống của họ và xin họ cầu nguyện cùng Thiên Chúa.
Các thánh theo nghĩa rộng là những người đang ở trong sự hiệp thông với Thiên Chúa
Theo nghĩa thần học rộng, tất cả những người đã được cứu độ và đang hưởng hạnh phúc với Thiên Chúa đều thuộc về cộng đoàn các thánh. Phần đông trong số họ không được biết tên, không có hồ sơ phong thánh và không có lễ kính riêng.
Lễ Các Thánh ngày 1 tháng 11 trong truyền thống Công giáo không chỉ tưởng nhớ những vị đã được tuyên thánh chính thức. Ngày lễ còn hướng đến vô số người công chính đã sống trung thành, đã được Thiên Chúa đón nhận nhưng cuộc đời của họ không được lịch sử ghi lại hoặc chưa bao giờ trở thành đối tượng của một án phong thánh.
Thánh được tuyên phong là người được Giáo hội đề nghị cho toàn thể tín hữu tôn kính
Theo nghĩa hẹp và quen thuộc hơn, “thánh” là người đã được Giáo hội Công giáo chính thức tuyên thánh hoặc được thừa nhận trong truyền thống phụng vụ lâu đời.
Việc tuyên thánh không làm cho một người trở thành thánh. Theo cách hiểu Công giáo, nếu người ấy thực sự đang ở với Thiên Chúa thì họ đã là thánh trước khi Giáo hội đưa ra tuyên bố. Án phong thánh là quá trình Giáo hội khảo sát và đi đến sự xác nhận công khai, nhờ đó người ấy được đề nghị như một mẫu gương cho cộng đoàn tín hữu.
Danh xưng “thánh” trong văn hóa không đồng nghĩa với thánh Công giáo
Trong tiếng Việt, chữ “thánh” có phạm vi sử dụng rộng hơn thuật ngữ của Công giáo. Người Việt có thể nói đến thánh nhân, bậc thánh hiền, Khổng Thánh, Đức Thánh Trần, Thánh Gióng hoặc những nhân vật được thần thánh hóa trong tín ngưỡng dân gian.
Các danh xưng ấy phản ánh những hệ thống văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống tôn kính khác nhau. Chúng không đồng nghĩa với việc nhân vật đó đã được Giáo hội Công giáo tuyên thánh.
Các thánh Cựu Ước có phải là người Công giáo không?
Các tổ phụ, ngôn sứ và người công chính trong Cựu Ước là nhóm nhân vật rõ ràng nhất cho thấy không thể đồng nhất tuyệt đối “vị thánh” với “người Công giáo” theo nghĩa lịch sử.
Ápraham, Isaac, Giacóp, Môsê, Êlia, Isaia, Giêrêmia, Đavít và nhiều nhân vật khác sống trước thời Đức Giêsu. Họ không thể là thành viên của Giáo hội Công giáo theo cơ cấu lịch sử hình thành sau biến cố Đức Kitô, bởi thời đại của họ chưa có danh xưng hay tổ chức ấy.
Tuy nhiên, Giáo hội nhìn nhận các tổ phụ, ngôn sứ và một số nhân vật Cựu Ước là những người thánh. Họ thuộc về lịch sử cứu độ, đã đáp lại lời mời gọi của Thiên Chúa và chuẩn bị cho sự viên mãn của giao ước nơi Đức Kitô.
Họ thuộc về dân giao ước trước Đức Kitô
Các nhân vật Cựu Ước sống trong dân Israel và được nuôi dưỡng bởi giao ước giữa Thiên Chúa với dân Người. Đức tin của họ không phải Công giáo theo nghĩa định chế hiện nay, nhưng cũng không phải một tôn giáo hoàn toàn xa lạ với Kitô giáo.
Kitô giáo nhìn nhận mình được cắm rễ trong lịch sử Israel. Kinh Thánh của Kitô giáo bao gồm Cựu Ước; các lời cầu nguyện, thánh vịnh, hình ảnh phụng vụ và nhiều khái niệm thần học Công giáo đều bắt nguồn từ truyền thống Kinh Thánh Do Thái.
Vì thế, việc Giáo hội tôn kính Ápraham hay Môsê không có nghĩa Giáo hội phong thánh cho người thuộc một tôn giáo bên ngoài theo cách hiểu hiện đại. Đúng hơn, Giáo hội nhận ra họ là những nhân vật thuộc về lịch sử đức tin dẫn tới Đức Kitô.
Không nên áp đặt danh xưng hiện đại cho người thuộc thời cổ đại
Nói Môsê hoặc Êlia là “người Công giáo” sẽ tạo ra một sự lệch niên đại. Tương tự, nói các ngài hoàn toàn không có liên hệ gì với Giáo hội cũng không phản ánh cách hiểu của Kitô giáo về sự liên tục của lịch sử cứu độ.
Cách diễn đạt thận trọng hơn là: các tổ phụ và ngôn sứ Cựu Ước không phải người Công giáo theo nghĩa lịch sử, nhưng được Giáo hội Công giáo tôn kính như những người thánh trong lịch sử cứu độ.
Điều tương tự phần nào cũng áp dụng cho thánh Gioan Tẩy giả, Đức Maria, các tông đồ và những môn đệ đầu tiên. Họ sống trước khi danh xưng “Công giáo” được sử dụng phổ biến để phân biệt với những cộng đồng Kitô giáo khác. Tuy vậy, họ thuộc về nền tảng tông truyền của chính Giáo hội.
Sự thánh thiện có hiện diện ngoài ranh giới hữu hình của Công giáo không?
Giáo hội Công giáo khẳng định mình có trách nhiệm gìn giữ và loan báo đầy đủ những phương tiện cứu độ đã lãnh nhận từ Đức Kitô. Đồng thời, Giáo hội cũng nhìn nhận Thiên Chúa không bị giới hạn bởi những ranh giới hành chính hoặc khả năng nhận biết của con người.
Điều đó không có nghĩa mọi tôn giáo đều giống nhau hoặc mọi quan niệm đều đúng như nhau. Giáo lý Công giáo vẫn tuyên xưng Đức Kitô là trung tâm của ơn cứu độ. Nhưng Giáo hội không kết luận rằng bất cứ ai không mang danh Công giáo đều mặc nhiên bị loại khỏi ân sủng của Thiên Chúa.
Những Kitô hữu không hiệp thông trọn vẹn với Công giáo
Những người Chính thống giáo, Chính thống giáo Đông phương, Tin Lành, Anh giáo và các cộng đồng Kitô giáo khác cùng tuyên xưng Đức Giêsu Kitô, dù còn có những khác biệt về giáo lý, cơ cấu Giáo hội và đời sống bí tích.
Theo giáo huấn đại kết của Công đồng Vaticanô II, những người đã lãnh nhận phép Rửa thành sự và tin vào Đức Kitô có một sự hiệp thông thực sự, dù chưa trọn vẹn, với Giáo hội Công giáo. Nhiều yếu tố thánh hóa và chân lý có thể hiện diện trong các Giáo hội và cộng đoàn Kitô giáo ấy.
Do đó, theo quan điểm Công giáo, một Kitô hữu không phải Công giáo vẫn có thể sống đời cầu nguyện sâu xa, thực hành đức ái, làm chứng cho Tin Mừng và thậm chí hiến mạng sống vì Đức Kitô.
Giáo hội đặc biệt trân trọng những người chịu tử đạo vì danh Đức Giêsu. Trước bạo lực và sự bách hại, kẻ sát hại thường không phân biệt người Công giáo, Chính thống giáo hay Tin Lành. Họ giết các nạn nhân vì những người ấy mang danh Kitô hữu.
Từ thực tế đó hình thành cách diễn đạt “đại kết bằng máu”: các Kitô hữu còn chia rẽ trong lịch sử nhưng được liên kết với nhau khi cùng làm chứng cho Đức Kitô bằng chính mạng sống.
Sự thánh thiện không đồng nghĩa với sự hoàn hảo tuyệt đối
Khi nhìn nhận có sự thánh thiện trong các cộng đồng Kitô giáo khác, Giáo hội không khẳng định mọi giáo huấn hoặc mọi thực hành của các cộng đồng ấy đều tương đương với Công giáo.
Một người có thể thực sự yêu mến Thiên Chúa, sống quảng đại và được ân sủng biến đổi, dù sự hiểu biết thần học của họ còn giới hạn hoặc họ thuộc về một truyền thống chưa hiệp thông đầy đủ với Rôma.
Ngay cả các tín hữu Công giáo cũng không phải vì đã được rửa tội hoặc ghi tên trong sổ đạo mà mặc nhiên trở nên thánh. Tư cách thành viên bên ngoài không thay thế cho đức tin sống động, lòng mến và sự hoán cải.
Bởi vậy, đường ranh giữa thánh thiện và tội lỗi không đơn giản trùng khít với đường ranh giữa các tổ chức tôn giáo. Giáo hội Công giáo tin mình được trao ban sự viên mãn của các phương tiện cứu độ, nhưng từng cá nhân phải tự do đón nhận và sống theo ân sủng ấy.
Người không phải Kitô hữu có thể được cứu độ không?
Đây là điểm thường gây nhầm lẫn. Khi Giáo hội nói người ngoài Kitô giáo có thể được cứu độ, điều đó không đồng nghĩa Giáo hội đã tuyên bố một nhân vật cụ thể thuộc tôn giáo khác là thánh.
Theo giáo lý Công giáo, những người không do lỗi của mình mà không biết Tin Mừng hoặc không nhận biết Giáo hội, nhưng thành tâm tìm kiếm Thiên Chúa, cố gắng thực thi điều thiện theo tiếng lương tâm và đáp lại ân sủng, có thể đạt tới ơn cứu độ.
Cách diễn đạt này bao gồm nhiều điều kiện quan trọng.
Thứ nhất, sự không nhận biết phải không phát xuất từ sự cố ý khước từ chân lý mà người ấy đã thực sự nhận ra. Con người có thể thiếu cơ hội tiếp xúc với Kitô giáo, chỉ biết Kitô giáo qua những hình ảnh méo mó hoặc lớn lên trong một hoàn cảnh không cho phép họ tìm hiểu đầy đủ.
Thứ hai, người ấy phải thành tâm tìm kiếm điều chân thật và điều thiện. Giáo hội không dạy rằng chỉ cần không biết Đức Kitô là tự động được cứu độ.
Thứ ba, ơn cứu độ vẫn được hiểu là quà tặng của Thiên Chúa, chứ không phải phần thưởng con người tự giành được chỉ bằng công trạng đạo đức.
Được cứu độ và được tuyên thánh là hai vấn đề khác nhau
Nếu một người không phải Kitô hữu được Thiên Chúa cứu độ, thì theo nghĩa rộng, họ thuộc về cộng đoàn những người đang ở với Thiên Chúa. Tuy nhiên, Giáo hội thường không có đủ cơ sở để xác định danh tính và tuyên bố công khai rằng một cá nhân cụ thể như vậy đang ở trên thiên đàng.
Án tuyên thánh không chỉ đặt câu hỏi một người có nhiều việc tốt hay không. Giáo hội còn xem xét đời sống đức tin, các nhân đức Kitô giáo, mối liên hệ với Đức Kitô, sự hiệp thông với Giáo hội và danh tiếng thánh thiện của đương sự.
Vì thế, có thể nói về khả năng cứu độ của những người ngoài Kitô giáo, nhưng không nên vội vàng suy ra rằng Giáo hội sẽ phong thánh cho các nhà hiền triết, lãnh tụ tinh thần hoặc nhân vật nổi tiếng của mọi tôn giáo.
Không ai có quyền tự tiện phán xét số phận đời đời của người khác
Giáo lý về khả năng cứu độ của người ngoài Kitô giáo mời gọi tín hữu tránh hai thái cực.
Thái cực thứ nhất là quả quyết mọi người ngoài Công giáo đều bị luận phạt. Cách phán xét này vượt quá thẩm quyền của con người và không phản ánh đầy đủ giáo huấn về lòng thương xót cũng như hoạt động phổ quát của ân sủng.
Thái cực thứ hai là cho rằng tôn giáo nào cũng hoàn toàn giống nhau, tin hay không tin đều không có ý nghĩa. Điều này cũng không phù hợp với đức tin Công giáo, bởi Giáo hội vẫn coi việc loan báo Tin Mừng, lãnh nhận phép Rửa và sống trong sự hiệp thông với Đức Kitô là những điều quan trọng.
Thái độ thích hợp là vừa trung thành với niềm tin của mình, vừa khiêm tốn trước sự phán xét của Thiên Chúa.
Án phong thánh thông thường có dành cho người ngoài Công giáo không?
Theo quy định thông thường về các án phong chân phước và tuyên thánh, đối tượng của một án là một người Công giáo có danh tiếng thánh thiện, danh tiếng tử đạo hoặc danh tiếng hiến dâng mạng sống.
Điều này dễ hiểu vì tuyên thánh là một hành vi thuộc đời sống nội bộ và phụng vụ của Giáo hội. Khi tuyên thánh, Giáo hội nói người ấy là người tốt và đề nghị họ như một mẫu gương sống Tin Mừng và cho phép việc tôn kính công khai trong toàn thể Giáo hội.
Do đó, không thể suy luận rằng bất cứ người đạo đức nào, bất kể đức tin hay thái độ của họ đối với Kitô giáo, đều có thể được đưa vào một án tuyên thánh thông thường.
Tuyên thánh không phải giải thưởng nhân đạo
Một người có thể có nhiều đóng góp cho hòa bình, công lý, giáo dục, khoa học hoặc từ thiện mà không trở thành đối tượng tuyên thánh của Công giáo.
Giải thưởng xã hội thường đánh giá thành tựu hữu hình. Án phong thánh lại khảo sát sự thánh thiện của đời sống Kitô hữu: đức tin, đức cậy, đức mến, sự trung thành với Thiên Chúa, tinh thần phục vụ và cách người ấy đáp lại ân sủng trong hoàn cảnh cụ thể.
Có những nhân vật được toàn thế giới kính trọng nhưng Giáo hội không gọi là thánh. Sự không tuyên thánh ấy không đồng nghĩa với việc phủ nhận giá trị đạo đức hoặc công lao của họ.
Không được tuyên thánh không có nghĩa là không được cứu độ
Danh sách các vị thánh được công bố chỉ là một phần rất nhỏ của cộng đoàn các thánh theo nghĩa rộng. Hàng triệu tín hữu đã qua đời trong đức tin mà không có án phong thánh. Giáo hội vẫn cầu nguyện cho họ và hy vọng họ được hưởng hạnh phúc với Thiên Chúa.
Do đó, không thể lấy việc một người có được tuyên thánh hay không làm tiêu chuẩn duy nhất để phán đoán số phận đời đời của họ.
Tuyên thánh nhằm mang lại sự chắc chắn cần thiết cho việc tôn kính công khai, chứ không phải lập một danh sách đầy đủ tất cả những người đã được cứu độ.
